Adhyaya 28

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपाद दारुवनप्रवेशभस्मस्नानविधिर्नाम सप्तविंशतितमो ऽध्यायः ऋषिरुवाच अगात्कथममावस्यां मासि मासि दिवं नृपः / ऐलः पुरूरवाः सूत कथं वातर्पयत्पितॄन्

Ganito sa Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa, sa unang bahagi na ipinahayag ni Vāyu, sa ikalawang seksiyon, ang ika-27 kabanata na tinatawag na “Anuṣaṅgapāda: pagpasok sa gubat ng Dāru at ang tuntunin ng pagligo sa banal na abo.” Wika ng ṛṣi: “O hari, paano siya nakapunta sa langit buwan-buwan sa araw ng amāvasyā? O Sūta, paano naghandog si Aila Purūravas ng tarpaṇa sa mga pitṛ?”

Verse 2

सूत उवाच तस्य ते ऽहं प्रवक्ष्यामि प्रभावं शांशपायने / ऐलस्यादित्यसंयोगं सोमस्य च महात्मनः

Wika ni Sūta: “O Śāṃśapāyana, ipaliliwanag ko sa iyo ang kapangyarihan nito—ang ugnayan ni Aila sa Āditya, at gayundin ang kay Soma na dakilang kaluluwa.”

Verse 3

अन्तःसारमयस्येन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः / ह्रासवृद्धी पिदृमतः पित्र्यस्य च विनिर्णयम्

Isinasalaysay ang pagliit at paglaki ng buwang may panloob na diwa sa maliwanag at madilim na kalahati, at ang paghatol tungkol sa daigdig ng mga Ninuno at sa mga ritong pitrya.

Verse 4

सोमाच्चैवामृतप्राप्तिं पितॄणां तर्वणं तथा / काव्याग्निष्वात्तमौम्यानां पितॄणाञ्चैव दर्शनम्

Mula kay Soma, natatamo ng mga Pitṛ ang amṛta; gayundin ang tarpaṇa para sa kanila, at ang pagdatal sa mga Pitṛ na tinatawag na Kāvya, Agniṣvātta, at Saumya.

Verse 5

यथा पुरूरवाश्चैव तर्पयामास वै पितॄन् / एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि पर्वाणि च यथाक्रमम्

Gaya ng ginawa ni Purūravas na tarpaṇa upang masiyahan ang mga Pitṛ, gayon ko ipapahayag ang lahat ng ito, at ilalarawan ko rin ang mga parva ayon sa pagkakasunod.

Verse 6

यदा तु चन्द्रसूर्यौं वै नक्षत्रेण समागतौ / अमावस्यां निवसत एकरात्रैकमण्डलौ

Kapag nagtagpo ang Araw at Buwan kasama ng bituing nakṣatra, sa gabi ng Amāvasyā sila’y nananahan sa iisang bilog sa loob ng isang gabi.

Verse 7

स गच्छति तदा द्रष्टुं दिवाकरनिशाकरौ / अमावस्याममावास्यां मातामहपितामहौ

Sa Amāvasyā na iyon, siya’y pumaparoon upang masilayan si Divākara (Araw) at Niśākara (Buwan); sa Amāvasyā ring iyon naroroon ang lolo sa ina at lolo sa ama bilang mga Pitṛ.

Verse 8

अभिवाद्य स तौ तत्र कालापेक्षः प्रतीक्षते / प्रस्यन्दमानात्सोमात्तु पित्रर्थं तु परिश्रवान्

Binati niya roon ang dalawang iyon at naghintay sa takdang panahon. Mula sa dumadaloy na Soma, lumitaw ang banal na agos para sa handog sa mga Pitri (ninuno).

Verse 9

ऐलः पुरूरवा विद्वान्मासश्राद्धचिकीर्षया / उपास्ते पितृमन्तं तं सोमं दिवि समास्थितः

Si Aila Purūrava, ang marunong, upang ganapin ang buwanang śrāddha, ay sumamba sa Somang kaugnay ng mga Pitri, na nananahan sa langit.

Verse 10

द्विलवां कुहूमात्रां च ते उभे तु विचार्य सः / सिनीवालीप्रमाणेभ्यः सिनीवालीमुपास्य सः

Pinag-isipan niya ang dvilavā at ang sukat ng Kuhū; saka ayon sa mga pamantayan ni Sinīvālī, sinamba niya si Sinīvālī.

Verse 11

कुहूमात्रः कलां चैव ज्ञात्वोपास्ते कुहूं तथा / स तदा तामुपासीनः कालापेक्षः प्रपश्यति

Nang malaman ang sukat ng Kuhū at ang kalā, sinamba niya si Kuhū nang ayon dito. Noon, nakaupo sa pagsamba, tumitingin siya habang naghihintay sa takdang panahon.

Verse 12

सुधामृतं तु तत्सोमात्स्रवद्वै मासतृप्तये / दशभिः पञ्चभिश्चैव सुधामृतपरिस्रवैः

Mula sa Somang iyon, dumadaloy ang sudhā-amṛta para sa buwanang pagkapuspos, bilang mga agos ng banal na nektar: sampu at lima.

