Adhyaya 76
Chapter Arc: द्यूत-सभा की धूल अभी बैठी भी नहीं कि धृतराष्ट्र का संदेश फिर आता है—“आओ, पाण्डव! फिर पासा खेलो,” और युधिष्ठिर के सामने वही द्वार पुनः खुलता है, जिसके भीतर विनाश पहले ही दिख चुका है। → युधिष्ठिर विधाता-नियोग का तर्क रखकर कहता है कि शुभ-अशुभ फल प्राणियों को प्राप्त होते हैं और उनसे निवृत्ति नहीं—अतः ‘देवितव्यं’ है; वह शकुनि की माया जानते हुए भी भाइयों सहित लौट पड़ता है। सभा में भीष्म, द्रोण, विदुर, कृप, संजय, युयुत्सु, गान्धारी और कुन्ती जैसे वरिष्ठ उसे रोकते हैं; पर लोक-प्रवाद, राज-आज्ञा और ‘धर्म-संयोग’ का दबाव उसे पुनः द्यूत की ओर धकेलता है। → वनवास की शर्त पर ‘एक ही उछाल’ का निर्णायक दाँव—युधिष्ठिर ग्लह स्वीकार करता है, शकुनि पासा फेंकता है और तत्काल घोषणा करता है: “जितम्”—पाण्डवों पर वनवास का निर्णय गिर पड़ता है। → युधिष्ठिर पराजय स्वीकार कर लेता है; सभा के भीतर रोकने वालों की वाणी निष्फल रह जाती है और द्यूत का परिणाम अब विधिवत् राजकीय आदेश का रूप ले लेता है—पाण्डवों के लिए निर्वासन का मार्ग निश्चित होता है। → वनवास की अवधि और उसके बाद की शर्तें (अज्ञातवास/पुनरागमन) पाण्डवों के भविष्य को किस प्रकार बाँधेंगी—यह प्रश्न अगले प्रसंग की ओर कथा को धकेल देता है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत सभापव॑के अन्तर्गत अनुद्यूतपर्वमें गान्धारीवाक्यविषयक पचहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ७५ ॥। ऑपनआ प्रात बछ। आर: 2 षट्सप्ततितमो< ध्याय: सबके मना करनेपर भी धृतराष्ट्रकी आज्ञासे युधिष्ठिरका पुनः जूआ खेलना और हारना वैशम्पायन उवाच ततो व्यध्वगतं पार्थ प्रातिकामी युधिष्ठिरम् । उवाच वचनाद् राज्ञो धृतराष्ट्रस्य धीमत:
ไวศัมปายนกล่าวว่า ครั้นยุดธิษฐิระ โอรสแห่งปฤถา เดินทางไปไกลแล้ว ปราติกามินก็เข้าไปหา และด้วยพระบัญชาของพระเจ้าธฤตราษฏระผู้ทรงปรีชา จึงกล่าวถ้อยคำเป็นสาร
Verse 2
ऐ उपास्तीर्णा सभा राजन्नक्षानुप्त्वा युधिष्ठिर । एहि पाण्डव दीव्येति पिता त्वाहेति भारत
ข้าแต่พระราชา บัดนี้สภาได้ประชุมพร้อมแล้ว โอ้ยุดธิษฐิระ จงรับลูกสกาแล้วมาเถิด โอ้ปาณฑพ จงเล่นเถิด โอ้ภารตะ บิดาของท่านมีพระบัญชาเช่นนี้
Verse 3
युधिष्ठिर उदाच धातुर्नियोगाद् भूतानि प्राप्रुवन्ति शुभाशुभम् । न निवृत्तिस्तयोरस्ति देवितव्यं पुनर्यदि
ยุดธิษฐิระกล่าวว่า ด้วยบัญชาของผู้กำหนดสรรพสิ่ง สัตว์ทั้งหลายย่อมได้รับผลทั้งมงคลและอวมงคล ไม่มีผู้ใดหลีกพ้นได้ ดังนั้นหากเป็นเช่นนั้น เราจำต้องเล่นสกาอีกครา
Verse 4
अक्षयूते समाद्दानं नियोगात् स्थविरस्थ च । जानन्नपि क्षयकरं नातिक्रमितुमुत्सहे
