Adhyaya 361

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अव्ययवर्गा नाम षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथैकषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नानार्थवर्गाः अग्निर् उवाच आकाशे त्रिदिवे नाको लोकस्तु भवने जने पद्ये यशसि च श्लोकःशरे खड्गे च सायकः

Sa gayon, sa Agni Mahāpurāṇa nagtatapos ang ika-361 kabanata na tinatawag na “Bahagi hinggil sa mga Di-nagbabagong Salita (Avyaya-varga).” Ngayon ay nagsisimula ang ika-362 kabanata, “Bahagi hinggil sa mga Salitang Maraming Kahulugan (Nānārtha-varga).” Wika ni Agni: “Ang salitang nāka ay tumutukoy sa (i) langit, (ii) ikatlong kalangitan, at (iii) mismong kalangitan. Ang salitang loka ay tumutukoy sa (i) tahanan/bahay, (ii) mga tao, (iii) isang pāda (taludtod-bahagi) sa sukat ng tula, at (iv) katanyagan. Ang salitang sāyaka ay tumutukoy sa (i) palaso at (ii) tabak.”

Verse 2

आनकः पटहो भेरी कलङ्को ऽङ्कापवादयोः मारुते वेधसि व्रध्ने पुंसि कः कं शिरो ऽम्बुनोः

Ang “Ānaka” ay nangangahulugang malaking tambol (kettle-drum); ang “paṭaha” at “bherī” ay mga tambol. Ang “kalaṅka” ay tumutukoy kapwa sa “mantsa/kapintasan” at sa “paninirang-puri/panunumbat”. Ang “ka” ay ginagamit para kay Vāyu (Hanging), para kay Vedhas (Manlilikha), para kay Vṛdhna, at para rin sa isang lalaki; ang “kam” ay nangangahulugang ulo, at nangangahulugan din ng tubig.

Verse 3

स्यात् पुलाकस्तुच्छधान्ये संक्षेपे भक्तसिक्थके महेन्द्रगुग्गुलूलूकव्यालग्राहिषु कौशिकः

Ang ‘Pulāka’ ay tumutukoy sa mababang uri ng butil; ang ‘saṃkṣepa’ ay nangangahulugang maikling buod; ang ‘bhakta-sikthaka’ ay ang malapot na latak/krusta ng almirol na naiiwan mula sa nilutong kanin. Ang katawagang ‘Kauśika’ ay ginagamit para kay Mahendra, para sa guggulu, para sa kuwago, para sa ahas, at para sa taong dumadakip o sumasakmal (captor).

Verse 4

शालावृकौ कपिश्वानौ मानं स्यान्मितिसाधनं सर्गः स्वभावनिर्मोक्षनिश् चयाध्यायस्मृष्टिषु

Ang «śālāvṛka» at «kapiśvāna» ay tumutukoy sa isang uri ng asong-gubat (jackal). Ang «māna» ay yaong sa pamamagitan nito nagaganap ang pagsukat. Ang «sarga» ay ginagamit sa mga kahulugang: paglikha, likás na kalikasan, paglaya, pagtitiyak, isang kabanata, at isang kalipunan/kompendyo.

Verse 5

योगः सन्नहनोपायध्यानसङ्गतियुक्तिषु भोगः सुखे स्त्र्यादिभृतावब्जौ शङ्कनिशाकरौ

Ang salitang «yoga» ay ginagamit sa mga kahulugang: paghahanda/pagsasandata (kagamitan), paraan o metodo, pagninilay (dhyāna), pakikipag-ugnay/pagkakaisa, at isang kasangkapan o estratehiya. Ang «bhoga» ay tumutukoy sa kaluguran (enjoyment) at gayundin sa pag-alalay o pagtustos (gaya ng pagtustos sa asawa at iba pa). Ang «abja» (“isinilang sa tubig”) ay tumutukoy kapwa sa kabibe ng sankha at sa buwan.

