Adhyaya 2

Verse 1

श्रीनारद उवाच भ्रातर्येवं विनिहते हरिणा क्रोडमूर्तिना । हिरण्यकशिपू राजन् पर्यतप्यद्रुषा शुचा ॥ १ ॥

Sinabi ni Śrī Nārada: O Mahal na Haring Yudhiṣṭhira, nang patayin ni Bhagavān Viṣṇu sa anyong Varāha si Hiraṇyākṣa, ang kapatid niyang si Hiraṇyakaśipu ay nag-alab sa galit at dalamhati at nagsimulang managhoy.

Verse 2

आह चेदं रुषा पूर्ण: सन्दष्टदशनच्छद: । कोपोज्ज्वलद्भ्यां चक्षुर्भ्यां निरीक्षन् धूम्रमम्बरम् ॥ २ ॥

Punô siya ng poot, kinagat ang mga labi, at tumitig sa langit sa pamamagitan ng mga matang nagliliyab sa galit, na wari’y napuno ng usok ang buong kalangitan; saka siya nagsalita.

Verse 3

करालदंष्ट्रोग्रद‍ृष्टय‍ा दुष्प्रेक्ष्यभ्रुकुटीमुख: । शूलमुद्यम्य सदसि दानवानिदमब्रवीत् ॥ ३ ॥

Taglay ang nakatatakot na mga pangil, mabangis na titig, at nakakunot na kilay na mahirap tingnan, itinaas niya ang śūla (trisula) at nagsalita sa mga asurang nagkatipon sa kapulungan.

Verse 4

भो भो दानवदैतेया द्विमूर्धंस्त्र्यक्ष शम्बर । शतबाहो हयग्रीव नमुचे पाक इल्वल ॥ ४ ॥ विप्रचित्ते मम वच: पुलोमन् शकुनादय: । श‍ृणुतानन्तरं सर्वे क्रियतामाशु मा चिरम् ॥ ५ ॥

O mga Dānava at Daitya! O Dvimūrdha, Tryakṣa, Śambara, Śatabāhu! O Hayagrīva, Namuci, Pāka, Ilvala! O Vipracitti, Puloman, Śakuna at iba pa! Makinig kayong mabuti sa aking mga salita, at pagkatapos ay kumilos agad, huwag magtagal.

Verse 5

भो भो दानवदैतेया द्विमूर्धंस्त्र्यक्ष शम्बर । शतबाहो हयग्रीव नमुचे पाक इल्वल ॥ ४ ॥ विप्रचित्ते मम वच: पुलोमन् शकुनादय: । श‍ृणुतानन्तरं सर्वे क्रियतामाशु मा चिरम् ॥ ५ ॥

O mga Dānava at Daitya! O Dvimūrdha, Tryakṣa, Śambara, Śatabāhu! O Hayagrīva, Namuci, Pāka, Ilvala! O Vipracitti, Puloman, Śakuna at iba pa! Makinig kayong mabuti sa aking mga salita, at pagkatapos ay kumilos agad, huwag magtagal.

Verse 6

सपत्नैर्घातित: क्षुद्रैर्भ्राता मे दयित: सुहृत् । पार्ष्णिग्राहेण हरिणा समेनाप्युपधावनै: ॥ ६ ॥

Ang aking mga hamak na kaaway, ang mga demigod, ay nagsama-sama upang patayin ang aking pinakamamahal at masunuring kapatid na si Hiraṇyākṣa. Bagaman ang Kataas-taasang Panginoon, si Vishnu, ay laging pantay sa aming dalawa—sa mga demigod at sa mga demonyo—sa pagkakataong ito, dahil sa taimtim na pagsamba ng mga demigod, Siya ay kumampi sa kanila at tumulong na patayin si Hiraṇyākṣa.

Verse 7

तस्य त्यक्तस्वभावस्य घृणेर्मायावनौकस: । भजन्तं भजमानस्य बालस्येवास्थिरात्मन: ॥ ७ ॥ मच्छूलभिन्नग्रीवस्य भूरिणा रुधिरेण वै । असृक्प्रियं तर्पयिष्ये भ्रातरं मे गतव्यथ: ॥ ८ ॥

Tinalikuran na ng Kataas-taasang Diyos ang Kanyang likas na pagkakapantay-pantay sa mga demonyo at mga demigod. Bagaman Siya ang Kataas-taasang Persona, ngayon, sa impluwensya ng maya, Siya ay nag-anyong baboy-ramo upang pasayahin ang Kanyang mga deboto, ang mga demigod, tulad ng isang malikot na bata na kumakampi sa kung sino. Kaya't puputulin ko ang ulo ni Panginoong Vishnu mula sa Kanyang katawan gamit ang aking trident, at sa pamamagitan ng masaganang dugo mula sa Kanyang katawan ay pasasayahin ko ang aking kapatid na si Hiraṇyākṣa, na mahilig sumipsip ng dugo. Sa gayon ay magiging payapa rin ako.