Verse 13

कृष्णपक्षे भुजां प्रीत्या दह्यमानां तथांशुभिः / सद्यः प्रक्षरता तेन सौम्येन मधुना तु सः

Sa madilim na kalahati ng buwan, ang kanyang mga bisig ay tila sinusunog ng mga sinag; kaya agad niyang pinadaloy ang banayad na pulot na iyon.

Verse 14

निर्वातेष्त्रथ पक्षेषु पित्र्येण विधिना दिवि / सुधामृतेन राजैन्द्रस्तर्प यामास वै पितॄन्

Sa mga panahong payapa at walang hangin, sa langit ayon sa ritwal para sa mga ninuno, pinalubag ng hari ang mga Pitri sa pamamagitan ng sudha-amrita.

Verse 15

सौम्यान्बर्हिषदः काव्यानग्निष्वात्तांस्तथैव च / ऋतमग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः

Ang mga Pitri ay ang Saumya, Barhiṣad, Kavya, at Agniṣvātta; at ang tinatawag na ‘Ṛtam-agni’ ay itinuturing na Saṃvatsara, ang Taon.

Verse 16

जज्ञिरे ह्यृतवस्तस्माद्ध्यृतुभ्यश्चार्त्तवास्तथा / आर्तवा ह्यर्द्धमासाख्याः पितरो ह्यृतुसूनवः

Mula roon isinilang ang mga panahon (ṛtu), at mula sa mga panahon ay lumitaw ang ārtava. Ang ārtava ay tinatawag na ‘kalahating buwan’, at ang mga Pitri ay mga anak ng mga panahon.

Verse 17

ऋतवः पितामहा मासा अयनाह्यब्दसूनवः / प्रपितामहास्तु वै देवाः पञ्चाब्दा ब्रह्मणः सुताः

Ang mga panahon ay mga pitāmaha; ang mga buwan at ayana ay mga anak ng taon; at ang mga diyos na prapitamaha ay tinatawag na Pañcābda, mga anak ni Brahmā.

Verse 18

सौम्यास्तु सोमजा ज्ञेयाः काव्या ज्ञेयाः कवेः सुताः / उपहूताः स्मृता देवाः सोमजाः सोमपाः स्मृताः

Ang mga Pitara na tinatawag na “Saumya” ay dapat makilalang mga Somaja; at ang mga Pitara na “Kāvya” ay itinuturing na mga anak ni Kavi. Ang mga deva ay tinatawag na “Upahūta”; at ang mga Somaja rin ay inaalala bilang “Somapā”, mga umiinom ng banal na soma.

Verse 19

आज्यपास्तु स्मृताः काव्यास्तिस्रस्ताः पितृजातयः / काव्या बर्हिषद श्चैव अग्निष्वात्ताश्च तास्त्रिधा

Ang mga Pitṛ na Kāvya ay inaalala ring Ājyapā; may tatlong uri ng Pitṛ: Kāvya, Barhiṣad, at Agniṣvātta—kaya sila ay tatluhan ang pagkakahati.

Verse 20

गृहस्था ये च यज्वान ऋतुर्बर्हिषदो ध्रुवम् / गृहस्थाश्चाप्ययज्वान अग्निष्वात्तास्तथार्त्तवाः

Ang mga gṛhastha na nagsasagawa ng yajña ay tiyak na tinatawag na Ṛtu at Barhiṣad. Ngunit ang mga gṛhastha na hindi nagsasagawa ng yajña ay tinatawag na Agniṣvātta at Ārttava.

Verse 21

अष्टकापतयः काव्याः पञ्चाब्दास्तान्निबोधत / तेषां संवत्सरो ह्यग्निः सूयस्तु परिवत्सरः

Ang mga Pitṛ na Kāvya ay mga Aṣṭakāpati; alamin na sila ay limang “abda”. Sa kanila, ang Saṃvatsara ay si Agni, at ang Parivatsara ay si Surya.

Verse 22

सोम इड्वत्सरः प्रोक्तो वायुश्चैवानुवत्सरः / रुद्रस्तु वत्सरस्तेषां पञ्चाब्दास्ते युगात्मकाः

Si Soma ay tinawag na Iḍvatsara, at si Vāyu ay Anuvatsara. Para sa kanila, si Rudra ang Vatsara; ang limang “abda” na ito ay may diwang yuga.

Verse 23

काव्याश्चैवोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः / ये ते पिबन्त्यमावस्यां मासिमासि सुधां दिवि

Ang Kāvya, Uṣmapa, at Divākīrtya—ganyan sila inaalala; sa langit, buwan-buwan sa araw ng amāvasyā ay umiinom sila ng sudhā.

Verse 24

तांस्तेन तर्पयामास यावदासीत्पुरूरवाः / यस्मात्प्रस्रवते सोमान्मासि मासि धिनोति च

Hangga’t naroon si Purūrava, patuloy niyang pinasiyahan sila sa pamamagitan niyon; sapagkat mula sa Somang iyon, buwan-buwan ay dumadaloy ang katas at lalo pang dumarami.

Verse 25

तस्मात्सुधामृतं तद्वै पितॄणां सोमपायिनाम् / एवं तदमृतं सौम्यं सुधा च मदु चैव ह

Kaya ang sudhāmṛta na iyon ay tunay na para sa mga Pitṛ na umiinom ng Soma; ang banayad na amṛta ring iyon ay tinatawag na ‘sudhā’ at ‘madhu’.