Verse 6

काके भगण्डौ करटौ दुश् चर्मा शिपिविष्टकः रिष्टं क्षेमाशुभाभावेष्वरिष्टे तु शुभाशुभे

Sa kaso ng uwak (na lumilitaw na may di-karaniwang palatandaan), ang mga kalagayang gaya ng bhagaṇḍa (fistula), karaṭa (namamagang may sugat), duś-carman (may sakit o mabahong balat), at śipiviṣṭaka ay itinuturing na ariṣṭa—mga pangitain na nagpapahiwatig ng panganib o kamalasan. Ngunit kapag wala ang masasamang palatandaan at may kagalingan, ang mga hudyat ay dapat unawain bilang halo—kapwa mapalad at di-mapalad.

Verse 7

व्युष्टिः फले समृद्धौ च दृष्टिर्ज्ञाने ऽक्ष्णि दर्शने निष्ठानिष्पत्तिनाशान्ताः काष्ठोत्कर्षे स्थितौ दिशि

Ang «vyuṣṭi» ay tumutukoy sa pagkamunga ng bunga at sa kasaganaan. Ang «dṛṣṭi» ay nangangahulugang kaalaman; ang «akṣṇi» (akṣi) ay nangangahulugang mata; at ang «dṛṣṭi» ay nangangahulugan din ng pagtingin. Ang «niṣṭhā», «niṣpatti», «nāśa», at «anta» ay tumutukoy sa pagwawakas/pagtigil. Ang «kāṣṭha» ay tumutukoy sa pinakamataas na punto (sukdulang hangganan), at gayundin sa nakapirming kalagayan at sa isang direksiyon (panig).

Verse 8

भूगोवाचस्त्विडा इलाः प्रगाढं भृषकृच्छ्रयोः भृशप्रतिज्ञयोर्वाढं शक्तस्थूलौ दृढौ त्रिषु

Ang «bhū» at «go» ay tinatawag ding «vāc»; at ang mga katawagang «iḍā» at «ilā» ay tumutukoy rin sa mga ito. Ang «pragāḍha» ay ginagamit sa kahulugang “lubhang mahirap/mabigat.” Ang «vāḍha» ay para sa taong “matatag ang pasiya” at “matindi ang panata.” Sa tatlong anyong pangkasarian, ang «śakta» at «sthūla» ay nangangahulugang “malakas” at “mataba ngunit matibay,” at ang «dṛḍha» ay nangangahulugang “matatag.”

Verse 9

विन्यस्तसंहतौ व्यूढौ कृष्णो व्यासे ऽर्जुने हरौ पणो दूयतादिषूत्सृष्टे भृतौ मूल्ये धने ऽपि च

Ang mga salitang vinyasta at saṃhata ay nangangahulugang “inayos/inilagay”; ang vyūḍha ay “inilinya sa pormasyon.” Ang “Kṛṣṇa” ay isang pangalan para kay Vyāsa, para kay Arjuna, at para kay Hari (Viṣṇu). Ang “paṇa” ay tumutukoy sa pusta o tayâ sa sugal at katulad nito; at nangangahulugan din ng bayad/sahod, halaga/presyo, at kayamanan.

Verse 10

मौर्व्यां द्रव्याश्रिते सत्वशुक्लसन्ध्यादिके गुणः श्रेष्ठे ऽधिपे ग्रामणीः स्यात् जुग्प्साकरुणे घृणे

Ang “guṇa” ay tumutukoy sa: (i) pisi ng busog na yari sa hiblang mūrvā; (ii) katangiang nakasalalay sa isang sangkap (atributong nananahan sa bagay); (iii) sattva (kabutihan/dalisay na pag-iral); (iv) kaputian; at (v) dapithapon at mga katulad nito. Nangangahulugan din ito ng “pinakamainam/napakahusay,” “panginoon/tagapamahala,” at “pinunò ng nayon” (grāmaṇī). Ang “ghṛṇā” ay nangangahulugang pagkasuklam at habag.