Verse 8

तस्य त्यक्तस्वभावस्य घृणेर्मायावनौकस: । भजन्तं भजमानस्य बालस्येवास्थिरात्मन: ॥ ७ ॥ मच्छूलभिन्नग्रीवस्य भूरिणा रुधिरेण वै । असृक्प्रियं तर्पयिष्ये भ्रातरं मे गतव्यथ: ॥ ८ ॥

Tinalikuran na ng Kataas-taasang Diyos ang Kanyang likas na pagkakapantay-pantay sa mga demonyo at mga demigod. Bagaman Siya ang Kataas-taasang Persona, ngayon, sa impluwensya ng maya, Siya ay nag-anyong baboy-ramo upang pasayahin ang Kanyang mga deboto, ang mga demigod, tulad ng isang malikot na bata na kumakampi sa kung sino. Kaya't puputulin ko ang ulo ni Panginoong Vishnu mula sa Kanyang katawan gamit ang aking trident, at sa pamamagitan ng masaganang dugo mula sa Kanyang katawan ay pasasayahin ko ang aking kapatid na si Hiraṇyākṣa, na mahilig sumipsip ng dugo. Sa gayon ay magiging payapa rin ako.

Verse 9

तस्मिन् कूटेऽहिते नष्टे कृत्तमूले वनस्पतौ । विटपा इव शुष्यन्ति विष्णुप्राणा दिवौकस: ॥ ९ ॥

Kapag ang ugat ng isang puno ay pinutol at ang puno ay bumagsak, ang mga sanga at maliliit na sanga nito ay kusang natutuyo. Katulad nito, kapag napatay ko na ang mapanlinlang na si Vishnu, ang mga demigod, na ang buhay at kaluluwa ay si Panginoong Vishnu, ay mawawalan ng pinagmumulan ng kanilang buhay at malalanta.

Verse 10

तावद्यात भुवं यूयं ब्रह्मक्षत्रसमेधिताम् । सूदयध्वं तपोयज्ञस्वाध्यायव्रतदानिन: ॥ १० ॥

Habang ako ay abala sa pagpatay kay Panginoong Vishnu, bumaba kayo sa planetang daigdig, na umuunlad dahil sa kulturang brahminical at pamahalaang kṣatriya. Ang mga taong ito ay abala sa pagpapakasakit, pag-aalay, pag-aaral ng Vedic, mga panata, at pagkakawanggawa. Wasakin ang lahat ng taong gumagawa nito!

Verse 11

विष्णुर्द्विजक्रियामूलो यज्ञो धर्ममय: पुमान् । देवर्षिपितृभूतानां धर्मस्य च परायणम् ॥ ११ ॥

Ang Panginoong Vishnu ang pangunahing prinsipyo ng kulturang brahminical at ang personipikasyon ng mga seremonya ng sakripisyo. Siya ang kanlungan ng lahat ng mga demigod, mga pantas, mga ninuno, at ng lahat ng nilalang.

Verse 12

यत्र यत्र द्विजा गावो वेदा वर्णाश्रमक्रिया: । तं तं जनपदं यात सन्दीपयत वृश्चत ॥ १२ ॥

Pumunta agad kung saan may mabuting proteksyon para sa mga baka at mga brahmana at kung saan pinag-aaralan ang mga Veda. Sunugin ang mga lugar na iyon at putulin mula sa ugat ang mga puno doon.

Verse 13

इति ते भर्तृनिर्देशमादाय शिरसाद‍ृता: । तथा प्रजानां कदनं विदधु: कदनप्रिया: ॥ १३ ॥

Kaya ang mga demonyo, na mahilig sa mga mapaminsalang gawain, ay tinanggap ang mga utos ni Hiranyakasipu nang may malaking paggalang at nagsimulang pahirapan ang mga mamamayan.

Verse 14

पुरग्रामव्रजोद्यानक्षेत्रारामाश्रमाकरान् । खेटखर्वटघोषांश्च ददहु: पत्तनानि च ॥ १४ ॥

Sinunog ng mga demonyo ang mga lungsod, nayon, pastulan, kulungan ng baka, hardin, bukirin, mga ermita, minahan, at mga tirahan ng mga pastol.

Verse 15

केचित्खनित्रैर्बिभिदु: सेतुप्राकारगोपुरान् । आजीव्यांश्चिच्छिदुर्वृक्षान् केचित्परशुपाणय: । प्रादहन् शरणान्येके प्रजानां ज्वलितोल्मुकै: ॥ १५ ॥

Ang ilang mga demonyo ay gumamit ng mga piko upang sirain ang mga tulay, pader, at mga tarangkahan ng lungsod. Ang iba ay pumutol ng mga namumungang puno gamit ang mga palakol, at ang iba ay nagsunog ng mga bahay gamit ang mga sulo.

Verse 16

एवं विप्रकृते लोके दैत्येन्द्रानुचरैर्मुहु: । दिवं देवा: परित्यज्य भुवि चेरुरलक्षिता: ॥ १६ ॥

Dahil sa paulit-ulit na kaguluhang dulot ng mga tagasunod ni Hiraṇyakaśipu, nayanig ang daigdig at huminto ang mga gawaing Veda. Nang hindi matamo ang bunga ng yajña, nabalisa rin ang mga deva; iniwan nila ang langit at, di napapansin ng mga daitya, gumala sa lupa upang masdan ang mga kapahamakan.