Verse 26

कृष्णपक्षे यथा वेन्दोः कलाः पञ्चदश क्रमात् / पिबन्त्यंबुमयं देवास्त्रयस्त्रिंशत्तु छन्दनाः

Gaya sa kṛṣṇapakṣa, ang labinlimang bahagi (kalā) ng buwan ay unti-unting nababawasan; gayon din ang tatlumpu’t tatlong deva na tinatawag na Chandanā ay umiinom ng bahaging mala-tubig.

Verse 27

पीत्वार्द्धमासं गच्छन्ति चतुर्दश्यां सुधामृतम् / इत्येवं पीयमानैस्तु देवैः सर्वैर्निशाकरः

Sa caturdaśī, pag-inom nila ng sudhāmṛta, umaabot sila hanggang kalahating buwan; kaya sa pag-inom ng lahat ng deva, ang Niśākara (buwan) ay unti-unting numinipis.

Verse 28

समागच्छत्यमावस्यां भागे पञ्चदशे स्थितः / सुषुम्णाप्यायितं चैव ह्यमावस्यां यथा क्रमम्

Sa amāvasyā, sa ikalabinlimang bahagi, dumarating ang Soma; at sa pamamagitan ng suṣumṇā nāḍī siya’y unti-unting pinagyayabong sa amāvasyā ayon sa kaayusan.

Verse 29

पिबन्ति द्विलवं कालं पितरस्ते सुधामृतम् / पीतक्षयं ततः सोमं सूर्यो ऽसावेकरश्मिना

Umiinom ang mga Pitṛ ng sudhā-amṛta sa loob ng dalawang lava; pagkaraan, ang Somang nabawasan dahil sa pag-inom ay muling kinukuha ng Araw sa pamamagitan ng iisang sinag.

Verse 30

आप्याययत्सुषुम्णातः पुनस्तान्सोमपायिनः / निः शेषायां कलायां तु सोममाप्याययत्पुनः

Mula sa Suṣumṇā, muli niyang pinagyayabong ang mga umiinom ng Soma; at kapag ang kalā ay lubusang naubos, ang Soma rin ay muling pinupuno.

Verse 31

सुषुम्णाप्यायमानस्य भागं भागमहः क्रमात् / कलाः क्षीयन्ति ताः कृष्णाः शुक्ला चाप्याययन्ति तम्

Habang pinagyayabong ng Suṣumṇā, ayon sa pagkakasunod ng mga araw, ang mga kalā ay nababawasan nang paunti-unti—iyan ang kṛṣṇa kalā; at ang śukla kalā naman ang nagpapalago sa kanya.

Verse 32

एवं सूर्यस्य वीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः / दृश्यते पौर्णमास्यां वै शुक्लः संपूर्णमण्डलः

Sa ganitong paraan, sa bisa ng Araw, napupuno ang katawan ni Candra; at sa paurṇamāsī (kabilugan), siya’y nakikitang maputi at ganap na bilog.

Verse 33

संसिद्धिरेवं सोमस्य पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः / इत्येवं पितृमान्सोमः स्मृत इड्वत्सरात्मकः

Gayon natatamo ang kaganapan ni Soma sa maliwanag at madilim na paksha; si Somang kaugnay ng mga Pitri ay inaalala bilang may anyong Idvatsara.

Verse 34

क्रान्तः पञ्चदशैः सार्द्धं सुधामृतपरिस्रवैः / अतः पर्वाणि वक्ष्यामि वर्वणां संधयश्च ये

Sumusulong si Soma kasama ang labinlimang kala at mga agos ng sudha at amrita; kaya ilalarawan ko ang mga parva at ang kanilang mga sandhi.

Verse 35

ग्रन्थिमन्ति यथा पर्वाणीक्षुवे ण्वोर्भवन्त्युत / तथार्द्धमासि पर्वाणि शुक्लकृष्णानि चैव हि

Gaya ng mga buhol (parva) sa tubo, gayon din ang mga parva ng kalahating buwan: ang maliwanag at ang madilim na paksha.

Verse 36

पूर्णामावस्ययोर्भेदौ ग्रन्थयः संधयश्च वै / अर्द्धमासं तु पर्वाणि द्वितीयाप्रभृतीनि तु

Ang pagkakaiba ng Purnima at Amavasya ang siyang buhol at sandhi; at ang mga parva ng kalahating buwan ay ang mga tithi mula Dvitiya pataas.

Verse 37

अन्वाधानक्रिया यस्मात्क्रियते पर्वसंधिषु / तस्मात्तु पर्वणामादौ प्रतिपत्सर्वसंधिषु

Sapagkat isinasagawa ang ritwal na anvadhana sa mga dugtungan ng parva, kaya sa bawat dugtungan, ang simula ng parva ay itinatakda sa Pratipada.

Verse 38

सायाह्ने ऽह्यनुमत्यादौ कालो द्विलव उच्यते / लवौ द्वावेव राकायां कालो ज्ञेयो ऽपराह्णकः

Sa dapithapon, sa simula ng tithi na Anumati at iba pa, ang panahon ay tinatawag na dalawang ‘lava’. Sa Rākā (kabilugan ng buwan), ang dalawang lava ring iyon ang dapat kilalaning oras ng aparāhṇa (hapon).