Verse 11

तृष्णा स्पृहापिपासे द्वे विपणिः स्याद्वणिक्पथे विषाभिमरलोहेषु तीक्ष्णं क्लीवे खरे त्रिषु

Ang “tṛṣṇā” at “spṛhā” ay dalawang salitang ginagamit para sa “uhaw” (pipāsā). Ang “vipaṇi” ay tumutukoy sa daan o pamilihan ng mga mangangalakal. Ang “tīkṣṇa,” sa anyong neuter, ay para sa lason, bakal, at nakamamatay na sangkap; at sa anyong panlalaki naman, ito’y tumutukoy sa asno.

Verse 12

प्रमाणं हेतुमर्यादाशास्त्रेयत्ताप्रमातृषु करणं क्षेत्रगात्रादावीरिणं शून्यमूषरं

Ang “pramāṇa” (wastong paraan ng kaalaman), “hetu” (dahilan), at “maryādā” (hangganan/pagpigil) ay dapat ipaliwanag sa sistemang śāstra na may pagtukoy sa “pramātṛ” (ang nakaaalam). Ang “karaṇa” (kasangkapan/instrumento) ay binabanggit sa mga konteksto gaya ng bukirin at katawan. Ang lupa ay tinatawag na “īriṇa” kapag tigang at baog, “śūnya” kapag walang laman, at “ūṣara” kapag maalat/alkalinang kaparangan.

Verse 13

यन्ता हस्तिपके सूते वह्निज्वाला च हेतयः स्रुतं शास्त्रावधृतयोर्युगपर्याप्तयोः कृतं

Ang “yantrā” (tagapamahala/tagakontrol) ay tumutukoy sa tagapagpaamo o tagapagpatakbo ng elepante (hastipaka) at sa kutsero ng karwahe (sūta). Ang mga sandata ay tulad ng mga dila ng apoy (vahni-jvālā). Ito’y naipamana bilang tradisyon at pinagtibay ng mga may-awtoridad na śāstra—binubuo bilang sapat para sa wastong paggamit, kahit sa paglipas ng mahahabang yugto (yuga).

Verse 14

ख्याते हृष्टे प्रतीतो ऽभिजातस्तु कुलजे बुधे विविक्तौ पूतविजनौ मूर्छितौ मूड्सोच्छयौ

Ang “khyāta” ay nangangahulugang “kilalá”; ang “hṛṣṭa” ay “nalulugod”; ang “pratīta” ay “tinatanggap/kinikilalang tunay”. Ang “abhijāta” ay tumutukoy sa “isinilang na marangal”; gayundin ang “kulaja”, “isinilang sa mabuting angkan”; at ang “budha”, “marunong at pantas”. Ang “vivikta” ay “nakatago o nakahiwalay”; ang “pūtavijana” ay “kabilang sa mga dalisay at mabubuting tao”. Ang “mūrchita” ay “nahimatay/walang malay”; at ang “mūḍha-socchaya” ay “bunton ng kamangmangan (lubhang naliligaw)”.

Verse 15

अर्थो ऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु निदानागमयोस्तीर्थमृषिजुष्टजले गुरौ

Ang salitang “artha” (kahulugan) ay ginagamit din sa mga diwang: “abhidheya” (ang dapat ipahayag), “vastu” (bagay/katotohanan), “prayojana” (layunin), at “nivṛtti” (paghinto o pag-urong); gayundin para sa “nidāna” (sanhi) at “āgama” (kapani-paniwalang kasulatan). Ginagamit din ito para sa “tīrtha” (banal na tawiran), sa tubig na dinadalaw ng mga ṛṣi, at para sa “guru” (guro sa espiritu).

Verse 16

प्राधान्ये राजलिङ्गे च वृषाङ्गे ककुदो ऽस्त्रियां स्त्री सम्बिज्ज्ञानसम्भाषाक्रियाकाराजिनामसु

Sa diwang “pangingibabaw”, sa anyong pang-karangalan na panghari, at sa kahulugang isang bahagi ng katawan ng toro, ang salitang “kakuda” ay hindi pambabae. Ngunit sa mga pangalang tumutukoy sa babae, sa diwang “ganap na pagkakakilala sa isa’t isa”, “pag-uusap”, “kilos o gawa”, at “gumagawa/ahente (kārājī)”, ito ay pambabae.

