Adhyaya 25
Ginawang ni Kautilya ang alak mula sa suliraning moral tungo sa isang sistemang regulado para sa kita at pagmamanman: kontrolin ang lugar, istandardisa ang sukat, at panagutin ang mga nagbebenta upang kumita ang estado at manatiling maayos ang lipunan. Pinamamahalaan ang alak sa pamamagitan ng mga lisensiyadong tavern (pānāgāra) sa halip na pabayaang kalat-kalat ang pag-inom sa mga nayon. Ang pamantayang sukat at tinimplang pagpepresyo ay ginagawang mahuhulaan ang kita ng kośa mula sa konsumo. Ang panis o hindi naibentang imbentaryo ay pinangangasiwaan sa pamamagitan ng mga tuntunin upang maiwasan ang tagas at mapatatag ang koleksiyon. Nagsisilbi ring mga sentro ng intelihensiya ang mga tavern: sinusubaybayan ng mga lihim na ahente ang paggastos, kinikilala ang mga ninakaw na gamit, at natutunton ang mga kriminal. Gumagana ang Daṇḍa bilang disenyo ng insentibo: ang mga multa sa tagapamahala para sa pagkalugi ng mga parokyano ay nag-uutos ng pagbabantay at kaayusan. Kabuuang epekto: paglago ng kabang-yaman at proteksiyon sa janapada, na nagpapalakas sa panloob na base ng kapangyarihan ng Vijigīṣu.
Sutras
Sutra 1
কZ_০২.২৫.০১ ॥
[Text not provided in the input; only a placeholder line is present. Supply the Sanskrit verse to translate and analyze.]
Sutra 2
षट्शतमत्ययमन्यत्र कर्तृक्रेतृविक्रेतृऋणां स्थापयेत् ॥ कZ_०२.२५.०२ ॥
Dapat siyang magpataw ng panagot na deposito na animnaraan (yunit), maliban sa mga kasong may kinalaman sa gumawa, mamimili, nagbebenta, o mga utang/nagpapautang.
Sutra 3
ग्रामादनिर्णयणमसम्पातं च सुरायाः प्रमादभयात्कर्मसु ञ्जिर्दिष्टानां मर्यादातिक्रमभयादार्याणामुत्साहभयाच्च तीष्क्णानाम् ॥ कZ_०२.२५.०३ ॥
Dapat niyang pigilan ang (alak) na mailabas sa mga nayon at pigilan ang mga pagtitipong may kaugnayan sa alak na walang regulasyon—dahil sa takot sa kapabayaan sa mga itinakdang tungkulin, takot sa paglabag sa hangganan/limitasyon ng mga nakatalaga sa trabaho, at takot na ang mga kagalang-galang ay maudyok sa labis ng mga marahas/padala-dalos.
Sutra 4
लक्षितमल्पं वा चतुर्भागमर्धकुडुबं कुडुबमर्धप्रस्थं प्रस्थं वेति ज्ञातशौचा निर्हरेयुः ॥ कZ_०२.२५.०४ ॥
Dapat lamang silang maglabas ng (alak) ayon sa kinikilalang pamantayang maliliit na sukat—isang-kapat, kalahating kuḍuba, kuḍuba, kalahating prastha, o prastha—sa pamamagitan ng mga tagapaglingkod na kilala ang kalinisan at pagiging mapagkakatiwalaan.
Sutra 5
पानागारेषु वा पिबेयुरसंचारिणः ॥ कZ_०२.२५.०५ ॥
O kaya, ang mga hindi pinahihintulutang makagalaw nang malaya (mga taong may restriksiyon) ay dapat uminom lamang sa mga bahay-inuman ng estado.
Sutra 6
निक्षेपोपनिधिप्रयोगापहृतानामनिष्टोपगतानां च द्रव्याणां ज्ञानार्थमस्वामिकं कुप्यं हिरण्यं चोपलभ्य निष्केप्तारमन्यत्र व्यपदेशेन ग्राहयेदतिव्ययकर्तारमनायतिव्ययं च ॥ कZ_०२.२५.०६ ॥
Upang matukoy ang ari-ariang nawala o naagaw dahil sa (maling paggamit ng) mga deposito, nakatagong kayamanan, ipinagkatiwalang paggamit, pagnanakaw, o iba pang pagkawala, kapag may natagpuang mga bagay na walang may-ari o ginto, dapat papuntahin ang nagdeposito/naghahabol ng karapatan upang makilala ito (at siya’y mahuli/mahawakan) sa pamamagitan ng pagpapadala sa kanya sa ibang lugar sa ilalim ng isang dahilan; gayundin, dapat hulihin ang mga labis gumastos at ang mga gumagastos nang walang malinaw na pinagkukunan ng kita.
