
Ahaṅkāra-Tripartition and the Rise of Indriyas, Devatās, and Cosmic Administrators
Isinasara ng kabanatang ito ang naunang adhyāya at agad na ipinagpapatuloy ang pagkakasunod ng paglikha: si Hari, kasama si Lakṣmī, ay pumasok sa mahat-tattva at ginising ito; mula roon sumibol ang ahaṅ-tattva/ahaṅkāra, ang simulain ng “ako” na nakaayos ayon sa kaalaman, sangkap, at pagkilos. Nahahati ang ahaṅkāra sa tatlo—vaikārika (sāttvika), taijasa (rājasa), at tāmasa—at inilalarawan si Rudra bilang tatluhan, tagapag-ayos sa mga modalidad na ito. Nanahan si Hari lalo na sa taijasa ahaṅkāra at ginawang “sampu” ito bilang mga kakayahan: jñānendriya at karmendriya, kasama ang mga diyos na namumuno at ang sunod-sunod na paglitaw. Pagkaraan ay malawak na paglalagom ng mga talaan: mga diyos at mga pares na kaugnay ng isip at mga pandama, ang sampung Rudra at anim na Āditya, ang Viśvedevas, Ṛbhus, mga uri ng Pitṛ, mga Manu at iba pang mga ninunong tagapaglikha—na inilalagay bilang mga tagapangasiwang gumaganap sa loob ng sistemang tattva. Sa wakas, pinagtitibay na matapos likhain ang mga diyos na namumuno, si Hari (kasama si Ramā) ay pumapasok sa mismong mga tattva, inihahanda ang mga susunod na kabanata para sa iba pang paglalang at sa kosmos na gumagana sa balangkas na ito.
Verse 1
नाम चतुर्थो ऽध्यायः एतादृशे महत्तत्त्वे लक्ष्म्या सह हरिः स्वयम् / प्रविवेश महाभाग क्षोभयामास वै हरिः
“(Dito nagtatapos) ang ikaapat na kabanata.” Pagkaraan, sa dakilang mahat-tattva, pumasok si Hari mismo—kasama si Lakṣmī—O lubhang mapalad; tunay ngang ginising ni Hari ang pag-uga nito at pinakilos ito.
Verse 2
अहन्तत्त्वमभूत्तस्माज्ज्ञानद्रव्यक्रियात्मकम् / अहङ्कारसमुत्पत्तावेकांशस्तमसि स्मृतः
Mula roon ay lumitaw ang ahantattva, ang prinsipyo ng “ako,” na binubuo ng kaalaman, sangkap, at pagkilos. Sa paglitaw ng ahaṅkāra (pagkamakasarili), may isang bahagi na ayon sa tradisyon ay nauukol sa tamas (kadiliman/kabigatan).
Verse 3
तद्दशांशाधिकरजस्तद्दशांशाधिकं प्रभो / सत्त्वमित्युच्यते सद्भिर्ह्येतदात्मा त्वहं स्मृतम्
Yaong lumalampas sa rajas nang isang ikasampu, at muling lumalampas pa nang isang ikasampu, O Panginoon—iyan ang tinatawag ng mga pantas na sattva; at iyan din ang inaalala bilang Ātman, ang “ikaw” at ang “ako.”
Verse 4
अहन्तत्त्वाभिमानी तु आदौ शेषो बभूवह / सहस्राब्दाच्च पश्चात्तौ जातौ खगहरौ द्विज
Ang namumuno sa simulain ng ‘ako’ (ahaṅtattva) ay unang naging Śeṣa; at pagkalipas ng isang libong taon, O dvija (dalawang ulit na isinilang), silang dalawa ay isinilang bilang Garuḍa at Hari.
Verse 5
अहन्तत्त्वे खग ह्येषु प्रविष्टो हरिरव्ययः / क्षोभयामास भगवाल्लङ्क्ष्म्या सह हरिः स्वयम्
O ibong Garuḍa, ang di-nasisirang Hari ay pumasok sa mga simulain ng pagkamakasarili (ahaṅkāra); at ang Bhagavān na si Hari mismo, kasama si Lakṣmī, ay nagpagalaw at nagpasiklab ng malikhaing pagyanig sa mga ito.
