Adhyaya 60
Adhyāya 60: Devagaṇa–Ṛṣi–Prajāpatīnāṃ Sambhavaḥ (Origins of Divine Classes, Sages, and Progenitors)
Upa-parva: Sambhava Parva (Genealogies and Origins)
Vaiśaṃpāyana enumerates key origin-lines that connect cosmic governance to later epic history. He first lists the six mind-born sons of Brahmā—Marīci, Aṅgiras, Atri, Pulastya, Pulaha, and Kratu—and identifies the eleven Rudras associated with Sthāṇu (Śiva) (including names such as Mṛgavyādha, Śarva, Nirṛti, Ajaikapād, Ahirbudhnya, Pinākī, Dahana, Īśvara, Kapālī, Sthāṇu, Bhava). He then expands collateral genealogies: Aṅgiras’s notable sons (Bṛhaspati, Ucathya, Saṃvarta), Pulastya’s association with rākṣasas, Pulaha’s with beasts and related classes, and Kratu’s offspring described as truth-vowed and world-renowned. Dakṣa’s birth and his fifty daughters are introduced, with their distribution to Dharma (ten), Soma (twenty-seven), and Kaśyapa (thirteen), followed by the naming of Dharma’s ten wives (Kīrti, Lakṣmī, Dhṛti, Medhā, Puṣṭi, Śraddhā, Kriyā, Buddhi, Lajjā, Mati). The chapter outlines the eight Vasus (Dhara, Dhruva, Soma, Aha, Anila, Anala, Pratyūṣa, Prabhāsa) and selected descendants (e.g., Agni’s son Kumāra/Skanda with epithets and associates). It includes Viśvakarmā’s role as divine artisan, the emergence of Dharma in anthropomorphic form, and Bhṛgu’s lineage through Śukra, Cyavana, Aurva, Ṛcīka, Jamadagni, and Rāma (Paraśurāma). The discourse further maps ancillary births (Lakṣmī as sister of Dhātā and Vidhātā; Adharma and Nirṛti’s offspring; bird lineages from Tāmra; animal lineages from krodhavaśā women; elephant and species origins; nāgas and pannagas; Garuḍa and Aruṇa). It closes with a phalaśruti-like statement that hearing this ordered account of origins purifies, increases knowledge, and supports an elevated destiny.
Chapter Arc: जनमेजय के सर्पयज्ञ की दीप्त सभा में अचानक महर्षि वेदव्यास का आगमन होता है—जिनका जन्म, तेज और वेद-व्यवस्था स्वयं कथा का प्रमाण बनकर उपस्थित होते हैं। → सभा-वंदना और सत्कार के बाद जनमेजय हाथ जोड़कर निवेदन करता है कि कुरु-पाण्डवों के प्राचीन भेद, उसके कारण बने सर्वनाश, और उस इतिहास का यथार्थ क्रम उसे सुनाया जाए; व्यास अपने अधिकार से कथा-परंपरा को स्थापित करते हैं। → व्यास वैशम्पायन को आज्ञा देते हैं—“कुरुओं और पाण्डवों में जो भेद हुआ, जो तुमने मुझसे सुना है, वह सब राजा को कहो”; गुरु-आज्ञा से वैशम्पायन महाभारत-इतिहास का वाचन आरम्भ करने को उद्यत होता है। → कथा का ‘अधिकार’ और ‘वक्ता’ निश्चित हो जाते हैं: व्यास स्रोत हैं, वैशम्पायन वाचक हैं, जनमेजय श्रोता है; सभा सन्नद्ध होकर पुरातन इतिवृत्त सुनने के लिए स्थिर हो जाती है। → वैशम्पायन द्वारा कुरु-पाण्डव-विभेद और विनाश-प्रसंग का वास्तविक आरम्भ अगले अध्याय में खुलने को ठहरता है।
