Adhyaya 101: The Eulogy and Procedure of the ‘Rasadhenu’ (Sugarcane-Juice Cow) Donation
Rasadhenu-dāna-māhātmya
Ritual-Manual (Dāna-vidhi and Phalaśruti)
ในกรอบคำสอนระหว่างวราหะ–ปฤถิวี บทนี้เป็นคู่มือพิธีกรรมที่โหตฤกล่าวแก่พระราชา ว่าด้วยการถวายทาน “รสธเณนุ” อธิบายการสร้างรูป “โค” จากวัตถุพิธี โดยมีหม้อบรรจุน้ำอ้อย (อิกษุ-รสะ) เป็นแกน พร้อมลูกโคตามสัดส่วน ระบุเครื่องประกอบเชิงสัญลักษณ์ เช่น เขาทอง เต้านมบรรจุเนยใส ปากและลิ้นทำด้วยน้ำตาล ฟันดุจผลไม้ หลังเป็นทองแดง ดวงตาดุจไข่มุก และการประดับอื่น ๆ รวมทั้งการจัดวางประทีปและภาชนะงาสี่ใบตามทิศ เมื่อทำเสร็จให้ถวายแก่พราหมณ์คฤหัสถ์ผู้สมควร (ศฺโรตริยะ, กุฏุมพิน) โดยผู้ให้และผู้รับถืออุโบสถ/อดอาหาร และลงท้ายด้วยผลบุญว่าชำระบาปและได้ภพภูมิสูงหลังมรณา อันชี้ว่าพิธีที่เป็นระเบียบเกื้อหนุนธรรมบนแผ่นดิน
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 101
Verse 1
अथ रसधेनुदानमाहात्म्यम् ॥ होतॊवाच ॥ रसधेनुविधानं ते कथयामि समासतः ॥ अनु्लिप्ते महीपृष्ठे कृष्णाजिनकुशास्तरे
บัดนี้เป็นการกล่าวถึงมหาตมยะ คือความยิ่งใหญ่แห่งการถวายทานรสธนู โหตฤกล่าวว่า: “เราจักบอกแก่ท่านโดยย่อถึงวิธีรสธนู—บนพื้นดินที่ทาและเตรียมไว้แล้ว ปูด้วยหนังเนื้อดำ (กฤษณาชินะ) และหญ้ากุศะเป็นอาสนะ”
Verse 2
रसस्य तु घटं राजन् सम्पूर्णं त्वैक्षवस्य तु ॥ तद्वत्ससङ्कल्पयेत्प्राज्ञश्चतुर्थांशेन वत्सकम् ॥
ข้าแต่มหาราช พึงจัดภาชนะให้เต็มด้วยน้ำอ้อย และบัณฑิตพึงปั้นลูกโคให้สอดคล้องกัน โดยใช้ปริมาณหนึ่งในสี่เป็นมาตรา
Verse 3
तुरीयांशेन वत्सं तु तत्पार्श्वे स्थापयेत्सुधीः ॥ इक्षुदण्डमयाः पादा रजतस्य खुरैर्युताः ॥
โดยใช้มาตราหนึ่งในสี่ บัณฑิตพึงตั้งลูกโคไว้เคียงข้างนั้น เท้าทั้งสี่ทำด้วยลำอ้อย และสวมกีบด้วยเงิน
Verse 4
एवं कार्या रसैर्धेनुरिक्षुपादसमन्विता ।
ดังนี้พึงทำ ‘โคน้ำอ้อย’ ให้สำเร็จด้วยน้ำอ้อย และประกอบด้วยขาที่ทำจากอ้อย
Verse 5
सुवर्णशृङ्गाभरणा वस्त्रपुच्छा घृतस्तनी ॥ पुष्पकम्बलसंयुक्ता शर्करामुखजिह्वका ॥
พึงประดับด้วยเขาทอง มีหางเป็นผ้า มีเต้านมเป็นเนยใส มีผ้าห่มดอกไม้ และมีปากกับลิ้นทำด้วยน้ำตาล
Verse 6
दन्ताः फलमयास्तस्याः पृष्ठं ताम्रमयं शुभम् ॥ पुष्परोमां तु राजेन्द्र मुक्ताफलकृतेक्षणाम् ॥
ฟันของมันพึงทำด้วยผลไม้ และแผ่นหลังอันเป็นมงคลพึงทำด้วยทองแดง ข้าแต่มหาราช ‘ขน’ ของมันพึงเป็นดอกไม้ และดวงตาพึงทำจากไข่มุก
Verse 7
सप्तव्रीहिसमायुक्तां चतुर्दिक्षु च दीपिताम् ॥ सर्वोपस्करसयुक्तां सर्वगन्धादिवासिताम् ॥