Verse 6
वैकारिकस्तामसश्च तैजसश्चेत्यहं त्रिधा / त्रिधा बभूव रुद्रोपि यतस्तेषां नियामकः
Ako—ang kosmikong simulain—ay naging tatlo: vaikārika, tāmasa, at taijasa. Si Rudra man ay naging tatlo, sapagkat siya ang tagapag-ayos at tagapamahala ng tatlong ito.
Verse 7
वैकारिकस्थितो रुद्रो वैकारिक इति स्मृतः / तामसे तु स्थितो रुद्रस्तामसो ह्यभिधीयते
Si Rudra na nananahan sa kalagayang vaikārika ay inaalala bilang “Vaikārika”; ngunit si Rudra na nananahan sa kalagayang tāmasa ay tunay na tinatawag na “Tāmasa”.
Verse 8
तैजसे तु स्थितो रुद्रो लोके वै तैजसः स्मृतः / तैजसे तु ह्यहन्तत्त्वे लक्ष्म्या सह हरिः स्वयम्
Sa kalagayang taijasa, si Rudra ay itinatag; at sa daigdig na iyon siya’y kilala bilang “Taijasa”. At sa taijasang simulain ng ‘ako’ (ahaṅtattva), si Hari mismo ay nananahan kasama si Lakṣmī.
Verse 9
विशित्वा क्षोभयामास तदासौ दशधा त्वभूत् / श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च
Pagpasok Niya roon, Kanyang ginulo at pinakilos; at noon ay naging sampung bahagi—ang mga kakayahang pandama: pandinig, paningin, paghipo, panlasa, at pang-amoy (at iba pa).
Verse 10
वाक्पाणिपादं पायुश्च उपस्थेति दश स्मृताः / वैकारिके ह्यहन्तत्त्वे प्रविश्य क्षोभयद्धरिः
Ang pananalita, mga kamay, mga paa, ang puwit, at ang ari—ang mga ito’y inaalala bilang sampung (organong pandama at pagkilos). Pumasok si Hari sa vaikārika na anyo ng ahaṅkāra at Kanyang ginulo ito, upang magsimula ang kanilang mga gawain.
Verse 11
महत्तत्त्वादिमा अदाविन्द्रियाणां च देवताः / एकादशविधा आसन्क्रमेण तु खगेश्वर
O Panginoon ng mga ibon (Garuda), mula sa Mahat-tattva, ang mga namumunong diyos ng mga kakayahang pandama ay lumitaw sa pasimula, ayon sa pagkakasunod, bilang labing-isa.
Verse 12
मनोभिमानि नी ह्यादौ वारुणी त्वभवत्तदा / अनन्तरं च सौपर्णी गौरोजापि तथैव च
Sa pasimula, sina Manobhimānī at Nī ay tunay na naging Vāruṇī noon; pagkaraan, sumilang si Sauparṇī at gayundin si Gaurojā.
Verse 13
शेषादनन्तरास्तासां दशवर्षादनंरम् / उत्पत्तिरिति विज्ञेयं क्रमेण तु खगेश्वर
Pagkaraan ng natitirang bahagi (ng panahong nauna nang sinabi), dapat maunawaan na ang kasunod nilang paglitaw ay nagaganap matapos ang sampung taon, unti-unti, O Panginoon ng mga ibon (Garuda).
Verse 14
मनोभिमानिनावन्याविन्द्रकामौ प्रजज्ञतुः / तार्क्ष्य ह्यनन्तरौ ज्ञेयौ मुक्तौ संसार एव च
Mula kay Manobhimaninī, isinilang ang isa pang pares—si Indra at si Kāma. At, O Tārkṣya (Garuda), yaong dalawang isinilang kaagad pagkatapos ay dapat maunawaang mga pinalaya (mukta) kahit nananatili sa pag-iral ng sanlibutan (saṃsāra).