Verse 17

धर्मे रहस्युपनिषत् स्यादृतौ वत्सरे शरत् पदं व्यवसितित्राणस्थानलक्ष्माङ्घ्रिवस्तुषु

Sa usaping dharma, ang “upaniṣat” ay tumutukoy sa “lihim na aral (esoteriko)”. Sa konteksto ng mga panahon at ng taon, ang “śarat” ang tawag sa “taglagas”. Ang salitang “pada” ay ginagamit sa mga diwang: “pasya/pagtitiyak”, “pag-iingat o pagligtas”, “pook/tahanan”, “kasaganaan (Lakṣmī)”, “paa”, at “bagay (vastu)”.

Verse 18

त्रिष्वष्टमधुरौ स्वादू मृदू चातीक्ष्णकोमलौ सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्ते ऽभ्यर्हिते च सत्

Sa tatlong diwa (lasa, haplos, at pananalita/katangian), ginagamit ang mga salitang “matamis” at “kaaya-aya”; gayundin ang “malambot” at “banayad”, at pati ang “hindi matalim”. Ang salitang “sat” (“mabuti/tunay”) ay ginagamit sa mga kahulugang: totoo, banal o mabuti ang asal, umiiral/naroroon, kapuri-puri, at karapat-dapat parangalan.

Verse 19

विधिर्विधाने दैवे ऽपि प्रणिधिः प्रार्थने चरे वधूर्जाया स्नुषा च सुधालेपो ऽमृतं स्नुही

Ang “Vidhi” ay nangangahulugang itinakdang tuntunin o ritwal, at maaari ring tumukoy sa kapalaran o banal na kautusan. Ang “Praṇidhi” ay masidhing pagsusumamo o taimtim na panalangin. Ang “Carā” ay tumutukoy sa nobya, asawa, at manugang na babae. Ang “Sudhā-lepa” ay “amṛta” (nektar ng kawalang-kamatayan), at ang “snuhī” (halamang euphorbia) ay tinatawag ding amṛta.

Verse 20

स्पृहा सम्प्रत्ययः श्रद्धा पण्डितम्मन्यगर्वितौ ब्रह्मबन्धुरधिक्षेपे भानू रष्मिदिवाकरौ

Ang “Spṛhā” ay pagnanasa o pananabik; ang “sampratyaya” ay pagtitiwala o matibay na paniniwala; ang “śraddhā” ay pananampalataya. Ang “paṇḍita-manya” at “garvita” ay tumutukoy sa taong inaakalang siya’y marunong at sa taong mapagmataas. Ang “brahma-bandhu” ay salitang panunumbat (sa Brahmin na Brahmin lamang sa kapanganakan). Ang “bhānu”, “raśmi”, at “divākara” ay mga pangalan ng Araw.

Verse 21

ग्रावाणौ शैलपाषानौ मूर्खनीचौ पृथग्जनौ तरुशैलौ शिखरिणौ तनुस्त्वग्देहयोरपि

Ang “grāvāṇa” at “śaila-pāṣāṇa” ay mga salitang tumutukoy sa bato o masang-bato. Ang “mūrkha” at “nīca” ay para sa hamak na hangal o mababang tao. Ang “pṛthag-jana” ay ang karaniwang mamamayan. Ang “taru” at “śaila” ay ginagamit din para sa “śikhariṇ” (bundok na may tuktok). Ang “tanu” ay ginagamit din para sa “tvac” (balat) at “deha” (katawan).