Verse 17

हिरण्यकशिपुर्भ्रातु: सम्परेतस्य दु:खित: । कृत्वा कटोदकादीनि भ्रातृपुत्रानसान्त्वयत् ॥ १७ ॥

Si Hiraṇyakaśipu, labis na nagdadalamhati sa pagkamatay ng kanyang kapatid, ay nagsagawa ng mga ritwal tulad ng kaṭodaka at iba pa, at pagkatapos ay sinikap niyang aliwin ang kanyang mga pamangkin.

Verse 18

शकुनिं शम्बरं धृष्टिं भूतसन्तापनं वृकम् । कालनाभं महानाभं हरिश्मश्रुमथोत्कचम् ॥ १८ ॥ तन्मातरं रुषाभानुं दितिं च जननीं गिरा । श्लक्ष्णया देशकालज्ञ इदमाह जनेश्वर ॥ १९ ॥

O Hari, bagaman nag-aalab sa galit si Hiraṇyakaśipu, bihasa siya sa pamamalakad kaya alam niyang kumilos ayon sa panahon at kalagayan. Sa matatamis na salita, inaliw niya ang kanyang mga pamangkin—Śakuni, Śambara, Dhṛṣṭi, Bhūtasantāpana, Vṛka, Kālanābha, Mahānābha, Hariśmaśru, at Utkaca—at pinayapa rin ang kanilang ina na si Ruṣābhānu, gayundin ang sarili niyang ina na si Diti; at saka siya nagsalita nang ganito.

Verse 19

शकुनिं शम्बरं धृष्टिं भूतसन्तापनं वृकम् । कालनाभं महानाभं हरिश्मश्रुमथोत्कचम् ॥ १८ ॥ तन्मातरं रुषाभानुं दितिं च जननीं गिरा । श्लक्ष्णया देशकालज्ञ इदमाह जनेश्वर ॥ १९ ॥

O Hari, bagaman nag-aalab sa galit si Hiraṇyakaśipu, alam niya ang panahon at kalagayan. Sa matatamis na salita, pinayapa niya ang mga pamangkin—Śakuni, Śambara, Dhṛṣṭi, Bhūtasantāpana, Vṛka, Kālanābha, Mahānābha, Hariśmaśru, at Utkaca—at inaliw din ang kanilang ina na si Ruṣābhānu at ang sarili niyang ina na si Diti; at saka siya nagsalita nang ganito.

Verse 20

श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच अम्बाम्ब हे वधू: पुत्रा वीरं मार्हथ शोचितुम् । रिपोरभिमुखे श्लाघ्य: शूराणां वध ईप्सित: ॥ २० ॥

Sinabi ni Hiraṇyakaśipu: Ina, ina, at ikaw na manugang, at kayong mga anak! Huwag ninyong ipagluksa ang pagkamatay ng dakilang mandirigma. Ang mamatay sa harap ng kaaway ay kapuri-puri at minimithi ng mga bayani.

Verse 21

भूतानामिह संवास: प्रपायामिव सुव्रते । दैवेनैकत्र नीतानामुन्नीतानां स्वकर्मभि: ॥ २१ ॥

O mahal na ina, gaya ng mga manlalakbay na pinagsasama ng kalooban ng Diyos sa pook-inuman at matapos uminom ay tumutuloy sa kani-kanilang paroroonan, gayon din ang mga nilalang na nagkakatipon sa pamilya at kalaunan, dahil sa sariling karma, ay naghihiwalay patungo sa kani-kanilang hantungan.

Verse 22

नित्य आत्माव्यय: शुद्ध: सर्वग: सर्ववित्पर: । धत्तेऽसावात्मनो लिङ्गं मायया विसृजन्गुणान् ॥ २२ ॥

Ang ātman ay walang kamatayan, walang pagkapawi, at dalisay; nakalalaganap sa lahat at higit sa katawan. Ngunit dahil sa māyā at pag-ikot ng mga guṇa, napipilitang tanggapin ang banayad at magaspang na katawan at maranasan ang tinatawag na ligaya at dalamhati; kaya huwag magdalamhati sa pag-alis ng kaluluwa sa katawan.

Verse 23

यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन द‍ृश्यते चलतीव भू: ॥ २३ ॥

Gaya ng paggalaw ng tubig na nagpapakitang gumagalaw ang mga punong nasa pampang sa kanilang repleksiyon, gayon din kapag umiikot ang mga mata dahil sa ligalig ng isip, ang lupa ay tila gumagalaw rin.

Verse 24

एवं गुणैर्भ्राम्यमाणे मनस्यविकल: पुमान् । याति तत्साम्यतां भद्रे ह्यलिङ्गो लिङ्गवानिव ॥ २४ ॥

O maamong ina, gayon din kapag ang isip ay ginugulo ng paggalaw ng mga guṇa ng kalikasan, ang nilalang—bagaman sa katotohanan ay walang “tanda-katawan”—ay inaakalang may katawan, na para bang lumipat mula sa isang kalagayan tungo sa iba.