Verse 15
ततस्त्वगात्मा ह्यभवत्सोहं कारिक ईरितः / ततः पाण्यात्मकाश्चैव जज्ञिरे पक्षिसत्तम
Pagkaraan, lumitaw ang prinsipyo ng balat—bilang panlabas na kakayahang pandama ng katawan—at ito’y ipinahayag na “Ako yaon,” O Kārikā. Pagkatapos nito, O pinakamainam sa mga ibon (Garuda), isinilang din ang mga kamay bilang mga kakayahang may katawan.
Verse 16
शची रतिश्चानिरुद्धस्तथा स्वायंभुवो मनुः / बृहस्पतिस्तथा दक्ष एते पाण्यात्मकाः स्मृताः
Sina Śacī, Rati, Aniruddha, Svāyambhuva Manu, Bṛhaspati, at Dakṣa—sila ang inaalala bilang kabilang sa uri na tinatawag na “Pāṇyātmaka.”
Verse 17
दक्षस्यानन्तरं जज्ञे प्रवाहो नाम चाण्डज / स एवोक्तश्चातिंवाहो यापयत्यात्मचोदितः
Pagkaraan ni Dakṣa, isinilang ang isang nilalang na mula sa itlog na nagngangalang Pravāha, O anak ng itlog. Siya rin ay tinatawag na Atiṁvāha; udyok ng sariling panloob na pagtulak, dinadala niya ang mga nilalang pasulong sa kanilang landas.
Verse 18
हस्तादनन्तरं ज्ञेयो न तु शच्यादिवत्स्मृतः / ततोभवन्महाभाग चक्षुरिद्रियमात्मनः
Kaagad pagkatapos ng kamay, dapat maunawaang sumibol ang kasunod na kakayahan; hindi ito dapat alalahanin na gaya nina Śacī at iba pa. Pagkaraan, O lubhang mapalad, nahayag ang mata—isang indriya—para sa sarili na may katawan.
Verse 19
स्वायंभुवमनोर्भार्या शतरूपा यमस्तथा / चन्द्रसूर्यौ तु चत्त्वारश्चक्षुरिन्द्रियमानिनः
Ang asawa ni Svāyambhuva Manu ay si Śatarūpā; at gayundin ay naroon si Yama. Ang Buwan at ang Araw, at ang apat na tagapagbantay ng mga dako, ay kinikilalang mga diyos na namumuno sa pandama ng paningin.
Verse 20
चन्द्रः श्रोत्राभिमानीति तथा ज्ञेयः खगेश्वर / जिह्वेन्द्रियात्मा वरुणः सूर्यस्यानन्तरोभवत्
O panginoon ng mga ibon, alamin na ang Buwan ang namumuno sa pandama ng pandinig. Si Varuṇa, bilang diyos na nananahan sa dila (panlasa), ay sumusunod pagkatapos ng Araw.
Verse 21
वागिन्द्रियाभिमानिन्यो ह्यभवन्वरुणादनु / दक्षपत्नी प्रसूतिश्च भृगुरग्निस्तर्थव च
Tunay nga, ang mga kapangyarihang namumuno na kaugnay ng organo ng pananalita ay lumitaw matapos si Varuṇa. At si Prasūti, asawa ni Dakṣa, gayundin sina Bhṛgu at Agni, ay nagkaroon din ng pag-iral.
Verse 22
तत्र वैते महात्मानो वागिन्द्रियनियामकाः / ये क्रव्यादादयश्चोक्तास्तेनन्तत्त्वनियामकाः
Doon, ang mga dakilang nilalang na yaon ang mga tagapag-ayos ng pananalita at ng mga pandama. Yaong tinatawag na Kravyāda at iba pa, dahil dito, ay mga tagapag-ayos ng mga huling prinsipyo sa wakas (ng buhay).
Verse 23
साम्यत्वाच्च तथैवोक्तिर्न तु तत्त्वाभिमानितः / उपस्थमानिनो वीन्द्र बभूवुस्तदनन्तरम्
Dahil sa pagkakatulad, ang pahayag ay binigkas sa gayunding paraan—hindi dahil sa pagmamataas na wari’y batid ang tunay na katotohanan. Pagkaraan nito, O panginoon ng mga ibon, lumitaw ang mga may pagmamataas hinggil sa kanilang organong seksuwal.