Verse 22

आत्मा यत्नो धृतिर्वुद्धिः स्वभावो ब्रह्मवर्ष्म च उत्थानं पौरुषे तन्त्रे व्युत्थानं प्रतिरोधने

Ang sarili, pagsisikap, katatagan, talino, likas na pagkatao, at lakas na espirituwal—ang mga ito ang bumubuo sa “utthāna,” ang inisyatiba sa doktrina ng makalalaking pagsisikap (pauruṣa). Sa harap ng pagsalungat, ang inisyatibang ito ay nagiging “vyutthāna,” ang kontra-inisyatiba o aktibong paglaban.

Verse 23

निर्यातनं वैरशुद्धौ दाने न्यासार्पणे ऽपि च व्यसनं विपदि भ्रशे दोषे कामजकोपजे

Ang “niryātana” ay ginagamit sa kahulugang paglilinis o pag-aayos ng alitan at poot, at ginagamit din sa pagbibigay at sa pormal na paglipat o pagsasauli ng ipinagkatiwala o deposito. Ang “vyasana” ay tumutukoy sa kapahamakan—sa kasawian, sa pagbagsak, o sa kamaliang nagmumula sa galit na isinilang ng pagnanasa.

Verse 24

मृगयाक्षो दिवास्वप्नः परिवादः स्त्रियो मदः तौर्यत्रिकं वृथाट्या च कामजो दशको गणः

Pangangaso; pagkalulong sa sugal (pagtataya sa dice); pagtulog sa araw; paninirang-puri; pagkalulong sa babae (pagnanasa); paglalasing; ang tatluhang sining ng musika—awit, tugtugin, at sayaw; at paglalagalag na walang saysay—ito ang sampung bisyo na nagmumula sa pagnanasa (kāma).

Verse 25

पैशून्यं साहसं द्रोह ईर्ष्यासूयार्थदूषणम् वाग्दण्डश् चैव पारुष्यं क्रोधजो ऽपि गणो ऽष्टकः

Paninira sa likuran; marahas na pagkilos na padalos-dalos; pagtataksil; inggit; mapanlait na paninibugho; masamang pagbabaluktot sa layunin ng iba; pananakit sa salita; at magaspang na pananalita—ito ang walong pagkukulang na nagmumula sa galit (krodha).

Verse 26

अकर्मगुह्ये कौपीनं मैथुनं सङ्गतौ रतौ प्रधानं परमार्था धीः प्रज्ञानं बुद्धिचिह्नयोः

Sa lihim na aral ng “di-pagkilos” (akarma, pagtalikod), itinatakda ang kaupīna o bahag. Ang pakikipagtalik (maithuna) ay nauukol sa pakikisama at sa ligayang makamundo. Ang pinakamataas na simulain ay ang pagtanaw sa sukdulang katotohanan; at ang prajñāna, ang mapanuring karunungan, ang tanda ng nagising na talino.

Verse 27

क्रन्दने रोदनाह्वाने वर्ष्म देहप्रमाणयोः आराधनं साधने स्यादवाप्तौ तोषणे ऽपि च

Ang salitang “ārādhana” ay ginagamit sa diwang panaghoy—pag-iyak at pagtawag; ginagamit din ito para sa “varṣman”, ibig sabihin ay anyo ng katawan at sukat ng katawan. Bukod dito, ang “ārādhana” ay maaari ring mangahulugang pagsasagawa o pagtupad ng isang sādhana, gayundin ang pag-abot (avāpti) at ang pagpapasaya o kasiyahan (toṣaṇa).

Verse 28

रत्नं स्वजातिश्रेष्ठे ऽपि लक्ष्म चिह्नप्रधानयोः कलापो भूषणे वर्हे तूणीरे संहते ऽपि च

Ang “ratna” ay tumutukoy din sa pinakamainam sa sariling uri; at ang “lakṣma” ay tumutukoy sa tanda o pangunahing palatandaan ng pagkakakilanlan. Ang “kalāpa” ay nangangahulugang palamuti, kumpol ng balahibo ng buntot ng pabo-real, sisidlan ng palaso (quiver), at maaari ring mangahulugang isang kalipunan o pagtitipon.