Sutra 7
न चानर्घेण कालिकां वा सुरां दद्यादन्यत्र दुष्टसुरायाः ॥ कZ_०२.२५.०७ ॥
At hindi dapat ipagbili ang Kālikā (isang uri ng alak) o alak sa presyong mas mababa kaysa wastong pagtataya—maliban kung panis o sira ang alak.
Sutra 8
तामन्यत्र विक्रापयेत् ॥ कZ_०२.२५.०८ ॥
Ang (panis o sira na) alak na iyon ay dapat ipagbili sa ibang lugar (sa hiwalay na daluyan/pamilihan).
Sutra 9
दासकर्मकरेभ्यो वा वेतनं दद्यात् ॥ कZ_०२.२५.०९ ॥
O, maaaring magbayad ng sahod sa mga alipin at mga upahang manggagawa.
Sutra 10
वाहनप्रतिपानं सूकरपोषणं वा दद्यात् ॥ कZ_०२.२५.१० ॥
O, maaaring maglaan para sa pagpapainom/pagpapanatili ng mga hayop na pang-transportasyon (o mga sasakyan) at para sa pagpapakain/pag-aalaga ng mga baboy.
Sutra 11
पानागाराण्यनेककक्ष्याणि विभक्तशयनासनवन्ति पानोद्देशानि गन्धमाल्योदकवन्ति ऋतुसुखानि कारयेत् ॥ कZ_०२.२५.११ ॥
Dapat siyang magpagawa ng mga bahay-inuman na may maraming silid, may magkahiwalay na ayos para sa higaan at upuan, may itinalagang lugar ng pag-inom, may suplay ng pabango, mga kuwintas ng bulaklak, at tubig, at ginawang komportable ayon sa mga panahon.
Sutra 12
तत्रस्थाः प्रकृत्यौत्पत्तिकौ व्ययौ गूढा विद्युः आगन्तूंश्च ॥ कZ_०२.२५.१२ ॥
Doon, ang mga lihim na ahenteng nakatalaga ay dapat alamin ang likas na pinagmumulan ng kita ng mga parokyano at ang kanilang mga gastusin, at (tandaan din) ang mga dumarating na bisita.
Sutra 13
क्रेतृऋणां मत्तसुप्तानामलङ्काराच्छादनहिरण्यानि च विद्युः ॥ कZ_०२.२५.१३ ॥
Dapat din nilang tandaan ang mga alahas, kasuotan, at ginto na pag-aari ng mga mamimili at may utang na lasing o natutulog.
Sutra 14
तन्नाशे वणिजस्तच्च तावच्च दण्डं दद्युः ॥ कZ_०२.२५.१४ ॥
Kung mawala ang mga iyon, ang nagtitinda/tagapamahala ay dapat magbayad ng halagang iyon at magbayad pa ng karagdagang parusang kapareho ng halaga.
Sutra 15
वणिजश्स्तु संवृतेषु कक्ष्याविभागेषु स्वदासीभिः पेशलरूपाभिरागन्तूनां वास्तव्यानां चार्यरूपाणां मत्तसुप्तानां भावं विद्युः ॥ कZ_०२.२५.१५ ॥
Ang mga mangangalakal, sa mga silid na nakasara at hinati-hati, ay dapat sa pamamagitan ng sarili nilang mga aliping babae na kaaya-ayang tingnan ay alamin ang kalagayan/layunin ng mga bagong dating, mga naninirahan, at ng mga gumagalaw na nakapagkubli o nagkukunwari—lalo na yaong mga lasing o natutulog.
Sutra 16
मेदकप्रसन्नासवारिष्टमैरेयमधूनाम् ॥ कZ_०२.२५.१६ ॥
(Kabilang sa mga itinakdang inuming nakalalasing ang:) medaka, prasannā, āsava, ariṣṭa, maireya, at madhu (pulot/ alak na pulot).
Sutra 17
उदकद्रोणं तण्डुलानामर्धाढकं त्रयः प्रस्थाः किण्वस्येति मेदकयोगः ॥ कZ_०२.२५.१७ ॥
Ang pormulasyon para sa medaka ay: 1 droṇa ng tubig, kalahating āḍhaka ng bigas, at 3 prastha ng pampaalsa (kiṇva).
Sutra 18
द्वादशाढकं पिष्टस्य पञ्च प्रस्थाः किण्वस्य क्रमुकत्वक्फलयुक्तो वा जातिसम्भारः प्रसन्नायोगः ॥ कZ_०२.२५.१८ ॥
Ang pormulasyon para sa prasannā ay: 12 āḍhaka ng harina/pinong masa at 5 prastha ng pampaalsa (kiṇva); opsyonal na maaaring magdagdag ng pampabango na binubuo ng balat at bunga ng areca (kramuka).