Verse 24
विश्वामित्रो वसिष्टोत्रिर्मरीचिः पुलहः क्रतुः / पुलस्त्योङ्गिरसश्चैव तथा वैवस्वतो मनुः
Si Viśvāmitra, Vasiṣṭha, Atri, Marīci, Pulaha, Kratu, Pulastya, at Aṅgiras—kasama si Vaivasvata Manu—ay binanggit dito sa banal na talaan.
Verse 25
मन्वादयोनन्तसंख्या उपस्थात्मान ईरिताः / पायोश्च मानिनो वीन्द्र जज्ञिरे तदनन्तरम्
“Ang mga Manu at iba pang mga ninunong tagapaglikha, di-mabilang ang dami, ay ipinahayag na nagmula sa sangkap ng paglikha. Pagkaraan nito, O panginoon ng mga ibon (Garuda), ang mga palalong nilalang na yaon ay isinilang mula sa puwit.”
Verse 26
सूर्येषु द्वादशस्वेको मित्रस्तारा गुरोः प्रिया / कोणाधिपो निरृतिश्च प्रवहप्रिया
Sa labindalawang anyo ng Araw, ang isa ay tinatawag na Mitra. Si Tārā ay minamahal ni Guru (Bṛhaspati). Si Nirṛti ang panginoon ng di-mapalad na sulok na direksiyon, at si Pravahā ang minamahal doon.
Verse 27
चत्त्वार एते पक्षीन्द्र वायुतत्त्वाभिमानिनः / घ्राणाभिमानिनः सर्वे जज्ञिरे द्विजसत्तम
O hari ng mga ibon, ang apat na ito ay kinikilalang kaugnay ng prinsipyo ng hangin; silang lahat ay namamahala sa pandama ng pang-amoy, at isinilang, O pinakadakila sa mga dvija.
Verse 28
विष्ववसेनो वायुपुत्रौ ह्यश्विनौ गणपस्तथा / वित्तपः सप्त वसव उक्तो ह्याग्निस्तथाष्टमः
Si Viśvavasu (ang Gandharva), ang dalawang Aśvin—mga anak ni Vāyu—at si Gaṇapa rin; si Vittapa; at ang pitong Vasu ay ipinahayag—si Agni ang sinasabing ikawalo.
Verse 29
सत्यानां शृणु नामानि द्रोणः प्राणो ध्रुवस्तथा / अर्के दोषस्तथा वस्कः सप्तमस्तु विभावसुः
Makinig sa mga pangalan ng mga Satya (mga tapat sa katotohanan): Droṇa, Prāṇa, at gayundin si Dhruva; at sa kalagayang pang-araw (Arka) naroon sina Doṣa at Vaska; ang ikapito ay tunay na si Vibhāvasu.
Verse 30
दशरुद्रास्तथा ज्ञेया मूलरुद्रो भवः स्मृतः / दश रुद्रस्य नामानि शृणुष्व द्विजसत्तम
Alamin din na may sampung Rudra; ang ugat na Rudra ay inaalala bilang Bhava. O pinakamainam sa mga dalawang-ulit na isinilang, pakinggan mo ang sampung pangalan ni Rudra.
Verse 31
रैवन्तेयस्तथा भीमो वामदेवो वृषाकपिः / अजैकपादहिर्वुध्न्यो बहुरूपो महानिति
“Raivanteya, at gayundin si Bhīma; Vāmadeva; Vṛṣākapi; Ajā‑ekapād; Ahirbudhnya; Bahurūpa; at Mahān”—ganyan binibigkas ang mga pangalang ito.
Verse 32
दश रुद्रा इति प्रोक्ताः षडादित्याञ्छृणु द्विज / उरुक्रमस्तथा शक्रो विवस्वान्वरुणस्तथा
Sa gayon ay ipinahayag na ang sampung Rudra. Ngayon, makinig ka, O dalawang-ulit na isinilang, tungkol sa anim na Āditya: Urukrama, Śakra, Vivasvān, at Varuṇa (kabilang sa kanila).