Verse 25

एष आत्मविपर्यासो ह्यलिङ्गे लिङ्गभावना । एष प्रियाप्रियैर्योगो वियोग: कर्मसंसृति: ॥ २५ ॥ सम्भवश्च विनाशश्च शोकश्च विविध: स्मृत: । अविवेकश्च चिन्ता च विवेकास्मृतिरेव च ॥ २६ ॥

Ito ang pagbaligtad ng sarili: sa ātman na walang “tanda-katawan” ay umuusbong ang akalang may katawan. Ang pakikipagtagpo at paghihiwalay sa minamahal at kinaiinisan ang nagpapaikot sa samsara ng karma. Mula rito ang kapanganakan at pagkapawi (kamatayan), pagdadalamhati, kamangmangan, at pag-aalala; minsan naaalala ang wastong pag-unawa, minsan nama’y muling nahuhulog sa maling pananaw.

Verse 26

एष आत्मविपर्यासो ह्यलिङ्गे लिङ्गभावना । एष प्रियाप्रियैर्योगो वियोग: कर्मसंसृति: ॥ २५ ॥ सम्भवश्च विनाशश्च शोकश्च विविध: स्मृत: । अविवेकश्च चिन्ता च विवेकास्मृतिरेव च ॥ २६ ॥

Sa pagkalito, iniisip ng nilalang na ang katawan at isip ang tunay na sarili, kaya may itinuturing na kaanak at may itinuturing na iba. Mula sa gawang‑isip na gusto at ayaw, dumarating ang pagsasama at paghihiwalay, pagkakagapos sa karma at pag-ikot ng kapanganakan at kamatayan; kaya may dalamhati, kamangmangan, pag-aalala, at paglimot sa wastong pag-unawa—minsan malinaw, minsan muling naliligaw.

Verse 27

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । यमस्य प्रेतबन्धूनां संवादं तं निबोधत ॥ २७ ॥

Tungkol dito, may halimbawang mula sa sinaunang kasaysayan: ang pag-uusap ni Yamarāja at ng mga kaibigan ng isang yumao. Pakinggan ito nang buong pag-iingat.

Verse 28

उशीनरेष्वभूद्राजा सुयज्ञ इति विश्रुत: । सपत्नैर्निहतो युद्धे ज्ञातयस्तमुपासत ॥ २८ ॥

Sa lupain ng Uśīnara ay may bantog na haring nagngangalang Suyajña. Nang siya’y mapatay sa digmaan ng mga kaaway, umupo ang kanyang mga kamag‑anak sa paligid ng bangkay at nagsimulang managhoy.

Verse 29

विशीर्णरत्नकवचं विभ्रष्टाभरणस्रजम् । शरनिर्भिन्नहृदयं शयानमसृगाविलम् ॥ २९ ॥ प्रकीर्णकेशं ध्वस्ताक्षं रभसा दष्टदच्छदम् । रज:कुण्ठमुखाम्भोजं छिन्नायुधभुजं मृधे ॥ ३० ॥ उशीनरेन्द्रं विधिना तथा कृतं पतिं महिष्य: प्रसमीक्ष्य दु:खिता: । हता: स्म नाथेति करैरुरो भृशं घ्नन्त्यो मुहुस्तत्पदयोरुपापतन् ॥ ३१ ॥

Wasak ang ginintuang baluting may hiyas, nalaglag ang mga palamuti at kuwintas ng bulaklak; butas ang puso sa palaso ng kaaway, at duguan ang katawan ng hari na nakahandusay sa digmaan. Kalat ang buhok, maputla ang mga mata; sa pagnanais magpakita ng tapang, nakagat ang labi at nanatili ang ngipin sa gayong anyo; ang mukhang tulad ng lotus ay umitim at napuno ng alikabok, at ang mga bisig na may sandata ay naputol at nabasag. Nang makita ito ng mga reyna ng hari ng Uśīnara, humagulgol sila: “O nath, nang ikaw ay napatay, kami man ay tila napatay!” Paulit-ulit nilang sinabi iyon habang pinapalo ang dibdib, at bumagsak sa paanan ng bangkay ng hari.