Sutra 19
कपित्थतुला फाणितं पञ्चतौलिकं प्रस्थो मधुन इत्यासवयोगः ॥ कZ_०२.२५.१९ ॥
Ang pormulasyon para sa āsava ay: 1 tulā ng kapittha (wood-apple), 5 taulika ng phāṇita (molasses/kinonsentrang sirup), at 1 prastha ng pulot.
Sutra 20
पादधिको ज्येष्ठः पादहीनः कनिष्ठः ॥ कZ_०२.२५.२० ॥
Ang pagdagdag ng isang-kapat ay nagiging “mas mataas ang uri”; ang pagbawas ng isang-kapat ay nagiging “mas mababang uri”.
Sutra 21
चिकित्सकप्रमाणाः प्रत्येकशो विकाराणामरिष्टाः ॥ कZ_०२.२५.२१ ॥
Ang Ariṣṭa (mga inuming-gamot na pinapaasim/fermented) ay dapat gawin sa mga daming itinakda ng mga manggagamot, nang hiwalay para sa bawat karamdaman.
Sutra 22
मेषशृङ्गीत्वक्क्वाथाभिषुतो गुडप्रतीवापः पिप्पलीमरिचसम्भारस्त्रिफलायुक्तो वा मैरेयः ॥ कZ_०२.२५.२२ ॥
Ang Maireya ay inihahanda sa pamamagitan ng pagpapapaasim (fermentation) gamit ang pinaglagaan ng balat ng meṣaśṛṅgī, pagdaragdag ng jaggery; kasama ang halong pampalasa ng pippalī (mahabang paminta) at marica (itim na paminta), at maaari ring haluan ng triphalā.
Sutra 23
गुडयुक्तानां वा सर्वेषां त्रिफलासम्भारः ॥ कZ_०२.२५.२३ ॥
Para sa lahat ng paghahandang may jaggery, maaari ring magdagdag ng halong triphalā bilang sangkap na idinadagdag.
Sutra 24
मृद्वीकारसो मधु ॥ कZ_०२.२५.२४ ॥
Ang Madhu ay katas ng ubas.
Sutra 25
तस्य स्वदेशो व्याख्यानं कापिशायनं हारहूरकमिति ॥ कZ_०२.२५.२५ ॥
Ang “katutubong rehiyon” (kinikilalang pinagmulan/pag-uuri) ng alak na iyon ay ipinaliliwanag bilang: Kāpiśāyana at Hārahūraka.
Sutra 26
माषकलनीद्रोणमामं सिद्धं वा त्रिभागाधिकतण्डुलं मोरटादीनां कार्षिकभागयुक्तं किण्वबन्धः ॥ कZ_०२.२५.२६ ॥
Para sa pangtali ng pampaalsa/ferment (kiṇva-bandha): isang droṇa ng dinikdik na māṣa (itim na munggo/black gram)—hilaw man o luto—kasama ang bigas (taṇḍula) na mas marami rito ng tatlong bahagi, at may idinagdag na bahagi na sukat-kārṣa ng moraṭa at mga katulad nito.
Sutra 27
पाठालोघ्रतेजोवत्येलावालुकमधुकमधुरसाप्रियङ्गुदारुहरिद्रामरिचपिप्पलीनां च पञ्चकार्षिकः सम्भारयोगो मेदकस्य प्रसन्नायाश्च ॥ कZ_०२.२५.२७ ॥
Isang limang-kārṣa na halo ng mga sangkap—pāṭhā, lodhra, tejovatī, elā, vāluka, madhuka, madhurasā, priyaṅgu, dāru, haridrā, marica, at pippalī—ang itinakdang kombinasyong idinadagdag para sa medaka at para rin sa prasannā.
Sutra 28
मधुकनिर्यूहयुक्ता कटशर्करा वर्णप्रसादनी च ॥ कZ_०२.२५.२८ ॥
Ang kaṭaśarkarā (isang paghahandang asukal) na hinaluan ng sabaw/decoction ng madhuka ay nakatutulong din upang luminaw at gumanda ang kulay (anyo).
Sutra 29
चोचचित्रकविलङ्गगजपिप्पलीनां च कार्षिकः क्रमुकमधुकमुस्तालोध्राणां द्विकार्षिकश्चासवसम्भारः ॥ कZ_०२.२५.२९ ॥
Para sa mga sangkap ng āsava: tig-iisang kārṣa ng coca, citraka, vilaṅga, at gaja-pippalī; at tig-dalawang kārṣa ng kramuka, madhuka, mustā, at lodhra.
Sutra 30
दशभागश्चैषां बीजबन्धः ॥ कZ_०२.२५.३० ॥
Para sa mga ito, ang “pagkakabigkis ng binhi/lebadura” (bīja-bandha, ibig sabihin ay proporsyon ng starter) ay isang-kasampu.
Sutra 31
प्रसन्नायोगः श्वेतसुरायाः ॥ कZ_०२.२५.३१ ॥
Ang pormulasyong itinakda para sa prasannā ay naaangkop din sa śveta-surā (puting alak).