Verse 39

प्रतिपत्कृष्णपक्षस्य काले ऽतीते ऽपराह्णके / सायाह्ने प्रतिपन्ने च स कालः पौर्णमासिकः

Sa pratipadā ng madilim na kalahati, kapag lumipas na ang aparāhṇa at dumating ang dapithapon, ang sandaling iyon ang tinatawag na ‘paurṇamāsika’ na panahon.

Verse 40

व्यतीपाते स्थिते सूर्ये लेखार्द्धे तु युगान्तरे / युगान्तरोदिते चैव लेशार्द्धे शशिनः क्रमात्

Sa vyatīpāta, kapag ang Araw ay nasa ‘kalahating guhit’ (lekhārdha), nagkakaroon ng yuga-antara; at kapag sumilang ang yuga-antara, sunod-sunod na ang Buwan ay nasa ‘kalahating bahagi’ (leśārdha).

Verse 41

पौर्णमासी व्यतीपाते यदीक्षेतां परस्परम् / यस्मिन्काले समौ स्यातां तौ व्यतीपात एव सः

Sa vyatīpāta, kung sa araw ng kabilugan ay nagkakatitigan ang Araw at Buwan, sa sandaling magkapantay sila, iyon mismo ang vyatīpāta.

Verse 42

तं कालं सूर्यनिर्द्देश्यं दृष्ट्वा संख्यां तु सर्पति / स वै वषटाक्रियाकालः सद्यः कालं विधीयते

Sa pagtanaw sa panahong iyon ayon sa palatandaan ng Araw, umuusad ang bilang at pagtutuos. Iyon ang oras ng banal na gawaing ‘vaṣaṭ’; at agad ding itinatakda ang oras ayon sa ritwal.

Verse 43

पूर्णन्दोः पूर्णपक्षे तु रात्रिसंधिश्च पूर्णिमा / ततो विरज्यते नक्तं पौर्णमास्यां निशाकरः

Sa maliwanag na kalahati ng buwan, ang sandali ng pagsasanib ng gabi ang tinatawag na Purnima; sa gabing Paurṇamāsī, ang Niśākara (buwan) ay lalo pang nagniningning.

Verse 44

यदीक्षेते व्यतीपाते दिवा पूर्णे परस्परम् / चन्द्रार्कावपराह्णे तु पूर्णात्मानौ तु पूर्णिमा

Kapag sa Vyatīpāta, sa ganap na araw, ang buwan at araw ay nagkakaharap; at sa bandang hapon kapwa sila nasa kaganapan—iyon ang Purnima.

Verse 45

यस्मात्तामनुमन्यन्ते पितरो दैवतैः सह / तस्मादनुमतिर्नाम पूर्णिमा प्रथमा स्मृता

Sapagkat ang mga Pitara, kasama ng mga diyos, ay pumapayag sa tithing iyon, kaya ito’y tinawag na ‘Anumati’; sa mga Purnima, ito ang itinuturing na una.

Verse 46

अत्यर्थं भ्राजते यस्माद्व्योम्न्यस्यां वै निशाकरः / रञ्जनाच्चैव चन्द्रस्य राकेति कवयो ऽब्रुवन्

Sapagkat sa tithing ito, ang Niśākara—ang buwan—ay labis na nagniningning sa langit; at dahil sa kaakit-akit na liwanag ni Candra, tinawag ito ng mga makata na ‘Rākā’.

Verse 47

अमावसेतामृक्षे तु यदा चन्द्रदिवाकरौ / राका पञ्चदशी रात्रिरमावास्या ततः स्मृता

Sa nakshatra ng Amāvasyā, kapag nagsama ang Candra at Divākara (araw), matapos ang ikalabinlimang gabing tinatawag na Rākā, ang tithing iyon ay inaalala bilang Amāvasyā.

Verse 48

व्युच्छिद्य तममावस्यां पश्यतस्तौ समागतौ / अन्योन्यं चन्द्रसूर्यौं तौ यदा तद्वर्श उच्यते

Binutas ang makapal na dilim ng gabing amāvasyā, at sa harap ng tumitingin ay nagtagpo ang dalawa; kapag ang Chandra at Sūrya ay nagkakaugnay sa isa’t isa, iyon ang tinatawag na ‘varṣa’.

Verse 49

द्वौ द्वौ लवावमावास्या स कालः पर्वसंधिषु / द्व्यक्षर कुहुमात्रश्च पर्वकालास्त्रयः स्मृताः

Sa amāvasyā, may panahong tig-dalawang lava sa mga dugtungan ng parva; ang ‘dvyakṣara’ at ang ‘kuhū-mātra’—ang tatlong panahong parva na ito ay binanggit sa smṛti.

Verse 50

नष्टचन्द्रा त्वमावस्या या मध्याङ्नात्प्रवर्त्तते / दिवसार्द्धेन रात्र्या च सूर्यं प्राप्य तु चन्द्रमाः

Ang amāvasyā na nawawala ang Chandra ay nagsisimula sa katanghalian; matapos ang kalahating araw at bahagi ng gabi, ang Chandra ay lumalapit sa Sūrya.