Verse 30

विशीर्णरत्नकवचं विभ्रष्टाभरणस्रजम् । शरनिर्भिन्नहृदयं शयानमसृगाविलम् ॥ २९ ॥ प्रकीर्णकेशं ध्वस्ताक्षं रभसा दष्टदच्छदम् । रज:कुण्ठमुखाम्भोजं छिन्नायुधभुजं मृधे ॥ ३० ॥ उशीनरेन्द्रं विधिना तथा कृतं पतिं महिष्य: प्रसमीक्ष्य दु:खिता: । हता: स्म नाथेति करैरुरो भृशं घ्नन्त्यो मुहुस्तत्पदयोरुपापतन् ॥ ३१ ॥

Wasak ang ginintuang baluting may hiyas, nalaglag ang mga palamuti at kuwintas ng bulaklak; butas ang puso sa palaso ng kaaway, at duguan ang katawan ng hari na nakahandusay sa digmaan. Kalat ang buhok, maputla ang mga mata; sa pagnanais magpakita ng tapang, nakagat ang labi at nanatili ang ngipin sa gayong anyo; ang mukhang tulad ng lotus ay umitim at napuno ng alikabok, at ang mga bisig na may sandata ay naputol at nabasag. Nang makita ito ng mga reyna ng hari ng Uśīnara, humagulgol sila: “O nath, nang ikaw ay napatay, kami man ay tila napatay!” Paulit-ulit nilang sinabi iyon habang pinapalo ang dibdib, at bumagsak sa paanan ng bangkay ng hari.

Verse 31

विशीर्णरत्नकवचं विभ्रष्टाभरणस्रजम् । शरनिर्भिन्नहृदयं शयानमसृगाविलम् ॥ २९ ॥ प्रकीर्णकेशं ध्वस्ताक्षं रभसा दष्टदच्छदम् । रज:कुण्ठमुखाम्भोजं छिन्नायुधभुजं मृधे ॥ ३० ॥ उशीनरेन्द्रं विधिना तथा कृतं पतिं महिष्य: प्रसमीक्ष्य दु:खिता: । हता: स्म नाथेति करैरुरो भृशं घ्नन्त्यो मुहुस्तत्पदयोरुपापतन् ॥ ३१ ॥

Wasak ang ginintuang baluting may hiyas, nalaglag ang mga alahas at kuwintas ng bulaklak. Tinuhog ng palaso ng kaaway ang puso, at ang katawan ay nababalot ng dugo; gulo ang buhok at kupas ang mga mata—nakahandusay ang hari sa larangan. Sa pagnanais magpakita ng tapang, nakakagat ang kanyang labi; ang mukhang tulad-loto ay nangitim sa alikabok, at ang mga bisig na may sandata ay naputol at nabali. Nang makita ito ng mga reyna ng hari ng Uśīnara, humagulgol sila: “Napatay ang aming panginoon, kami man ay parang patay,” paulit-ulit na sinasabi habang binabayo ang dibdib at bumabagsak sa kanyang paanan.

Verse 32

रुदत्य उच्चैर्दयिताङ्‌घ्रिपङ्कजं सिञ्चन्त्य अस्रै: कुचकुङ्कुमारुणै: । विस्रस्तकेशाभरणा: शुचं नृणां सृजन्त्य आक्रन्दनया विलेपिरे ॥ ३२ ॥

Humagulgol nang malakas ang mga reyna at binasa ng luha ang mga paang-loto ng minamahal na asawa; namula ang luha dahil sa kuṅkuma sa dibdib. Nagulo ang buhok, nalaglag ang mga alahas, at ang kanilang mapait na panaghoy ay nagpaantig sa puso ng mga tao; sa dalamhati’y nagyakap sila at patuloy na tumangis.

Verse 33

अहो विधात्राकरुणेन न: प्रभो भवान् प्रणीतो द‍ृगगोचरां दशाम् । उशीनराणामसि वृत्तिद: पुरा कृतोऽधुना येन शुचां विवर्धन: ॥ ३३ ॥

Ay! Sa kalupitan ng tadhana, O panginoon, dinala ka sa kalagayang di na maaabot ng aming paningin. Dati’y ikaw ang tagapagtaguyod ng kabuhayan ng mga taga-Uśīnara kaya sila’y masaya; ngunit ngayo’y ang iyong kalagayan ang lalo pang nagpaparami ng kanilang dalamhati.

Verse 34

त्वया कृतज्ञेन वयं महीपते कथं विना स्याम सुहृत्तमेन ते । तत्रानुयानं तव वीर पादयो: शुश्रूषतीनां दिश यत्र यास्यसि ॥ ३४ ॥

O hari, O bayani! Ikaw ay asawang marunong tumanaw ng utang na loob at pinakatapat na kaibigan naming lahat; paano kami mabubuhay nang wala ka? O bayani, saan ka man patungo, ituro mo rin sa amin ang daan upang masundan namin ang iyong mga yapak at muling makapaglingkod sa iyo. Isama mo kami!

Verse 35

एवं विलपतीनां वै परिगृह्य मृतं पतिम् । अनिच्छतीनां निर्हारमर्कोऽस्तं सन्न्यवर्तत ॥ ३५ ॥

Sa gayong pagdadalamhati, kinalong ng mga reyna ang bangkay ng asawa at ayaw nilang ipalayo ito. Dumating na ang angkop na oras para sa pagsusunog ng katawan, ngunit sa pagitan nito’y lumubog na ang araw sa kanluran.

Verse 36

तत्र ह प्रेतबन्धूनामाश्रुत्य परिदेवितम् । आह तान् बालको भूत्वा यम: स्वयमुपागत: ॥ ३६ ॥

Doon, ang mga reyna ay nanaghoy sa bangkay ng hari; ang kanilang malakas na iyak ay umabot hanggang sa tahanan ni Yamaraja. Kaya si Yamaraja mismo, na nag-anyong batang lalaki, ay lumapit sa mga kamag-anak ng yumao at nagbigay ng payo.