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ด้วยพระบัญชาของพระราชาชราธฤตราษฏระ ข้าพเจ้าจึงรับคำเชิญสู่การเล่นสกา แม้รู้ว่าเป็นเหตุแห่งความพินาศ ข้าพเจ้าก็มิอาจบังอาจล่วงละเมิดพระบัญชาได้”
Verse 5
वैशम्पायन उवाच असम्भवे हेममयस्य जन्तो- स्तथापि रामो लुलुभे मृगाय । प्रायः समासन्नपरा भवाणां धियो विपर्यस्ततरा भवन्ति
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้ชนเมชยะ! เป็นไปไม่ได้ที่กายของสัตว์ใดจะทำด้วยทองคำ แต่ถึงกระนั้น พระรามก็ยังหลงใหลในกวางที่แลดูดุจทอง สำหรับผู้ที่ความพินาศใกล้เข้ามา ปัญญามักกลับตาลปัตรยิ่งกว่าเดิม”
Verse 6
इति ब्रुवन् निववृते भ्रातृभि: सह पाण्डव: । जानंश्व शकुनेर्मायां पार्थो द्यूतमियात् पुन:
ครั้นกล่าวดังนั้นแล้ว ปาณฑพ (ยุธิษฐิระ) ก็หันกลับไปพร้อมพี่น้องทั้งหลาย แม้รู้เล่ห์กลของศกุนีดีอยู่แล้ว โอรสแห่งปาณฑุก็ยังไปสู่การเล่นสกาอีกครั้ง
Verse 7
विविशुस्ते सभां तां तु पुनरेव महारथा: । व्यथयन्ति सम चेतांसि सुहृदां भरतर्षभा:
โอ้ผู้ประเสริฐแห่งวงศ์ภารตะ! มหารถีเหล่านั้นได้เข้าสู่ท้องพระโรงอีกครั้ง ครั้นเหล่ามิตรสหายเห็นพวกเขากลับมา ใจก็ระทมทุกข์อย่างยิ่ง
Verse 8
यथोपजोषमासीना: पुनर्द्यूतप्रवृत्तये सर्वलोकविनाशाय दैवेनोपनिपीडिता:
ถูกชะตากรรมกดทับ ปาณฑพทั้งหลายก็นั่งลงอย่างสงบเงียบ และมุ่งจะเริ่มการเล่นสกาอีกครา—ประหนึ่งเป็นหนทางสู่ความพินาศของสรรพโลก
Verse 9
शकुनिरुवाच अमुज्चत् स्थविरो यद् वो धनं पूजितमेव तत् । महाधन ग्लहं त्वेक॑ शूणु भो भरतर्षभ
ศกุนีกล่าวว่า “โอ ผู้ประเสริฐแห่งวงศ์ภารตะ! พระมหากษัตริย์ชราของเราคืนทรัพย์นั้นแก่ท่านแล้ว—ทรัพย์เดียวกับที่ท่านเคยรับไว้ด้วยความเคารพโดยชอบธรรม บัดนี้ โอ วีรบุรุษผู้เป็นดุจโคอุสุภะแห่งภารตะ จงฟังเดิมพันเพียงหนึ่งเดียว อันเป็นเดิมพันด้วยมหาทรัพย์เถิด”
Verse 10
शकुनिने कहा--राजन्! भरतश्रेष्ठ! हमारे बूढ़े महाराजने आपको जो सारा धन लौटा दिया है
ศกุนีกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ผู้ประเสริฐแห่งภารตะ! ที่พระมหากษัตริย์ชราของเราคืนทรัพย์ทั้งหมดแก่ท่านนั้นเป็นการดีแล้ว บัดนี้ สำหรับการเล่นสกา จะตั้งเดิมพันสุดท้ายเพียงหนึ่งเดียว—จงฟัง หากท่านชนะเราในการเล่น เราจักเข้าสู่มหาป่าเป็นเวลาสิบสองปี สวมหนังสัตว์หยาบกร้าน”
Verse 11
त्रयोदशं च सजने अज्ञाता: परिवत्सरम् | ज्ञाताश्न पुनरन्यानि वने वर्षाणि द्वादश
และปีที่สิบสาม เราจักอยู่ท่ามกลางผู้คนโดยไม่ให้ผู้ใดรู้จักจนสิ้นปี แต่หากในปีที่สิบสามนั้นเราถูกจับได้หรือถูกจำได้ ก็จักต้องกลับไปอยู่ป่าอีกสิบสองปี
Verse 12
अस्माभिनििर्जिता यूय॑ं वने द्वादश वत्सरान् | वसध्वं कृष्णया सार्धमजिनै: प्रतिवासिता:,“यदि हम जीत गये तो आपलोग द्रौपदीके साथ बारह वर्षोतक मृगचर्म धारण करते हुए वनमें रहें