Verse 51

सूर्येण सह सामुद्रं गत्वा प्रातस्तनात्स वै / द्वौ कालौ संगमं चैव मध्याह्ने नियतं रविः

Siya (Chandra) ay sumasama sa Sūrya patungo sa pook ng karagatan at mula pa sa umaga ay naroon; ang pagsasanib ng dalawang panahon ay nagaganap din doon, at sa katanghalian ang Ravi ay nananatiling ayon sa itinakda.

Verse 52

प्रतिपच्छुक्लपक्षस्य चन्द्रमाः सूर्य मण्डलात् / विमुच्यमानयोर्मध्ये तयोर्मण्डलयोस्तु वै

Sa pratipadā ng maliwanag na kalahati, nagsisimulang kumawala ang Chandra mula sa bilog ni Sūrya; at habang naghihiwalay ang dalawang bilog, lumilitaw ang pagitan ng kanilang mga mandala.

Verse 53

स तदा ह्याहुतेः कालो दर्शस्य तु वषट्क्रिया / एतदृतुमुखं ज्ञेयममा वास्यास्य पर्वणः

Noon ang panahon ng pag-aalay ng āhuti; sa Darśa-yajña isinasagawa ang pagbigkas na ‘vaṣaṭ’. Ito ang dapat kilalaning ‘bungad ng panahon’—ang parva ng Amāvāsyā.

Verse 54

दिवापर्व ह्यमावास्या क्षीणेन्दौ बहुले तु वै / तस्माद्दिवा ह्यमावास्यां गृह्यते ऽसौ दिवाकरः

Sa madilim na kalahati kapag numinipis ang buwan, ang Amāvāsyā ay tinatawag na ‘parva ng araw’. Kaya sa araw ng Amāvāsyā, sa araw mismo kinikilala ang Divākara (Araw).

Verse 55

गृह्यते तु दिवा तस्मादमावास्यां दिवि क्षयाम् / कलानामपि चैतासां वृद्धिहान्या जलात्मनः

Kaya sa Amāvāsyā, dahil sa pagkapawi sa langit, kinikilala ito sa araw. At sa mga bahaging ito (kalā) ay may pagdami at pagliit ng Buwan na may likas na tubig (jalātmā).

Verse 56

तिथीनां नामधेयानि विद्वद्भिः संज्ञितानि वै / दर्शयेतामथात्मानं सूर्याचन्द्रमसावुभौ

Ang mga pangalan ng tithi ay itinakda ng mga pantas. Pagkaraan, ang Araw at ang Buwan—kapwa—ipinapakita ang kanilang sariling kalikasan.

Verse 57

निष्क्रामत्यथ तेनैव क्रमशः सूर्यमण्डलात् / द्विलवोनमहोरात्रं भास्करं स्पृशते शशी

Pagkatapos, sa gayunding pagkakasunod, unti-unting lumalabas ang Buwan mula sa bilog ng Araw. Sa loob ng isang araw at gabi na kulang ng dalawang lava, hinahaplos ni Śaśī (Buwan) si Bhāskara (Araw).

Verse 58

स तदा ह्याहुतेः कालोदर्शस्य तु वषट्क्रिया / कुहेति कोकिलेनोक्तो यः स कालः समाप्यते

Sa sandali ng pag-aalay ng āhuti, sa Darśa-yajña isinasagawa ang banal na ‘vaṣaṭ’; ang panahong tinutukoy ng awit ng kokila na ‘kuhe’ ay siyang nagwawakas.

Verse 59

तत्कालसंमिता यस्मादमावास्या कुहूः स्मृता / सिनीवालीप्रमाणस्तु क्षीणशेषो निशाकरः

Dahil tumutugma sa sukat ng panahong iyon, ang amāvāsyā ay inaalala bilang ‘Kuhū’; sa sandaling iyon ang Buwan ay halos ubos, may munting nalalabi ayon sa sukat ng Sinīvālī.

Verse 60

आमावस्यां विशत्यर्कस्सिनी वालीततः स्मृता / अनुमत्याश्चराकायाः सिनीवाल्याः कुहूंविना

Sa amāvāsyā, kapag ang Araw ay itinuturing na pumapasok (sa yugtong iyon), kaya ito’y inaalala bilang ‘Sinīvālī’; at ang diyosang ‘Anumatī’ na may pambihirang anyo ay iniuugnay sa Sinīvālī, ngunit hiwalay sa Kuhū.

Verse 61

एतासां द्विलवः कालः कुहूमात्रङ्कुहूःस्मृताः / चन्द्रसूर्यव्यतीपाते संगते पूर्णिमान्तरे

Ang panahong dalawang lava ng mga ito ay tinatawag na ‘sukat ng Kuhū’; at sa natatanging pagtatagpo ng Buwan at Araw (vyatīpāta) sa pagitan ng mga kabilugan, iyon ang Kuhū.

Verse 62

प्रतिपत्प्रतिपद्येत पर्वकालो द्विमात्रकः / कालः कहूसिनीवाल्योः सामुद्रस्य तु मध्यतः

Mula pratipadā hanggang pratipadā, ang parva-kāla ay may dalawang mātrā; at ang panahon ng Kuhū at Sinīvālī ay sinasabing nasa gitna ng ‘sāmudra’ na pagtutuos (ayon sa dagat).