Shlokas
Verse 1
षष्टितमो< ध्याय: जनमेजयके यज्ञमें व्यासमजीका आगमन
เศาติกล่าวว่า—โอ้ เศานกะ! ครั้นฤๅษีผู้ทรงปัญญา กฤษณทไวปายนะ (วยาสะ) ได้ยินว่า พระราชาชนเมชยะทรงรับทิศาเพื่อประกอบสรรพสัตร (ยัญบูชางู) แล้ว ท่านก็ไปถึงที่นั่นในทันที
Verse 2
जनयामास यं काली शक्ति: पुत्रात् पराशरात् कन्यैव यमुनाद्वीपे पाण्डवानां पितामहम्
กาลี ธิดาของศักติ ครั้นยังเป็นพรหมจารี ก็ให้กำเนิดท่านผู้นั้น (วยาสะ) ณ เกาะกลางแม่น้ำยมุนา โดยฤๅษีปราศร—และท่านผู้นั้นเป็นปิตามหะของเหล่าปาณฑพ
Verse 3
जातमात्रश्न यः सद्य इष्ट्या देहमवीवृधत् | वेदांश्नाधिजगे साड्रान् सेतिहासान् महायशा:
ครั้นถือกำเนิดแล้ว ท่านก็ทำให้กายเติบใหญ่ขึ้นในบัดดลด้วยเจตจำนงของตนเอง; และวยาสะผู้มีเกียรติยศยิ่งนั้น ก็เข้าถึงเวททั้งปวงพร้อมอังคะ ตลอดจนคัมภีร์อิติหาสะในทันที
Verse 4
यन्नैति तपसा वक्षिन्न वेदाध्ययनेन च । न व्रतैनोंपवासैश्ल न प्रशान्त्या न मन्युना
โอ้ ผู้มีวาจาไพเราะ! สภาวะสูงสุดนั้นมิได้บรรลุด้วยตบะ มิใช่ด้วยการศึกษาเวทเท่านั้น; มิใช่ด้วยพรตหรือการอดอาหาร; มิใช่ด้วยความสงบภายนอก และมิใช่ด้วยความพยายามที่ขับเคลื่อนด้วยโทสะ
Verse 5
विव्यासैकं चतुर्धा यो वेदं वेदविदां वर: । परावरज्ञो ब्रह्मर्षि: कवि: सत्यव्रत शुचि:
เศานกะกล่าวว่า “วยาสะผู้นั้น—ผู้เลิศในหมู่ผู้รู้พระเวท—ได้จำแนกพระเวทอันเดียวออกเป็นสี่ภาค ท่านเป็นพรหมฤๅษี ผู้รู้ทั้งสัจธรรมชั้นสูงและชั้นต่ำ เป็นฤๅษีกวีผู้เห็นไตรกาล ตั้งมั่นในสัตย์ว्रต และบริสุทธิ์อย่างยิ่ง”
Verse 6
यः पाए-डुं धृतराष्ट्रं च विदुरं चाप्पजीजनत् । शान्तनो: संततिं तन्वन् पुण्यकीर्तिमहायशा:
เศานกะกล่าวว่า “ผู้ซึ่งมีเกียรติคุณอันเป็นบุญและยศอันยิ่งใหญ่—ผู้นั้นเองได้ให้กำเนิดปาณฑุ ธฤตราษฏระ และวิทุระ เพื่อสืบขยายสายวงศ์ของศานตนุ”
Verse 7
जनमेजयस्य राजर्षे: स महात्मा सदस्तदा । विवेश सहित: शिष्यैवेंदवेदाड़पारगै:,उन महात्मा व्यासने वेद-वेदांगोंके पारंगत विद्वान शिष्योंके साथ उस समय राजर्षि जनमेजयके यज्ञमण्डपमें प्रवेश किया
เศานกะกล่าวว่า “ครั้งนั้นมหาตมะวยาสะได้เข้าสู่ท้องพระโรงแห่งพิธียัญของราชฤๅษีชนเมชยะ พร้อมด้วยศิษย์ผู้เชี่ยวชาญทั้งพระเวทและเวทางคะ”
Verse 8
तत्र राजानमासीनं ददर्श जनमेजयम् । वृतं सदस्यैर्बहुभिददेवैरिव पुरन्दरम्
ที่นั่นท่านได้เห็นพระราชาชนเมชยะประทับบนราชบัลลังก์ รายล้อมด้วยหมู่เสนาบดีและสภาสมาชิกมากมาย ประหนึ่งปุรันทระอินทร์ท่ามกลางเหล่าเทพ
Verse 9
तथा मूर्धाभिषिक्तैश्न नानाजनपदेश्वरै: । ऋषच्विम्भि््रह्म॒कल्पैश्व कुशलैर्यज्ञसंस्तरे
อีกทั้งบรรดากษัตริย์ผู้ครองแว่นแคว้นต่าง ๆ ซึ่งได้รับการเจิมราชาภิเษกแล้ว ก็รายล้อมอยู่ทุกทิศ และยังมีหมู่ฤตวิช—ผู้ทรงศักดิ์ศรีประหนึ่งพรหมา—ชำนาญในการจัดและประกอบพิธียัญ ยืนอยู่โดยรอบ
Verse 10
जनमेजयस्तु राजर्षिदृष्टवा तमृषिमागतम् । सगणो<थभ्युद्ययौ तूर्ण प्रीत्या भरतसत्तम:
เมื่อราชฤๅษีชนเมชยะทอดพระเนตรเห็นมหาฤๅษีเสด็จมา ก็ทรงลุกขึ้นโดยพลันด้วยความปีติยินดี พระราชาผู้ประเสริฐแห่งวงศ์ภารตะพร้อมด้วยบริวาร รีบเสด็จออกไปต้อนรับและถวายเกียรติอย่างสมควร