Verse 33
पर्जन्योतिबाहुरेत उक्ताः पूर्वं द्विजोत्तम / पर्जन्यव्यतिरिक्तास्तु पञ्चैवोक्ता न संशयः
O pinakamainam sa mga dalawang-ulit na isinilang, ang mga ulang tinatawag na Parjanya, Uti, Bāhu, at Reta ay naipaliwanag na noon. Bukod kay Parjanya, may limang iba pa na itinuro—walang pag-aalinlangan.
Verse 34
गङ्गासमस्तु पर्जन्य इति चोक्तः खगेश्वर / सविता ह्यर्यमा धाता पूषा त्वष्टा तथा भगः
“Nawa’y maging mapalad ang Gaṅgā; si Parjanya, ang diyos ng ulan, ay gayon ngang ipinahayag,” O panginoon ng mga ibon. Gayundin, sina Savitṛ, Aryaman, Dhātṛ, Pūṣan, Tvaṣṭṛ, at Bhaga ay tinatawag at kinikilala.
Verse 35
चत्वारिंशत्तथा सप्त महतः परिकीर्तिताः / द्वावुक्ताविति विज्ञेयो प्रवहोतिवहस्तथा
Kaya nga, apatnapu’t pito ang ipinahayag na “dakila” (mga agos o mga bahagi); at dapat maunawaan na may dalawa pang binanggit—ang Pravaha at ang Ativaha.
Verse 36
तथा दशविधा ज्ञेया विश्वेदेवाः खगेश्वर / शृणु नामानि तेषां तु पुरूरवार्द्रवसंज्ञकौ
Gayundin, O panginoon ng mga ibon, ang mga Viśvedevas ay dapat maunawaang sampu ang anyo. Ngayon pakinggan ang kanilang mga pangalan—nagsisimula kina Purūravas at Ārdrava.
Verse 37
धूरिलोचनसंज्ञौ द्वौ क्रतुदक्षेतिसंज्ञकौ / द्वौ सत्यवसुसंज्ञौ च कामकालकसंज्ञकौ
Dalawa ang tinatawag na Dhūriloċana; dalawa ang tinatawag na Kratu at Dakṣa; dalawa ang Satya at Vasu; at dalawa pa ang Kāma at Kālaka.
Verse 38
एवं दशविधा ज्ञेया विश्वेदेवाः प्रकीर्तिताः / तथा ऋभुगणश्चोक्तस्तथा च पितरस्त्रयः
Sa gayon, ang mga Viśvedevas ay dapat kilalaning sampu, gaya ng ipinahayag. Gayundin, binanggit ang pangkat ng Ṛbhus, at gayon din ang tatlong uri ng Pitṛs (mga ninuno).
Verse 39
द्यावा पृथिव्यौ विज्ञेयौ एते च षडशीतयः / देवाः प्रजज्ञिरे सर्वे नासिकद्रियमानिनः
Kilalanin ang Langit (Dyauḥ) at ang Daigdig (Pṛthivī), at ang walumpu’t anim na (tattva) na ito rin. Mula sa mga ito isinilang ang lahat ng mga deva—yaong namamahala at kumikilala sa sarili bilang kapangyarihan ng pang-amoy (ilong).
Verse 40
आकाशस्याभिमानी तु गणपः सुदाहृतः / उभयत्राभि मानीति ज्ञेयं तत्त्वार्थवेदिभिः
Ang namumunong prinsipyo ng pagkamakasarili (ego) sa kalawakan (ākāśa) ay kilala bilang Gaṇapa. Yaong mga nakaaalam ng tunay na diwa ng tattva ay nauunawaan na siya ang “nagkikilala sa sarili” sa dalawang paraan, sa dalawang saklaw.
Verse 41
विष्वक्सेनं विना सर्वे जयाद्या विष्णुपार्षदाः / अभवन्समहीनाश्च विष्वक्सेनादनन्तरम्
Kung wala si Viṣvaksena, ang lahat ng mga kasamahan ni Viṣṇu—mula kina Jaya at iba pa—ay nawalan ng nararapat na katayuan at dangal, kaagad pagkatapos ni Viṣvaksena.