Verse 29

तल्पं शय्याट्टारेषु डिम्भौ तु शिशुवालिशौ स्तम्भौ स्थूणाजडीभावौ सभ्ये संसदि वै सभा

Ang “talpa” ay nangangahulugang kama; ang “śayyā” (higaan/kama) ay tinatawag ding “aṭṭāra”. Ang “ḍimbha” ay tumutukoy sa bata; maaari rin itong mangahulugang di-pa-hinog o hangal (śiśu, vāliśa). Ang “stambha” ay haligi; tinatawag din itong “sthūṇā”, at tumutukoy rin sa kalagayang naninigas o parang natutulala (jaḍībhāva). Ang “sabhya” ay kasapi ng kapulungan; at ang “sabhā” ay kapulungan, konseho o maharlikang hukuman (saṃsad).

Verse 30

किरणप्रग्रहौ रश्मी धर्माः पुण्ययमादयः ललामं पुच्छपुण्ड्राश्वभूषाप्राधान्यकेतुषु

Ang “kiraṇa” at “pragraha” ay mga tawag sa sinag; ang “raśmi” ay nangangahulugan din ng sinag. Ang “dharma” ay tumutukoy sa kabutihang-loob/merito, kay Yama, at mga katulad nito. Ang “lalāma” ay ginagamit sa mga kahulugang: buntot, tanda sa noo (tilaka/puṇḍra), palamuti ng kabayo, pagiging pangunahing-una o katanyagan, at watawat o sagisag.

Verse 31

प्रत्ययो ऽधीनशपथज्ञानविश्वासहेतुषु समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः

Ang “pratyaya” (batayan ng paniniwala o patunay) ay ginagamit kaugnay ng pag-asa o pagdepende (sa iba), panunumpa, kaalaman, at pagtitiwala (bilang mga sanhi). Ang “samaya” (kasunduan/kompakan) ay tumutukoy sa napagpasyahang pag-uunawa: panunumpa, kaugaliang gawi, panahon (takdang kundisyon), itinatag na doktrina, at kasunduang kapwa-pinagtibay.

Verse 32

अत्ययो ऽतिक्रमे कृच्छ्रे सत्यं शपथतथ्ययोः वीर्यं बलप्रभावौ च रूप्यं रूपे प्रशस्तके

Ang salitang “atyaya” ay ginagamit sa kahulugang “paglampas” at sa “kapighatian o kahirapan.” Ang “satya” ay tumutukoy kapwa sa panunumpa at sa katotohanang ayon sa pangyayari. Ang “vīrya” ay nangangahulugang lakas at mabisang kapangyarihan (potensiya). Ang “rūpya” ay para sa “pilak” at para rin sa anyong mainam at kapuri-puri.

Verse 33

दुरोदरो द्यूतकारे पणे द्यूते दुरोदरं महारण्ये दुर्गपथे कान्तारः पुन्नपुंसकं

Ang “durodara” ay ginagamit para sa sugarol, sa pusta, at sa pagsusugal. Sa kahulugang “malaking gubat” at “mahirap na daan,” ginagamit ang salitang “kāntāra”; ito ay maaaring panlalaki o panggitnang kasarian (neuter).

Verse 34

यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंहादिके हरिः दरो ऽस्त्रियां भये श्वभ्रे जठरः कठिने ऽपि च

Sa mga kontekstong gaya nina Yama, Vāyu (hangin), Indra, ang Buwan, ang Araw, Viṣṇu, ang Leon, at iba pa, siya ay tinatawag na “Hari.” Sa kahulugang “hindi babae” (lalaki), siya ay “Dara”; sa takot at sa hukay/bangin na mapanganib, siya ay “Jaṭhara”; at sa kahulugang “matigas, di-masunurin sa pagbaluktot,” tinatawag din siya nang gayon.