พึงจัดให้ประกอบด้วยข้าว/ธัญพืชเจ็ดชนิด ให้สว่างไสวในสี่ทิศ จัดพร้อมด้วยเครื่องประกอบอันจำเป็นทั้งปวง และอบอวลด้วยกลิ่นหอมทุกประการเป็นต้น
Verse 8
चत्वारि तिलपात्राणि चतुर्दिक्षु निवेशयेत् ॥ सर्वलक्षणयुक्ताय श्रोत्रियाय कुटुम्बिने ॥
พึงวางภาชนะงาสี่ใบไว้ในสี่ทิศ แล้ว(จึงถวาย)แก่คฤหัสถ์ผู้เป็นศฺโรตริยะ ผู้เพียบพร้อมด้วยลักษณะอันสมควรทั้งปวง
Verse 9
रसधेनुः प्रदातव्या स्वर्गकामेन नित्यदा ॥ दाता स्वर्गमवाप्नोति सर्वपापविवर्जितः ॥
ผู้ปรารถนาสวรรค์พึงถวายทาน ‘รสธนู’ เป็นนิตย์; ผู้ให้ย่อมบรรลุสวรรค์ ปราศจากบาปทั้งปวง
Verse 10
दीयमानां तु पश्यन्ति ते च यान्ति परां गतिम् ॥ धेनुं च पूजयित्वाग्रे गन्धधूपस्रगादिभिः ॥
ผู้ใดเห็นขณะกำลังถวายทานนั้น ผู้นั้นก็ย่อมไปสู่คติอันสูงสุดด้วย และเมื่อบูชาวัวก่อนแล้ว ด้วยเครื่องหอม ธูป พวงมาลัย เป็นต้น
Verse 11
पूर्वोक्तैरेव मन्त्रैस्तु ततस्तां प्रार्थयेत्सुधीः ॥ प्रार्थनापूर्वकं भक्त्या द्विजाग्र्याय निवेदयेत् ॥
แล้วบัณฑิตพึงกล่าววิงวอนด้วยมนตร์ที่ได้กล่าวไว้ก่อนนั้นเอง จากนั้นด้วยภักติที่มีคำอธิษฐานนำหน้า พึงน้อมถวายแด่ทวิชผู้ประเสริฐ (พราหมณ์ผู้เลิศ)
Verse 12
दशपूर्वान्परांश्चैव आत्मानं चैकविंशकम् ॥ प्रापयेत्परमं स्थानं स्वर्गान्नावर्त्तते पुनः ॥
เขาย่อมนำบรรพชนสิบชั่วและผู้ที่จะมาภายหลังด้วย รวมทั้งตนเองเป็นลำดับที่ยี่สิบเอ็ด ไปสู่สถานอันสูงสุด; ครั้นถึงสวรรค์แล้ว ย่อมไม่หวนกลับมาอีก
Verse 13
एषा ते कथिता राजन् रसधेनुरनुत्तमा ॥ ददस्व च महाराज परं स्थानमवाप्नुहि ॥
ข้าแต่พระราชา ได้อธิบายแก่พระองค์แล้วซึ่ง ‘รสธेनุ’ อันยอดยิ่งหาที่เปรียบมิได้; ขอพระมหาราชทรงถวายทานเถิด แล้วจักบรรลุสถานอันสูงสุด
Verse 14
य इदं पठते नित्यं शृणुयादथ भक्तितः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते ॥
ผู้ใดสวดท่องเป็นนิตย์ หรือฟังด้วยศรัทธาภักดี ผู้นั้นย่อมพ้นจากบาปทั้งปวง และได้รับการยกย่องในโลกของพระวิษณุ
Verse 15
दाता च ग्राहकश्चैव एककालमभोजनः ॥ सोमपानफलं तस्य सर्वत्र तु फलं भवेत् ॥
ทั้งผู้ให้และผู้รับ เมื่อถืออุโบสถงดอาหารเพียงหนึ่งมื้อ ย่อมได้ผลบุญเสมอด้วยผลแห่งการดื่มโสมะ; และกล่าวกันว่าประโยชน์ย่อมบังเกิดในทุกกรณี
Inside Adhyaya 101
How it unfolds
- Where it opens
Within the Varāha–Pṛthivī instructional frame, the discourse shifts into a ritual-manual register: a hotṛ addresses a rājan, positioning dāna as a regulated, priest-guided act that stabilizes dharma.