Verse 42
एतेपि नासिकायाश्च अवान्तरनियामकाः / अतस्ते तत्त्वमानिभ्यो ह्यवरास्ते प्रकीर्तिताः
Sila rin ay mga pangalawang tagapag-ayos ng ilong. Kaya sila’y ipinahahayag na mas mababa kaysa sa mga itinuturing na mga pangunahing tattva.
Verse 43
स्पर्शतत्त्वाभिमानी तु अपानश्चेत्युदाहृतः / रूपाभिमानी संजज्ञे व्यानो नाम महान्प्रभो
Ang kapangyarihang namumuno at kumikilala sa sarili sa tattva ng paghipo ay tinatawag na Apāna. At mula sa pagkakakilanlan sa tattva ng anyo ay sumilang ang dakila na nagngangalang Vyāna, O makapangyarihang Panginoon.
Verse 44
रसात्मक उदानश्च समानो गन्धनामकः / अपां नाथाश्च चत्वारो मरुतः परिकीर्तिताः
Ang Udāna ay sinasabing may likas na “rasa” (lasa), at ang Samāna ay kilala sa pangalang “Gandha” (amoy). Ang apat na Marut ay ipinahahayag din bilang mga panginoon ng mga tubig.
Verse 45
जयाद्यनन्तरान्वक्ष्ये समुत्पन्नान्खगेश्वर / प्रधानाग्रे प्रथमजः पावकः समुदाहृतः
O panginoon ng mga ibon, ilalarawan ko ngayon ang mga sumunod na lumitaw. Sa pinakasimula ng sinaunang Pradhāna, ang unang isinilang ay tinatawag na Pāvaka—ang Banal na Apoy.
Verse 46
भृगोर्महर्षेः पुत्रश्च च्यवनः समुदाहृतः / बृहस्पतेश्च पुत्रस्तु उतथ्यः परिकीर्तितः
Si Cyavana ay ipinahahayag na anak ng dakilang rishi na si Bhṛgu; at si Utathya naman ay bantog bilang anak ni Bṛhaspati.
Verse 47
रैवतश्चाक्षुषश्चैव तथा स्वारोचिषः स्मृतः / उत्तमो ब्रह्मसावर्णी रुद्रसावर्णिरेव च
Binabanggit sina Raivata at Cākṣuṣa, at gayundin ay inaalala si Svārociṣa; pati ang mga Manu na sina Uttama, Brahma-sāvarṇi, at Rudra-sāvarṇi.
Verse 48
देवसावर्णिसावर्णिरिन्द्रसावर्णिरेवच / तथैव दक्षसावर्णिर्धर्मभावर्णिरेव च
Gayundin, naroon sina Devasāvarṇi at Sāvarṇi; pati si Indrasāvarṇi; at sa gayon ding paraan sina Dakṣasāvarṇi at Dharmabhāvarṇi rin.
Verse 49
एकादशविधा ह्येवं मनवः परिकीर्तिताः / पितॄणां सप्तकं चैवेत्याद्याः संजज्ञिरे खग
Sa ganitong paraan, ipinahahayag na ang mga Manu ay labing-isang uri; gayundin ang pitong pangkat ng mga Pitṛ, ang mga ninunong ama. Mula sa mga sinaunang nilalang na ito, O Ibon (Garuda), sumibol ang mga unang angkan.
Verse 50
तदनन्तरमुत्पन्नास्तेभ्यो नीचाः शृणु द्विज / वरुणस्य पत्नी गङ्गा पर्जन्याख्यो विभावसुः
Pagkaraan nito, makinig, O dalawang-ulit na isinilang, tungkol sa mga isinilang mula sa kanila bilang mga sumunod na lahi: si Gaṅgā ay naging asawa ni Varuṇa, at si Vibhāvasu ay nakilala sa pangalang Parjanya.
Verse 51
यमभार्या श्यामला तु ह्यनिरुद्धप्रिया विराट् / ब्रह्माण्डमानिनी सैव ह्युषानाम्ना सुशब्दिता
Ang asawa ni Yama ay si Śyāmalā; siya rin ay minamahal ni Aniruddha at nakikilala bilang Virāṭ. Siya na nagmamalaki sa “itlog ng sansinukob” (ang daigdig) ay tunay na tanyag sa magandang pangalang Uṣā.
