HomeAgni PuranaKoshaAdhyaya 361Shloka 38
Previous Verse
Next Verse

Agni Purana — Kosha, Shloka 38

Adhyāya 361 — अव्ययवर्गः

Avyaya-vargaḥ) — The Section on Indeclinables (Colophon/Closure

ना द्यूताङ्गे च कर्षे च व्यवहारे कलिद्रुमे ऊष्णीषः स्यात् किरीटादौ कर्षूः कुल्याभिधायिनी

nā dyūtāṅge ca karṣe ca vyavahāre kalidrume ūṣṇīṣaḥ syāt kirīṭādau karṣūḥ kulyābhidhāyinī

Sa terminolohiya ng pagsusugal (dyūta), sa sukat na tinatawag na karṣa, at pati sa gamit na pangbatas/pangtransaksiyon (vyavahāra), ginagamit ang salitang “kali” sa mga kahulugang iyon. Sa mga palamuti sa ulo, ang “ūṣṇīṣa” ay tumutukoy sa turbante o korona (kirīṭa at iba pa). At ang “karṣū” ay katawagang tumutukoy sa maliit na kanal o daluyan ng tubig, na tinatawag na “kulyā”.

नाnot
ना:
Sambandha (सम्बन्ध/negation)
TypeIndeclinable
Rootना (अव्यय)
Formअव्ययम्; निषेधार्थक-निपातः (negative particle)
द्यूत-अङ्गेin a gambling-implement/part
द्यूत-अङ्गे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootद्यूत + अङ्ग (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (part/limb of gambling; gambling-implement)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्ययम्; समुच्चयार्थक-निपातः
कर्षेin ploughing/drawing; in ‘karṣa’
कर्षे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootकर्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्ययम्; समुच्चयार्थक-निपातः
व्यवहारेin transaction/lawsuit
व्यवहारे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootव्यवहार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्
कलि-द्रुमेin the kali-tree
कलि-द्रुमे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootकलि + द्रुम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (kali-tree / a tree named ‘kali’)
ऊष्णीषःturban; head-wrap
ऊष्णीषः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootऊष्णीष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
स्यात्would be; may be
स्यात्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative/विधि), प्रथम-पुरुषः (3rd person), एकवचनम्; परस्मैपदम्
किरीट-आदौin a crown etc. (context)
किरीट-आदौ:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootकिरीट + आदि (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे/पुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (‘in crown etc.’)
कर्षूःa small canal/ditch (kulyā-type)
कर्षूः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootकर्षू (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (rare form; lexical)
कुल्या-अभिधायिनीcalled ‘kulyā’; having the name ‘kulyā’
कुल्या-अभिधायिनी:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootकुल्या + अभिधायिन् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—तत्पुरुषः; विशेषणम् (कर्षूः)

Lord Agni (instructional narration to Vasiṣṭha, in the Agni Purana’s encyclopedic register)

Vidya Category: {"primary_vidya":"Arthashastra","secondary_vidya":"Vyakarana","practical_application":"Terminological clarity across domains: kali in gambling/measure/legal usage; ūṣṇīṣa as headgear; karṣū as a small canal—useful for interpreting contracts, measurements, and descriptions of attire and irrigation.","sutra_style":true}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"List","entry_title":"Kali, Ūṣṇīṣa, Karṣū—technical senses in dyūta, measure, law, attire, and irrigation","lookup_keywords":["kali","dyūta","karṣa","vyavahāra","ūṣṇīṣa"],"quick_summary":"The verse catalogs domain-specific meanings: ‘kali’ is used in gambling, in the karṣa measure context, and in transactional/legal usage; ‘ūṣṇīṣa’ denotes turban/crown; ‘karṣū’ denotes a small canal (kulyā)."}

Concept: Interdisciplinary vocabulary control: one term (kali) can belong to gaming, metrology, and jurisprudence; precise meaning arises from domain markers.

Application: Improves accuracy in legal documents, trade/measure statements, and descriptive passages about dress and water-management.

Khanda Section: Sahitya-shastra (Lexicography / Synonyms and Technical Vocabulary)

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Visual Art Cues: {"scene_description":"A triptych: gamblers using ‘kali’ terminology; a merchant-scribe weighing a karṣa measure and drafting a vyavahāra document; a noble wearing an ūṣṇīṣa; and farmers guiding water through a small canal (karṣū/kulyā).","kerala_mural_prompt":"Kerala mural with horizontal registers: dyūta scene with dice, a weighing scene with balance and measure, a courtly figure with a prominent ūṣṇīṣa, and an irrigation canal feeding fields, bold lines and earthy tones","tanjore_prompt":"Tanjore painting, central dignitary with gold-highlighted ūṣṇīṣa, side panels of a weighing scale (karṣa) and a scribe with palm-leaf contract (vyavahāra), lower panel of a small canal watering crops, ornate gold borders","mysore_prompt":"Mysore style instructional painting: clearly labeled objects—dice/game board for kali, weight unit for karṣa, legal document for vyavahāra, headgear for ūṣṇīṣa, and a canal cross-section for karṣū/kulyā—clean composition","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature, indoor gambling gathering, adjacent bazaar scene with weights and a clerk writing, a noble in turban, and an outdoor irrigation channel in a garden landscape, fine detailing and architectural perspective"}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"instructional","suggested_raga":"Bilawal","pace":"medium","voice_tone":"instructional"}

Sandhi Resolution Notes: द्यूताङ्गे → द्यूत + अङ्गे; ऊष्णीषः स्यात् → ऊष्णीषः + स्यात् (visarga before s); किरीटादौ → किरीट + आदौ (आ + आ → आ); कुल्याभिधायिनी → कुल्या + अभिधायिनी (आ + अ → आ).

Related Themes: Agni Purana 361 (Sahitya-śāstra / technical vocabulary entries; dyūta and vyavahāra terms nearby)

A
Agni Purana
V
Vyavahāra (legal usage)
D
Dyūta (gambling)
Ū
Ūṣṇīṣa
K
Kirīṭa
K
Karṣa
K
Kulyā

FAQs

It imparts nighaṇṭu-style technical vocabulary: how certain words are conventionally used in gambling, measures, legal transactions, and for items like head-ornaments and irrigation channels.

By cataloging specialized meanings across domains (dyūta, metrology, vyavahāra, material culture), it functions like a reference glossary—showing the Purana’s breadth beyond myth into practical and scholarly terminology.

Its primary aim is correct understanding and precise speech (śabda-jñāna) in dharma-related practice and worldly dealings; clarity in terms supports right conduct and reduces error in ritual, law, and daily life.