หากพวกท่านพ่ายแก่เรา พวกท่านจักต้องอยู่ป่าเป็นเวลาสิบสองปี พร้อมด้วยกฤษณา (เทราปที) อยู่ในสภาพเนรเทศ และสวมหนังเนื้อเป็นเครื่องนุ่งห่ม
Verse 13
त्रयोदशं च सजने अज्ञाता: परिवत्सरम् | ज्ञाताश्न पुनरन्यानि वने वर्षाणि द्वादश
และพวกท่านก็ต้องใช้ปีที่สิบสามอยู่ท่ามกลางผู้คนโดยไม่ให้ผู้ใดรู้จัก หากในปีนั้นถูกจำได้หรือถูกเปิดโปง ก็ต้องกลับไปอยู่ป่าอีกสิบสองปี
Verse 14
त्रयोदशे च निर्वत्ते पुनरेव यथोचितम् । स्वराज्यं प्रतिपत्तव्यमितरैरथवेतरै:,“तेरहवाँ वर्ष पूर्ण होनेपर हम या आप फिर वनसे आकर यथोचित रीतिसे अपना- अपना राज्य प्राप्त कर सकते हैं"
ครั้นปีที่สิบสามครบถ้วนแล้ว เมื่อกลับจากพงไพร เราหรือพวกท่านพึงได้คืนราชอาณาจักรอธิปไตยของตน ๆ อีกครั้ง โดยวิถีอันสมควรและชอบธรรม
Verse 15
अनेन व्यवसायेन सहास्माभिरययुधिष्ठिर । अक्षानुप्त्वा पुनर्यूतमेहि दीव्यस्व भारत,भरतवंशी युधिष्ठटिर! इसी निश्चयके साथ आप आइये और पुनः पासा फेंककर हमलोगोंके साथ जूआ खेलिये
โอ้ยุธิษฐิระ ด้วยมติอันแน่วแน่นี้ จงมากับเราอีกครั้ง; ครั้นทอดลูกเต๋าแล้ว จงกลับเข้าสู่การประลองพนันและเล่นอีกหนเถิด โอ้ภารตะ
Verse 16
अथ सभ्या: सभामध्ये समुच्छितकरास्तदा । ऊचुरुद्धिग्नमनस: संवेगात् सर्व एव हि
ครั้นนั้น ท่ามกลางท้องพระโรง เหล่าขุนนางในสภายกมือขึ้นด้วยความปั่นป่วน ใจหวั่นไหวด้วยความตระหนกฉับพลัน—ทุกคนล้วนเปล่งวาจา
Verse 17
यह सुनकर सब सभासदोंने सभामें अपने हाथ ऊपर उठाकर अत्यन्त उद्विग्नचित्त हो बड़ी घबराहटके साथ कहा ।।
เหล่าขุนนางร้องว่า “อนิจจา น่าอัปยศ! แม้ญาติพี่น้องก็ยังไม่เตือนยุธิษฐิระถึงมหาภัยที่กำลังจะถาโถมลงมา ไม่รู้ว่าผู้ประเสริฐแห่งวงศ์ภารตะผู้นี้จะหยั่งรู้ภัยนั้นด้วยปัญญาของตนหรือไม่—ยากจะคาดเดา”
Verse 18
वैशम्पायन उवाच जनप्रवादान् सुबहूज्छूण्वन्नपि नराधिप: । दिया च धर्मसंयोगात् पार्थों द्यूतमियात् पुन:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้ชนเมชยะ แม้ได้ยินคำเล่าลือและเสียงครหานานาประการของผู้คน พระราชาปารถะ (ยุธิษฐิระ) ด้วยความละอาย และด้วยความรู้สึกว่าการนอบน้อมต่อพระบัญชาของธฤตราษฏระเป็นธรรมอันพึงกระทำ จึงตัดสินพระทัยจะไปสู่การเล่นสกาอีกครั้ง”
Verse 19
जानन्नपि महाबुद्धि: पुनर्दयतमवर्तयत् । अप्यासन्नो विनाश: स्यात् कुरूणामिति चिन्तयन्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—แม้ยธิษฐิระผู้มีปัญญายิ่งจะรู้ผลลัพธ์อยู่แล้ว เขาก็ยังกลับเข้าสู่การเล่นสกาอีกครั้ง คิดในใจว่า “บางทีความพินาศของวงศ์กุรุอาจใกล้เข้ามาแล้ว”
Verse 20
युधिछिर उवाच कथं वै मद्विधो राजा स्वधर्ममनुपालयन् | आहूतो विनिवर्तेत दीव्यामि शकुने त्वया