Verse 37

श्रीयम उवाच अहो अमीषां वयसाधिकानां विपश्यतां लोकविधिं विमोह: । यत्रागतस्तत्र गतं मनुष्यं स्वयं सधर्मा अपि शोचन्त्यपार्थम् ॥ ३७ ॥

Sinabi ni Śrī Yamarāja: “Kay kamangha-mangha! Ang mga taong ito, na mas matanda pa sa akin, bagaman nasaksihan na ang batas ng daigdig, ay nalilito pa rin. Ang tao’y dumarating mula sa di-kilalang lugar at sa kamatayan ay bumabalik din doon; walang eksepsiyon sa batas ng kalikasan. Batid ito, bakit sila nagluluksa nang walang saysay?”

Verse 38

अहो वयं धन्यतमा यदत्र त्यक्ता: पितृभ्यां न विचिन्तयाम: । अभक्ष्यमाणा अबला वृकादिभि: स रक्षिता रक्षति यो हि गर्भे ॥ ३८ ॥

Kay laking pagpapala sa amin! Kahit kami’y mga batang iniwan ng ama’t ina, hindi kami nababalisa. Mahina man kami, hindi kami nilamon ng mga lobo at mababangis na hayop. Kaya matatag ang aming pananampalataya na ang Kataas-taasang Panginoon na nag-ingat sa amin sa sinapupunan ay mag-iingat sa amin saanman.

Verse 39

य इच्छयेश: सृजतीदमव्ययो य एव रक्षत्यवलुम्पते च य: । तस्याबला: क्रीडनमाहुरीशितु- श्चराचरं निग्रहसङ्ग्रहे प्रभु: ॥ ३९ ॥

Sinabi ng bata: “O kayong mahihinang babae! Sa kalooban lamang ng Kataas-taasang Panginoon na di-nababawasan, nalilikha ang daigdig, napapanatili, at muling nalulusaw—iyan ang hatol ng Veda. Ang lahat ng gumagalaw at di-gumagalaw ay parang laruan Niya; bilang Panginoon, ganap Siyang makapangyarihan sa pagwasak at pag-iingat.”

Verse 40

पथि च्युतं तिष्ठति दिष्टरक्षितं गृहे स्थितं तद्विहतं विनश्यति । जीवत्यनाथोऽपि तदीक्षितो वने गृहेऽभिगुप्तोऽस्य हतो न जीवति ॥ ४० ॥

Minsan ang salaping nahulog sa daan, kahit nakikita ng lahat, ay iniingatan ng tadhana kaya walang kumukuha; at nababawi ito ng may-ari. Ngunit kung wala ang pag-iingat ng Panginoon, kahit ang yaman na mahigpit na itinatago sa bahay ay nawawala. Kapag ang Kataas-taasang Panginoon ang nagpoprotekta, kahit ang walang tagapagtanggol sa gubat ay nabubuhay; ngunit ang taong nasa bahay na binabantayan ng mga kamag-anak, kung wala ang Kanyang biyaya, ay namamatay—walang makapagliligtas.

Verse 41

भूतानि तैस्तैर्निजयोनिकर्मभि- र्भवन्ति काले न भवन्ति सर्वश: । न तत्र हात्मा प्रकृतावपि स्थित- स्तस्या गुणैरन्यतमो हि बध्यते ॥ ४१ ॥

Ang kaluluwang nakagapos ay tumatanggap ng iba’t ibang katawan ayon sa kanyang karma; kapag natapos ang gawain, natatapos din ang katawan. Bagama’t nasa banayad at magaspang na katawan, ang atma ay hindi nabibigkis, sapagkat lubos itong naiiba sa nakikitang katawan.

Verse 42

इदं शरीरं पुरुषस्य मोहजं यथा पृथग्भौतिकमीयते गृहम् । यथौदकै: पार्थिवतैजसैर्जन: कालेन जातो विकृतो विनश्यति ॥ ४२ ॥

Ang katawang ito ay bunga ng kamangmangan. Gaya ng may-ari ng bahay na bagama’t hiwalay sa bahay ay inaakalang ang bahay ang ‘sarili,’ gayon din ang nilalang, dahil sa avidyā, ay tinatanggap ang katawan bilang siya mismo. Ang katawan ay nabuo mula sa lupa, tubig, at apoy; sa paglipas ng panahon ito’y nagbabago at nawawasak. Walang kinalaman ang atma sa paglikha at pagkalusaw ng katawan.

Verse 43

यथानलो दारुषु भिन्न ईयते यथानिलो देहगत: पृथक् स्थित: । यथा नभ: सर्वगतं न सज्जते तथा पुमान् सर्वगुणाश्रय: पर: ॥ ४३ ॥

Gaya ng apoy na nasa kahoy ngunit nakikilalang iba sa kahoy, gaya ng hangin na nasa bibig at ilong ngunit hiwalay pa rin, at gaya ng kalangitan na sumasaklaw sa lahat ngunit hindi humahalo sa anuman—gayundin ang jīva, bagama’t nakakulong sa katawang materyal na pinagmumulan ng mga guna, ay hiwalay sa katawan.