Verse 63

अर्काग्नि मण्डले सोमे पर्वकालः कलासमः / एवं स शुक्लपक्षे वै रजन्यां पर्वसंधिषु

Sa bilog ng apoy ng Araw, para kay Soma ang panahon ng parva ay katumbas ng isang kala; gayon din sa śuklapakṣa, sa gabi sa mga dugtungan ng parva.

Verse 64

संपूर्ममण्डलः श्रीमांश्चन्द्रमा उपरज्यते / यस्मादा दाप्यायते सोमः पञ्चदश्यां तु पूर्णिमा

Ang maringal na Buwan ay nagliliwanag na ganap ang bilog; sapagkat sa ikalabinlimang tithi, si Soma ay lubos na napupuno—iyon ang Pūrṇimā.

Verse 65

दशभिः पञ्चभिश्चैव कलाभिर्दिवसक्रमात् / तस्मात्कलाः पञ्चदश सोमेनास्य तु षोडशी

Ayon sa pagkakasunod ng mga araw, (ang buwan) ay lumalago sa sampu at limang kala; kaya ang mga kala ni Soma ay labinlima, at may ika-labing-anim na kala na tinatawag na Ṣoḍaśī, ang kaganapan.

Verse 66

तस्मात्सोमस्य भवति पञ्चदश्याप्रपां क्षयः / इत्येते पितरो देवाः सोमपाः सोमवर्द्धनाः

Kaya sa ikalabinlimang tithi, nagkakaroon ng pagliit (kṣaya) si Soma. Ang mga Pitara na ito ay may anyong maka-diyos—mga umiinom ng Soma at nagpapalago kay Soma.

Verse 67

आर्तवा ऋतवो ह्यृद्धा देवास्तान्भावयन्ति वै / अतः पितॄन्प्रवक्ष्यामि मासश्राद्धभुजस्तु ये

Ayon sa ikot ng mga panahon, ang mga ṛtu na ito ay masagana; tunay na pinauunlad ito ng mga deva. Kaya ngayon ay ilalarawan ko ang mga Pitara na tumatanggap ng handog ng buwanang śrāddha.

Verse 68

तेषां गतिं सतत्त्वां च प्राप्तिं श्राद्धस्य चैव हि / न मृतानां गतिः शक्या ज्ञातुं न पुनरागतिः

Ang kanilang gati, ang tunay na kalikasan, at ang pag-abot ng bunga ng śrāddha—mahirap itong malaman nang tiyak; ang gati ng mga yumao ay di masusuri, at wala ring pagbabalik-muli.

Verse 69

तपसापि प्रसिद्धेन किंपुनर्मासचक्षुषा / अनुदेवपितॄनेते पितरो लौकिकाः स्मृताः

Kahit ang bantog sa tapas ay hindi rin makaaalam; lalo na sa mata ng laman. Ang mga pitṛ na ito, na sumusunod sa deva-pitṛ, ay tinatawag na ‘laukika’ o pang-mundo.

Verse 70

देवाः सौम्याश्च काव्याश्च अयज्वानो ह्यचोनिजाः / देवास्ते पितरः सर्वे देवास्तान्वादयन्त्युत

Ang mga deva na tinatawag na Saumya at Kāvya—na hindi nagsasagawa ng yajña at hindi isinilang mula sa apoy ng handog—sila ang lahat ng pitṛ na may anyong banal; at maging ang mga deva ay pumupuri sa kanila.

Verse 71

मनुष्यपितरश्चैव तेभ्यो ऽन्ये लौकिकाः स्मृताः / पिता पितामहश्चापि तथा यः प्रपितामहः

May mga pitṛ ng tao rin; at bukod sa kanila ay may iba pang ‘laukika’ na pitṛ—ang ama, ang lolo, at ang lolo sa tuhod (prapitāmaha).

Verse 72

यज्वानो ये तु सामेन सोमवन्तस्तु ते स्मृताः / ये यज्वानो हविर्यज्ञे ते वै बर्हिषदः स्मृताः

Ang mga yajamāna na nagsasagawa ng yajña sa pamamagitan ng awit na Sāman ay tinatawag na ‘Somavant’; at ang mga nagsasagawa ng havir-yajña na may handog na havis ay tinatawag na ‘Barhiṣad’.

Verse 73

अग्निष्वात्ताः स्मृतास्तेषां होमिनो ऽयाज्ययाजिनः / तेषां तु धर्मसाधर्म्यात्स्मृताः सायुज्यगा द्विजैः

Sila’y inaalala bilang mga Pitara na ‘Agniṣvātta’—mga nagsasagawa ng homa at maging yaong nag-aalay ng yajña para sa di-karapat-dapat. Dahil sa pagkakatulad sa dharma, sinabi ng mga dvija na sila’y patungo sa sāyujya (banal na pakikiisa).

Verse 74

ये चाप्याश्रमधर्माणां प्रस्थानेषु व्यवस्थिताः / अन्ते तु नावसीदन्ति श्रद्धायुक्तास्तु कर्मसु

Ang mga nananatiling matatag sa mga landas ng dharma ng āśrama ay hindi bumabagsak sa huli; sa kanilang mga gawa, sila’y laging may śraddhā (banal na pananampalataya).