Sutra 32
सहकारसुरा रसोत्तरा बीजोत्तरा वा महासुरा सम्भारिकी वा ॥ कZ_०२.२५.३२ ॥
Ang sahakāra-surā (alak-mangga) ay alinman sa ‘rasottarā’ (mas nangingibabaw ang katas) o ‘bījottarā’ (mas nangingibabaw ang panimula/“starter”); ang mahā-surā naman ay ‘sambhārikī’ (maraming sangkap).
Sutra 33
तासां मोरटापलाशपत्तूरमेषशृङ्गीकरञ्जक्षीरवृक्षकषायभावितं दग्धकटशर्कराचूर्णं लोघ्रचित्रकविलङ्गपाठामुस्ताकलिङ्गयवदारुहरिद्रेन्दीवरशतपुष्पापामार्गसप्तपर्णनिम्बास्फोतकल्कार्धयुक्तमन्तर्नखो मुष्टिः कुम्भीं राजपेयां प्रसादयति ॥ कZ_०२.२५.३३ ॥
Sa mga alak na ito, isang dakot (muṣṭi) ng pulbos na sinunog na kaṭaśarkarā—na binabad sa pinagpakuluang katas (decoction) ng moraṭā, palāśa, pattūra, meṣaśṛṅgī, karañja, at kṣīravṛkṣa, at hinaluan ng kalahating bahagi ng paste ng lodhra, citraka, vilaṅga, pāṭhā, mustā, kaliṅga-yava, dāru, haridrā, indīvara, śatapuṣpā, apāmārga, saptaparṇa, nimba, at āsphota—ay nagpapalinaw ng isang banga (kumbhī) ng rājapeyā.
Sutra 34
फाणितः पञ्चपलिकश्चात्र रसवृद्धिर्देयः ॥ कZ_०२.२५.३४ ॥
Dito, dapat magdagdag ng limang pala ng phāṇita (malapot na arnibal) upang madagdagan ang rasa (katas/ekstrak).
Sutra 35
कुटुम्बिनः कृत्येषु श्वेतसुरामौषधार्थं वारिष्टमन्यद्वा कर्तुं लभेरन् ॥ कZ_०२.२५.३५ ॥
Maaaring pahintulutan ang mga maybahay, para sa kanilang mga gawaing pangtahanan, na maghanda ng vāriṣṭa (inuming pinaasim/fermented) o ibang paghahanda, para sa layunin ng puting alak at gamit na panggamot.
Sutra 36
उत्सवसमाजयात्रासु चतुरहः सौरिको देयः ॥ कZ_०२.२५.३६ ॥
Para sa mga pagdiriwang, pampublikong pagtitipon, at mga prusisyon, dapat ipagkaloob (o singilin) sa nagtitinda ng alak ang apat-na-araw na pahintulot/bayad.
Sutra 37
तेष्वननुज्ञातानां प्रहवनान्तं दैवसिकमत्ययं गृह्णीयात् ॥ कZ_०२.२५.३७ ॥
Sa mga kasong (pagbebenta/paggawa) na hindi pinahihintulutan, dapat siyang maningil ng araw-araw na multa hanggang sa umabot sa pagkumpiska.
Sutra 38
सुराकिण्वविचयं स्त्रियो बालाश्च कुर्युः ॥ कZ_०२.२५.३८ ॥
Ang mga babae at mga menor de edad ang magsasagawa ng pagsasala/pagpili ng surā at mga pampapaalsa (kiṇva).
Sutra 39
अराजपण्याः पञ्चकं शतं शुल्कं दद्युः सुरकामेदकारिष्टमधुफलाम्लाम्लशीधूनां च ॥ कZ_०२.२५.३९ ॥
Ang mga nagtitinda ng di-maharlikang kalakal ay dapat magbayad ng buwis (excise) na 105 (paṇa) sa surā, kāmedaka, āriṣṭa, inuming pulot, maasim na prutas, mga paghahandang maasim, at śīdhu.
Sutra 40
तथा वैधरणं कुर्यादुचितं चानुवर्तयेत् ॥ कZ_०२.२५.४०च्द् ॥
Alinsunod dito, dapat siyang gumawa ng angkop na pagsasaayos/pag-aayos at ipatupad ang nararapat.
Frequently Asked Questions
Reduced village quarrels and administrative deadlocks from drunkenness; safer public drinking through standardized measures and supervised spaces; improved recovery/detection of stolen or lost valuables; steadier revenue from a regulated commodity.
Merchant/keeper liability: if patrons’ ornaments, clothing, or gold are lost while intoxicated/asleep, the seller pays the value plus an equivalent fine (tacca tāvacca daṇḍa). Additional enforcement is implied through controlled pricing/quality rules and restrictions on unsupervised village drinking.