Verse 52
रोहिणी चन्द्रभार्योक्ता सूर्यभार्या तु संज्ञका / एता गङ्गादिषटूसंख्या जज्ञिरे विनतासुत
Sinasabing si Rohiṇī ang asawa ng Buwan (Candra), at si Saṃjñā naman ang asawa ng Araw (Sūrya). Ang mga ito—na anim ang bilang, mula kay Gaṅgā—ay isinilang, O anak ni Vinatā (Garuda).
Verse 53
गङ्गाद्यनन्तरं जज्ञे स्वाहा वै मन्त्रदेवता / स्वाहानामाग्निभार्योक्ता गङ्गादिभ्योधमा श्रुता
Pagkaraan ni Gaṅgā at ng iba pa, isinilang si Svāhā—ang diyosang namamahala sa mga handog na iniaalay sa pamamagitan ng mantra. Si Svāhā ay sinasabing asawa ni Agni; at nababalitang siya ang pinakadakila sa mga nagsisimula kay Gaṅgā.
Verse 54
स्वाहानन्तरजो ज्ञेयो ज्ञानात्मा बुधनामकः / बुधस्तु चन्द्रपुत्रो यः स्वाहाया अधमः स्मृतः
Alamin na ang isinilang kaagad pagkatapos ni Svāhā ay si Budha, na ang likas na diwa ay kaalaman. Gayunman, si Budha—na kilala bilang anak ng Buwan—ay inaalala rin bilang pinakabata (huling isinilang) sa mga supling ni Svāhā.
Verse 55
उषा नाम तथा जज्ञे बुधस्यानन्तरं खग / उषानामा भिमानी तु ह्यश्विभार्या प्रकीर्तिता
O banal na ibon na Garuḍa, pagkaraan ni Budha ay isinilang ang isang nagngangalang Uṣā. Si Uṣā—na tinatawag ding Bhimānī—ay ipinupuri bilang asawa ng mga Aśvin.
Verse 56
बुधाधमा सा विज्ञेया नात्र कार्या विचारणा / ततः शनैश्चरो जज्ञे पृथिव्यात्मेति विश्रुतः
Siya ay dapat makilala bilang Budhādhamā; hindi na kailangan ang higit pang pagninilay tungkol dito. Pagkaraan nito ay isinilang si Śanaiścara (Saturno), na bantog bilang mismong kaluluwa ng Daigdig.
Verse 57
उषाधमस्तु विज्ञेयस्ततो जज्ञेथ पुष्करः / कर्माभिमानी विज्ञेयः शनैश्चर इतीरितः
Kilalanin si Uṣādhama bilang gayon nga; pagkaraan nito ay isinilang si Puṣkara. At si Śanaiścara (Saturno) ay dapat makilala bilang kapangyarihang namumuno na iniuugnay ang sarili sa karma—gaya ng ipinahayag.
Verse 58
तत्त्वाभिमानिनो देवानेवं सृष्ट्वा हरिः स्वयम् / प्रविवेश स देवेशस्तत्त्वेषु रमया सहा
Sa gayon, nilikha ni Hari Mismo ang mga diyos na namamahala at kumikilala sa kanilang sarili bilang mga kosmikong simulain (tattva). Pagkaraan, ang Panginoon ng mga diyos ay pumasok sa mismong mga tattva na iyon, kasama si Ramā (Śrī/Lakṣmī).
The chapter presents the organ-faculties as a tenfold set, encompassing the five jñānendriyas (hearing, sight, touch, taste, smell) and the five karmendriyas (speech, hands, feet, anus, generative organ), with Hari ‘entering’ and activating their functional emergence.
Rudra is presented as a regulator/controller across the three guṇic modalities of ahaṅkāra. Hence he is spoken of as established in the vaikārika, tāmasa, and taijasa states, reflecting governance of different functional layers of manifestation.
These lists function as a cosmological index of ‘administrative’ powers—devatās and progenitors mapped onto tattvas and indriya-functions. The intent is not mere genealogy but a systems-level account of how cosmic operations are staffed and regulated within the created order.