- Central event
Detailed specification of the rasadhenu (ikṣu-rasa ‘cow’) construction: a central pot of sugarcane juice is iconographically transformed into a cow with a proportionate calf, embellished with prescribed substances and metals, and arranged with directional ritual placements (lamps and four sesame vessels).
- Climax resolution
The rite culminates in the formal gifting of the completed rasadhenu to a qualified brāhmaṇa householder (śrotriya-kuṭumbin), with both donor and recipient observing ekakāla (single-meal/fasting discipline), sealing the transfer as a sanctified redistribution rather than mere charity.
- Closing phalashruti
Phalaśruti emphasizes pāpa-śodhana (purification from sin), moral uplift through disciplined generosity, and attainment of elevated post-mortem states; the orderly performance is implicitly tied to sustaining dharmic terrestrial balance (pṛthivī-dhāraṇa).
Geographical context
No explicit toponyms or river systems are mentioned in this excerpt; the setting is a royal-ritual context (rājan) without named locations.
Ritual instructions
- Primary RitualRasadhenu-dāna (donation of a sugarcane-juice ‘cow’ icon constructed from ritual substances)
- BenefitPurification from pāpa, reinforcement of disciplined dāna as dharmic self-regulation, and attainment of elevated post-mortem states; the rite models orderly circulation of agricultural wealth as a support of social and terrestrial order.
The narrative frame
- Hotṛ (ritual officiant), within the broader Varāha–Pṛthivī pedagogical frameRājan (king) as immediate addressee; Pṛthivī as the overarching interlocutor in the text’s frame · Prescriptive, technical, and laudatory (vidhi + stuti), with an authoritative ritual-manual cadence
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (ritual calm, order, and purification) with a secondary Bhakti/Śraddhā tone
- Emotional ProgressionFrom didactic instruction → meticulous crafting and consecratory arrangement → solemn transfer to a worthy recipient → reassurance through phalaśruti of purification and higher destiny
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot tirtha-specific; practice is feasible as a household/temple-adjacent dāna-rite where qualified priestly guidance and a śrotriya recipient are available.
Frequently Asked Questions
The passage frames disciplined giving (dāna) to a qualified recipient as a mechanism for moral self-regulation and social order: the text instructs constructing a ritually specified gift (rasadhenu) and offering it with reverence, presenting donation as a purificatory act (pāpa-vivarjana) that reinforces dharmic conduct.
No tithi, lunar month, nakṣatra, or seasonal marker is specified in the excerpt. The only timing-related observance stated is ekakāla-amabhojana (single-time eating/fasting) for both donor and recipient.
While it does not explicitly discuss ecology, the adhyāya implicitly links terrestrial stability (Pṛthivī’s well-being in the broader Varāha–Pṛthivī frame) to dharmic resource circulation: agricultural products (ikṣu-rasa, ghṛta, tila, phala, puṣpa, gandha) are ritualized and redistributed through regulated gifting, portraying orderly consumption and offering as a form of maintaining social-terrestrial equilibrium.
No genealogies or named historical lineages appear here. The only culturally specific roles invoked are the hotṛ (Vedic ritual priest) as narrator and a rājan (king) as addressee, with the intended recipient defined as a śrotriya kuṭumbin (learned brāhmaṇa householder).
Ask anything about Adhyaya 101 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