Verse 35

उदारो दातृमहतोरितरस्त्वन्यनीचयोः चूडा किरीटं केशाश् च संयता मौलयस्त्रयः

Ang marangal na tao (udāra) ay nakikilala bilang dakilang tagapagkaloob; ang kabaligtaran nito ay makikita sa mga hamak at mababa. Ang tatlong anyo sa ulo ay: ang topknot o bun (cūḍā), ang korona/diadema (kirīṭa), at ang buhok na nakatali at inayos (saṃyatakeśa).

Verse 36

बलिः करोपहारादौ सैन्यस्थैर् यादिके बलं स्त्रीकटीवस्त्रबन्धे ऽपि नीवी परिपणे ऽपि च

Ang salitang bali ay tumutukoy sa buwis/tributo o handog na iniaabot sa kamay at mga katulad nito; ang bala ay tumutukoy sa lakas ng hukbo at mga kaugnay na diwa. Ang nīvī ay tumutukoy sa pagkakatali ng telang baywang ng babae (buhol ng pamigkis) at tumutukoy din sa pusta sa pagsusugal.

Verse 37

शुक्रले मूषिके श्रेष्ठे सुकृते वृषभे वृषः द्यूताक्षे सारिफलके ऽप्याकर्षो ऽथाक्षमिन्द्रिये

Ang “vṛṣaḥ” ay ginagamit sa mga kahulugang: lalaking mapusok sa pita, daga, ang pinakamahusay, gawaing may kabutihang-loob (merito), at toro. Ang “ākarṣaḥ” ay tumutukoy sa dice sa pagsusugal at pati sa binhi ng bungang sāri; at ang “akṣam” ay tumutukoy sa isang pandama (sense-organ).

Verse 38

ना द्यूताङ्गे च कर्षे च व्यवहारे कलिद्रुमे ऊष्णीषः स्यात् किरीटादौ कर्षूः कुल्याभिधायिनी

Sa terminolohiya ng pagsusugal (dyūta), sa sukat na tinatawag na karṣa, at pati sa gamit na pangbatas/pangtransaksiyon (vyavahāra), ginagamit ang salitang “kali” sa mga kahulugang iyon. Sa mga palamuti sa ulo, ang “ūṣṇīṣa” ay tumutukoy sa turbante o korona (kirīṭa at iba pa). At ang “karṣū” ay katawagang tumutukoy sa maliit na kanal o daluyan ng tubig, na tinatawag na “kulyā”.

Verse 39

प्रत्यक्षे ऽधिकृते ऽध्यक्षः सूर्यवह्नी विभावसू शृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः

Sa saklaw ng tuwirang pagdama, ang namumunong tagapangasiwa ay tinatawag na adhyakṣa; ang Araw at ang Apoy ay tinatawag ding vibhāvasu. Sa pag-ibig na mapusok at sa iba pang damdaming estetiko, ito ay tinatawag na rasa; sa lason, ito ay vīrya (lakas/potensiya); sa isang katangian, ito ay guṇa; sa pagtitina o pagkakapit ng loob, ito ay rāga; at sa likido, ito ay drava.

Verse 40

तेजःपुरीषयोर्वर्च आगः पापापराधयोः छन्दः पद्ये ऽभिलासे च साधीयान् साधुवाढयोः व्यूहो वृन्दे ऽप्यहिर्वृत्रे ऽप्यग्नीन्द्वर्कास्तमोनुदः

Ang ‘varcas’ ay tumutukoy kapwa sa ningning at sa dumi (tae); ang ‘āgas’ ay tumutukoy kapwa sa kasalanan at sa paglabag. Ang ‘chandas’ ay tumutukoy sa taludtod na may sukat at gayundin sa pagnanasa. Ang ‘sādhīyān’ ay nangangahulugang “mas mabuti/napakahusay” at maaari ring “yaong nagpapalago ng kabutihan (kasaganaan).” Ang ‘vyūha’ ay tumutukoy sa pangkat o kumpol, at ang ‘ahi’ ay tumutukoy rin kay Vṛtra. Ang ‘agnīndvarkāḥ’ (Apoy, Indra, at Araw) ay “mga nagpapawi ng dilim.”