ยธิษฐิระกล่าวว่า—“โอ้ศกุนิ กษัตริย์เช่นเราผู้มุ่งรักษาสวธรรม จะถอยกลับได้อย่างไรเมื่อถูกเชิญอย่างเป็นพิธี? เพราะฉะนั้นเราจะเล่นกับเจ้า”
Verse 21
शकुनिने कहा--राजन्! हमलोगोंके पास बैल, घोड़े और बहुत-सी दुधारू गौएँ हैं। भेड़ और बकरियोंकी तो गिनती ही नहीं है। हाथी, खजाना, दास-दासी तथा सुवर्ण सब कुछ हैं
ศกุนิกล่าวว่า—“ข้าแต่พระราชา พวกเรามีทรัพย์มากมาย ทั้งโคผู้และม้า และโคนมเป็นอันมาก ส่วนแกะและแพะนั้นนับไม่ถ้วน ช้าง คลังทรัพย์ ทองคำ และทาสชายหญิง—ทุกสิ่งอยู่ในกำมือของเรา”
Verse 22
एष नो ग्लह एवैको वनवासाय पाण्डवा: । यूयं वयं वा विजिता वसेम वनमाश्रिता:,फिर भी (इन्हें छोड़कर) एकमात्र वनवासका निश्चय ही हमारा दाँव है। पाण्डवो! आपलोग या हम, जो भी हारेंगे, उन्हें वनमें जाकर रहना होगा
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—“โอ้ปาณฑพทั้งหลาย นี่คือเดิมพันเพียงหนึ่งเดียวของเรา—การไปอยู่ป่า ไม่ว่าฝ่ายใดจะแพ้ ระหว่างพวกท่านหรือพวกเรา ผู้นั้นต้องไปอาศัยอยู่ในป่า”
Verse 23
(वैशग्पायन उवाच एवं देवबलाविष्टो धर्मराजो युधिष्ठिर: । भीष्मद्रोणैर्वार्यमाणो विदुरेण च धीमता ।।
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—“โอ้ภารตะ (ชนเมชยะ)! ครั้งนั้นยธิษฐิระผู้เป็นธรรมราชาถูกแรงแห่งชะตากรรมครอบงำ แม้ภีษมะและโทรณะ รวมทั้งวิทุระผู้รอบรู้จะห้ามปรามซ้ำแล้วซ้ำเล่า; แม้ยุยุทสุ กฤปะ และสัญชัยก็ทัดทาน; แม้คานธารีและปฤถา (กุนตี) ตลอดจนภีมะ อรชุน และฝาแฝด (นกุล-สหเทวะ); แม้วิกรรณะผู้กล้า เทราปที บุตรแห่งโทรณะ (อัศวัตถามา) โสมทัตตะ และพาหลีกะผู้มีปัญญา ต่างเตือนครั้งแล้วครั้งเล่า—กษัตริย์ก็ยังไม่ยอมถอยจากการเล่นสกา เพราะถูกสิ่งที่จะบังเกิดขับเคลื่อน” แล้วศกุนิจึงกล่าวว่า—“เรามีโคและม้า มีโคนมมากมาย มีแกะและแพะนับไม่ถ้วน มีช้าง คลังทรัพย์ ทองคำ และทาสชายหญิง—ทุกสิ่ง; และในปีที่สิบสามเราต้องอยู่ท่ามกลางผู้คนโดยไม่ให้ใครรู้ตัวตน โอ้ยอดมนุษย์ทั้งหลาย! ด้วยมติแน่วแน่นี้เอง จงมาเล่นกันเถิด”
Verse 24
समुत्क्षेपण चैकेन वनवासाय भारत | प्रतिजग्राह त॑ पार्थो ग्लहं जग्राह सौबल: । जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ ภารตะ! ศกุนีเสนอว่าให้ตัดสินการเล่นสกาทั้งหมดด้วยการทอยเพียงครั้งเดียว โดยมีเงื่อนไขคือการเนรเทศเข้าป่า พารถะ (ยุธิษฐิระ) ยอมรับเดิมพันนั้น แล้วเศาบละ (ศกุนี) ก็หยิบลูกเต๋าขึ้นมาทอย และกล่าวแก่ยุธิษฐิระว่า ‘เราชนะแล้ว’”
Verse 76
इति श्रीमहा भारते सभापर्वणि अनुद्यूतपर्वणि पुनर्युधिष्ठटिरपरा भवे षट्सप्ततितमो<्ध्याय:
ดังนี้ จบบทที่เจ็ดสิบหก แห่งอนุทยูตปัรวะ ในสภาปัรวะของศรีมหาภารตะ ว่าด้วยความพ่ายแพ้ของยุธิษฐิระอีกครั้ง
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.