Verse 44

सुयज्ञो नन्वयं शेते मूढा यमनुशोचथ । य: श्रोता योऽनुवक्तेह स न द‍ृश्येत कर्हिचित् ॥ ४४ ॥

Nagpatuloy si Yamarāja: O mga nagdadalamhati, kayo’y mga mangmang! Ang Suyajña na inyong tinatangisan ay nakahiga pa rin sa harap ninyo; hindi siya umalis saanman. Bakit kayo nagluluksa? Dati’y nakikinig siya at sumasagot sa inyo; ngayon, dahil hindi ninyo siya matagpuan, kayo’y umiiyak. Ngunit ang taong nasa loob ng katawan na nakikinig at nagsasalita ay hindi ninyo kailanman nakita; kaya walang dahilan sa pagdadalamhati—ang katawang lagi ninyong nakikita ay narito at nakahimlay.

Verse 45

न श्रोता नानुवक्तायं मुख्योऽप्यत्र महानसु: । यस्त्विहेन्द्रियवानात्मा स चान्य: प्राणदेहयो: ॥ ४५ ॥

Hindi ito ang tagapakinig ni ang tagapagsalita; maging ang prāṇa, ang pinakamahalagang puwersa sa katawan, ay hindi rin. Ang jīva-ātma na may mga pandama ay hiwalay din sa prāṇa at sa katawan; ngunit ang tunay na tagapamahala ay ang Paramātmā, na kasama ng indibiduwal na kaluluwa ay nagdidirekta ng mga gawain ng katawan. Ang Paramātmā na nagpapatakbo sa katawan ay iba sa katawan at sa lakas-buhay.

Verse 46

भूतेन्द्रियमनोलिङ्गान् देहानुच्चावचान् विभु: । भजत्युत्सृजति ह्यन्यस्तच्चापि स्वेन तेजसा ॥ ४६ ॥

Ang limang sangkap, sampung pandama, at isip ay nagsasama upang mabuo ang iba’t ibang bahagi ng magaspang at maselang katawan. Ang jīva, sa sariling lakas, tumatanggap ng mataas o mababang katawan at kalaunan ay iniiwan ito.

Verse 47

यावल्लिङ्गान्वितो ह्यात्मा तावत्कर्मनिबन्धनम् । ततो विपर्यय: क्लेशो मायायोगोऽनुवर्तते ॥ ४७ ॥

Hangga’t ang ātman ay natatakpan ng maselang katawan—isip, talino, at huwad na ego—nakagapos siya sa bunga ng karma. Dahil sa ugnay sa māyā, ang pagdurusa at pagbaligtad ng kalagayan ay sumusunod sa bawat kapanganakan.

Verse 48

वितथाभिनिवेशोऽयं यद्गुणेष्वर्थद‍ृग्वच: । यथा मनोरथ: स्वप्न: सर्वमैन्द्रियकं मृषा ॥ ४८ ॥

Walang saysay ang pagtingin at pagsasalita tungkol sa mga guṇa at sa tinatawag na ligaya‑hirap na parang tunay. Gaya ng paglalagalag ng isip sa araw at ng panaginip sa gabi na pawang huwad, gayon din ang ligaya‑hirap mula sa pandama—walang kabuluhan.

Verse 49

अथ नित्यमनित्यं वा नेह शोचन्ति तद्विद: । नान्यथा शक्यते कर्तुं स्वभाव: शोचतामिति ॥ ४९ ॥

Ang may ganap na kaalaman sa sarili—alam na ang ātman ay walang hanggan at ang katawan ay panandalian—hindi nilulunod ng dalamhati. Ngunit ang walang kaalamang ito ay tiyak na tumatangis; kaya mahirap turuan ang nalilinlang.

Verse 50

लुब्धको विपिने कश्चित्पक्षिणां निर्मितोऽन्तक: । वितत्य जालं विदधे तत्र तत्र प्रलोभयन् ॥ ५० ॥

Noong una, may isang sakim na mangangaso sa gubat, na tila kamatayan para sa mga ibon. Ikinakalat niya ang lambat at nililinlang sila sa pagkain sa iba’t ibang lugar upang mahuli.

Verse 51

कुलिङ्गमिथुनं तत्र विचरत्समद‍ृश्यत । तयो: कुलिङ्गी सहसा लुब्धकेन प्रलोभिता ॥ ५१ ॥

Habang gumagala sa gubat, nakita ng mangangaso ang isang pares ng ibong kuliṅga. Sa dalawa, ang inahin ay biglang naakit sa pain ng mangangaso.