Verse 75

तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञेन प्रजया च वै / श्राद्धेन विद्यया चैव प्रदानेन च सप्तधा

Sa pamamagitan ng tapas, brahmacarya, yajña, mga supling, śrāddha, vidyā, at pradāna (pagkakaloob)—pitong paraan ito.

Verse 76

कर्मस्वेतेषु ये युक्ता भवन्त्यादेहपातनात् / दैवैस्तैः पितृभिः सार्द्धं सूक्ष्मजैः सोमयाजनैः

Ang mga masigasig sa mga gawang ito hanggang sa pagpanaw ng katawan ay makakasama ang mga banal na Pitara—may maselang katawan at mga nagsasagawa ng Soma-yajña.

Verse 77

स्वर्गता दिवि मोदन्ते पितृवत्त उपासते / तेषां निवापे दत्ते तु तत्कुलीनैश्च बन्धुभिः

Pagdating sa langit, sila’y nagagalak sa daigdig na makalangit at sinasamba na parang mga Pitara. Kapag ang mga kamag-anak na kaangkan ay nag-aalay ng nivāpa (piṇḍa-dāna) para sa kanila.

Verse 78

मासश्राद्धभुजस्तृप्तिं लभन्ते सोमलौकिकाः / एते मनुष्यपितरो मासश्राद्धभुजस्तु ये

Ang mga nananahan sa Somaloka na tumatanggap ng handog na pagkain ng buwanang śrāddha ay nagkakamit ng kasiyahan. Yaong mga tumatanggap ng buwanang śrāddha ang tinatawag na mga Pitṛ ng tao.

Verse 79

तेभ्यो ऽपरे तु ये ऽप्यन्ये संकीर्णाः कर्मयोनिषु / भ्रष्टाश्चाश्रमधर्मेभ्यः स्वधास्वाहाविवर्जिताः

Ngunit ang iba pa, na nahalo sa mga kapanganakang dulot ng karma, ay nalihis sa dharma ng mga āśrama at nawalan ng mga pag-aalay na ‘svadhā’ at ‘svāhā’.

Verse 80

भिन्नदेहा दुरात्मानः प्रेतभूता यमक्षये / स्वकर्माण्य नुशोचन्तो यातनास्थानमागताः

Ang mga masamang-loob, na nahiwalay sa katawan, ay nagiging preta sa nasasakupan ni Yama; habang nananangis sa sariling karma, dumarating sila sa pook ng parusa.

Verse 81

दीर्घायुषो ऽतिशुष्काश्च श्मश्रुलाश्च विवाससः / क्षुत्पिपासापरीताश्च विद्रवन्तस्ततस्ततः

Sila’y mahahaba ang buhay ngunit labis na tuyot, may balbas at walang kasuotan; balot ng gutom at uhaw, nagtatakbuhan sila kung saan-saan.

Verse 82

सरित्सरस्तडागानि वापीश्चाप्युपलिप्सवः / परान्नानि च लिप्संतः काल्यमानास्ततस्ततः

Nananabik silang makalapit sa mga ilog, lawa, sapa at balon; sa pagnanasa sa pagkain ng iba, sila’y itinataboy at gumagala kung saan-saan.

Verse 83

स्थानेषु पात्यमानाश्च यातनाश्च पुनः पुनः / शाल्मले वैतरण्यां च कुंभीपाके तथैव च

Sila ay paulit-ulit na ibinabagsak sa iba’t ibang dako at nagdurusa ng parusa—sa mga impiyernong Śālmali, Vaitaraṇī, at Kuṃbhīpāka rin.

Verse 84

करंभवालुकायां च असिपत्रवने तथा / शिला संपेषणे चैव पात्यमानाः स्वकर्मभिः

Sa Karaṃbha-vālukā, Asipatravana, at Śilā-saṃpeṣaṇa, sila rin ay ibinabagsak dahil sa sarili nilang karma.

Verse 85

तत्रस्थानां हि तेषां वै दुः खितानामनाशिनाम् / तेषां लोकान्तरस्थानां बान्धवैर्नाम गोत्रतः

Ang mga naroon, bagama’t nagdurusa, ay hindi napapawi; ang kanilang mga kamag-anak ay umaalaala sa mga nasa ibang daigdig sa pamamagitan ng pangalan at angkan (gotra).

Verse 86

भूमावसव्यं दर्भेषु दत्ताः पिण्डास्त्रयस्तु वै / यान्ति तास्तर्पयन्ते च प्रेतस्थानेष्वधिष्ठितान्

Ang tatlong piṇḍa na inialay sa ibabaw ng damong darbha sa lupa, sa paraang apasavya, ay dumarating sa mga nasa dako ng preta at nagbibigay-kabusugan (tarpana).

Verse 87

अप्राप्ता यातनास्थानं प्रभ्रष्टा य च पञ्चधा / पश्चाद्ये स्थावरान्ते वै जाता नीचैः स्वकर्मभिः

Yaong hindi man lamang nakararating sa pook ng parusa ay bumabagsak sa limang paraan; at pagkaraan, dahil sa mababang karma, isinisilang hanggang sa anyong sthāvara (di-gumagalaw).