Verse 52

सासज्जत सिचस्तन्‍त्र्यां महिष्य: कालयन्त्रिता । कुलिङ्गस्तां तथापन्नां निरीक्ष्य भृशदु:खित: । स्‍नेहादकल्प: कृपण: कृपणां पर्यदेवयत् ॥ ५२ ॥

Nadikit siya sa tali ng lambat, na wari’y ginapos ng makina ng Kapalaran. O mga reyna ni Suyajña, nang makita ng lalaking kuliṅga ang asawa niyang nasa matinding panganib, labis siyang nalungkot; dahil sa pag-ibig, hindi niya ito mapalaya, kaya ang abang ibon ay nagsimulang managhoy para sa abang asawa.

Verse 53

अहो अकरुणो देव: स्त्रियाकरुणया विभु: । कृपणं मामनुशोचन्त्या दीनया किं करिष्यति ॥ ५३ ॥

Ay, kay lupit ng Kapalaran! Maging ang Makapangyarihan ay hindi naaawa sa aking mahabaging asawa. Siya’y nagdadalamhati para sa akin—ano ang mapapala ng tadhana sa pag-agaw sa abang ibong ito?

Verse 54

कामं नयतु मां देव: किमर्धेनात्मनो हि मे । दीनेन जीवता दु:खमनेन विधुरायुषा ॥ ५४ ॥

Kung aagawin ng malupit na Kapalaran ang aking asawa—na siyang kalahati ng aking katawan—bakit hindi na rin ako kunin? Ano ang saysay ng mabuhay sa dalamhati, bilang biyudong lalaki, na wari’y kalahati na lamang ang sarili?

Verse 55

कथं त्वजातपक्षांस्तान् मातृहीनान् बिभर्म्यहम् । मन्दभाग्या: प्रतीक्षन्ते नीडे मे मातरं प्रजा: ॥ ५५ ॥

Paano ko mapapanatili ang mga inakay na iyon na hindi pa tumutubo ang mga pakpak at wala nang ina? Ang aking mga anak na kapus-palad ay naghihintay sa pugad sa kanilang ina.

Verse 56

एवं कुलिङ्गं विलपन्तमारात् प्रियावियोगातुरमश्रुकण्ठम् । स एव तं शाकुनिक: शरेण विव्याध कालप्रहितो विलीन: ॥ ५६ ॥

Dahil sa pagpanaw ng kanyang kapareha, ang ibong kuliṅga ay humagulgol na may luha at nanginginig na tinig. Noon, ayon sa utos ng panahon, ang mangangaso na nakatago sa malayo ay nagpakawala ng palaso at pinatay siya.

Verse 57

एवं यूयमपश्यन्त्य आत्मापायमबुद्धय: । नैनं प्राप्स्यथ शोचन्त्य: पतिं वर्षशतैरपि ॥ ५७ ॥

Sa anyo ng isang munting bata, sinabi ni Yamarāja: Kayong mga mangmang, tumatangis kayo ngunit hindi ninyo nakikita ang sariling kamatayan. Kahit daan-daang taon kayong magluksa, hindi ninyo maibabalik na buhay ang asawa; at sa pagitan nito, mauubos din ang inyong buhay.

Verse 58

श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच बाल एवं प्रवदति सर्वे विस्मितचेतस: । ज्ञातयो मेनिरे सर्वमनित्यमयथोत्थितम् ॥ ५८ ॥

Sinabi ni Hiraṇyakaśipu: Habang ang munting bata ay nagsasalita nang gayon, namangha ang lahat sa kanyang mga salita. Naunawaan ng mga kamag-anak na ang lahat ng materyal ay panandalian; kung paanong lumilitaw, gayon din nawawala.

Verse 59

यम एतदुपाख्याय तत्रैवान्तरधीयत । ज्ञातयोऽहि सुयज्ञस्य चक्रुर्यत्साम्परायिकम् ॥ ५९ ॥

Matapos magturo nang gayon, si Yamarāja sa anyo ng bata ay naglaho sa kanilang paningin. Pagkaraan, isinagawa ng mga kamag-anak ni Haring Suyajña ang mga ritwal ng libing at huling seremonya.

Verse 60

अत: शोचत मा यूयं परं चात्मानमेव वा । क आत्मा क: परो वात्र स्वीय: पारक्य एव वा । स्वपराभिनिवेशेन विनाज्ञानेन देहिनाम् ॥ ६० ॥

Kaya huwag kayong magdalamhati sa pagkawala ng katawan—maging sa inyo man o sa iba. Sa kamangmangan lamang nagmumula ang pagkakapit sa pagkakaiba: “Sino ako? Sino ang iba? Ito ba’y akin o sa iba?”

Verse 61

श्रीनारद उवाच इति दैत्यपतेर्वाक्यं दितिराकर्ण्य सस्‍नुषा । पुत्रशोकं क्षणात्त्यक्त्वा तत्त्वे चित्तमधारयत् ॥ ६१ ॥

Wika ni Śrī Nārada: Narinig ni Diti ang mga salita ng pinuno ng mga daitya kasama ang kanyang manugang. Agad niyang binitiwan ang dalamhati sa pagkamatay ng anak at itinuon ang isip sa tattva, ang tunay na katotohanan.