Verse 88

नानारूपासु जायन्ते तिर्यग्योनिष्वयोनिषु / यदाहारा भवन्त्येते तासु तास्विह योनिषु

Sila’y isinisilang sa sari-saring anyo, sa mga yoni ng hayop at iba pang kapanganakan. Sa bawat yoni, kung ano ang pagkain doon, doon din sila nagiging tagakain ng gayong pagkain.

Verse 89

तस्मिंस्तस्मिंस्तदाहारे श्राद्धं दत्तं प्रतिष्ठते / काले न्यायागतं पात्रे विधिना प्रतिपादितम्

Ang śrāddha na inihandog ay nagiging matatag at nagbubunga bilang yaong pagkain, kapag inialay sa tamang panahon, sa karapat-dapat na tatanggap, ayon sa wastong ritwal.

Verse 90

प्राप्नोत्यन्नं यथादत्तं जन्तुर्यत्रावतिष्ठते / यथा गोषु प्रनष्टामु वत्सो विन्दति मातरम्

Saanman manahan ang nilalang, doon niya natatanggap ang pagkaing inialay para sa kanya; gaya ng guya na naligaw sa kawan ngunit natatagpuan pa rin ang ina.

Verse 91

तथा श्राद्धेषु दत्तान्नं मन्त्रः प्रापयते पितॄन् / एवं ह्यविफलं श्राद्धं श्रद्धादत्तं तु मन्त्रतः

Gayon din, ang pagkaing inihandog sa śrāddha ay inihahatid ng mga mantra sa mga Pitṛ. Kaya ang śrāddha na ibinigay nang may pananampalataya at may mantra ay hindi nagiging walang bunga.

Verse 92

तत्तत्कुमारः प्रोवाच पश्यन्दिव्येन चक्षुषा / गतागतज्ञः प्रेतानां प्राप्तिं श्राद्धस्य तैः सह

Ang kumāra ay nagsalita habang tumitingin sa pamamagitan ng banal na paningin; batid niya ang pagparito at pag-alis ng mga preta, at ang pagdating sa kanila ng śrāddha kasama nila.

Verse 93

बाह्लीकाश्चोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः / कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी

Sila ay inaalala bilang mga Bāhlīka, Uṣmapa, at Divākīrtya. Para sa kanila, ang araw ay Kṛṣṇapakṣa, at ang gabi ay Śuklapakṣa—ukol sa panaginip.

Verse 94

इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरश्च वै / ऋत्वर्तवार्द्धमासास्तु अन्योन्यं पितरः स्मृताः

Sa gayon, ang mga Pitṛ ay mga deva, at ang mga deva rin ay tunay na Pitṛ. Ang mga panahon (ṛtu), mga siklo ng panahon (artava), at kalahating buwan (arddhamāsa) ay inaalala bilang Pitṛ ng isa’t isa.

Verse 95

इत्येत पितरो देवा मनुष्यपितरश्च ये / प्रीतेषु तेषु प्रीयन्ते श्राद्धयुक्तेषु कर्मसु

Sa gayon, ang mga Pitṛ na deva at ang mga Pitṛ ng tao—kapag sila’y nalugod, sila’y nagagalak sa mga gawaing may kasamang Śrāddha.

Verse 96

इत्येष विचयः प्रोक्तः पितॄणां सोमपायिनाम् / एवं पितृसतत्त्वं हि पुराणे निश्चयं गतम्

Ito ang paglilinaw hinggil sa mga Pitṛ na umiinom ng Soma. Sa ganitong paraan, ang katotohanan ng Pitṛ ay natiyak sa Purāṇa.

Verse 97

इत्यर्कपितृसोमानामैलस्य च समागमः / सुधामृतस्य च प्राप्तिः पितॄणां चैव तर्प्पणम्

Sa gayon, naganap ang pagtatagpo nina Arka, mga Pitṛ at Soma, at ang pakikipagtagpo ni Aila (Purūravas); ang pagkatamo ng Sudhā-amṛta at ang tarpaṇa para sa mga Pitṛ.

Verse 98

पूर्णा मावास्ययोः कालो यातनास्थानमेव च / समासात्कीर्तितस्तुभ्यमेष सर्गः मनातनः

Ang panahon ng kabilugan at ng amavasya, at pati ang pook ng pagdurusa—naipahayag ko na sa iyo nang maikli. Ito ang sinauna at walang pasimulang sarga.

Verse 99

वैश्वरूप्यं तु सर्गस्य कथितं ह्येकदैशिकम् / न शक्यं परिसंख्यातुं श्रद्धेयं भूतिमिच्छता

Ang anyong pangsanlibutan ng sarga ay nasabi ko lamang sa isang bahagi. Hindi ito kayang bilangin nang lubos; ang nagnanais ng biyaya ay tumanggap nang may pananampalataya.

Verse 100

स्वायंभुवस्य हि ह्येष सर्गः क्रान्तो मया तु वै / विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं वर्णयाम्यहम्

Naipahayag ko na ang sarga ni Svayambhuva Manu. Kung ilalahad pang muli nang mas malawak at sunod-sunod, ano pa ang maidaragdag ko?