Verse 11
काउ्चनं विष्टरं तस्मै सदस्यानुमत:ः प्रभु: । आसन कल्पयामास यथा शक्रो बृहस्पते:
เศานกกล่าวว่า—ด้วยความเห็นชอบของผู้ใหญ่ในที่ประชุม พระราชาผู้เป็นใหญ่ได้จัด “วิษฏระ” อาสนะทองคำถวายแก่ท่าน ดุจดังพระอินทร์ประทานที่ประทับแก่พระพฤหัสบดี
Verse 12
तत्रोपविष्टं वरदं देवर्षिगणपूजितम् । पूजयामास राजेन्द्र: शास्त्रदृष्टेन कर्मणा,देवर्षियोंद्वारा पूजित वरदायक व्यासजी जब वहाँ बैठ गये, तब राजेन्द्र जनमेजयने शास्त्रीय विधिके अनुसार उनका पूजन किया
ครั้นมหาฤๅษีวยาส ผู้ประทานพร อันหมู่เทวฤๅษีสักการะ ได้ประทับนั่ง ณ ที่นั้นแล้ว พระราชาเอกชนเมชยะจึงทรงบูชาท่านตามกรรมวิธีที่บัญญัติไว้ในศาสตรา
Verse 13
पाद्यमाचमनीयं च अर्घ्य गां च विधानतः । पितामहाय कृष्णाय तदर्हाय न्यवेदयत्
พระองค์ทรงถวายตามพิธี คือ น้ำล้างพระบาท (ปาทยะ) น้ำสำหรับอาจมนะ น้ำอัรฆยะ และโคหนึ่งตัว แด่ปิตามหะกฤษณทไวปายนะ ผู้ทรงควรแก่การสักการะนั้น
Verse 14
प्रतिगृह तु तां पूजां पाण्डवाज्जनमेजयात् । गां चैव समनुज्ञाप्य व्यास: प्रीतो5भवत् तदा,पाण्डववंशी जनमेजयसे वह पूजा ग्रहण करके गौके सम्बन्धमें अपना आदर व्यक्त करते हुए व्यासजी उस समय बड़े प्रसन्न हुए
ครั้นวยาสรับการบูชานั้นจากชนเมชยะผู้สืบสายปาณฑพ และทรงอนุญาตด้วยเมตตาในเรื่องการถวายโคแล้ว วยาสก็มีความปีติยิ่งในกาลนั้น
Verse 15
तथा च पूजयित्वा तं प्रणयात् प्रपितामहम् | उपोपविश्य प्रीतात्मा पर्यपृष्छठनामयम्,पितामह व्यासजीका प्रेमपूर्वक पूजन करके जनमेजयका चित्त प्रसन्न हो गया और वे उनके पास बैठकर कुशल-मंगल पूछने लगे
ครั้นแล้วเขาได้บูชานอบน้อมปิตามหผู้เป็นปู่ทวดนั้นด้วยความรักใคร่เคารพยิ่ง แล้วนั่งลงใกล้ด้วยใจยินดี และไต่ถามสารทุกข์สุกดิบ—ว่าท่านปราศจากโรคาพาธและความทุกข์เดือดร้อนหรือไม่
Verse 16
भगवानपि तं॑ दृष्टवा कुशल प्रतिवेद्य च । सदस्यै: पूजित: सर्वे: सदस्यान् प्रत्यपूजयत्,भगवान् व्यासने भी जनमेजयकी ओर देखकर अपना कुशल-समाचार बताया तथा अन्य सभासदोंद्वारा सम्मानित हो उनका भी सम्मान किया
ฝ่ายฤๅษีผู้ควรบูชานั้น ครั้นเห็นเขาแล้วก็กล่าวบอกความเป็นอยู่โดยสวัสดีเสียก่อน แล้วเมื่อได้รับการสักการะจากเหล่าสมาชิกทั้งปวง ก็ได้ถวายความเคารพตอบแก่ที่ประชุมตามสมควร
Verse 17
ततस्तु सहित: सर्वे: सदस्यैर्जनमेजय: । इदं पश्चाद् द्विजश्रेष्ठं पर्यपृच्छत् कृताञज्जलि:,तदनन्तर सब सदस्योंसहित राजा जनमेजयने हाथ जोड़कर द्विजश्रेष्ठ व्यासजीसे इस प्रकार प्रश्न किया
ลำดับนั้น พระเจ้าชนเมชัยพร้อมด้วยสมาชิกทั้งปวง ประนมมือด้วยความเคารพ แล้วทูลถามทวิชผู้ประเสริฐคือท่านวยาสดังนี้
Verse 18
जनमेजय उवाच कुरूणां पाण्डवानां च भवानू प्रत्यक्षदर्शिवान् तेषां चरितमिच्छामि कथ्यमान त्वया द्विज
พระเจ้าชนเมชัยตรัสว่า “ข้าแต่พราหมณ์ ท่านได้เห็นเหล่ากุรุและปาณฑพโดยประจักษ์แล้ว ฉะนั้นข้าพเจ้าปรารถนาจะฟังเรื่องราวว่าด้วยความประพฤติและอุปนิสัยของเขาทั้งหลาย ตามที่ท่านจะพรรณนา”
Verse 19
कथं समभवद् भेदस्तेषामक्लिष्टकर्मणाम् । तच्च युद्ध कथं वृत्तं भूतान्तकरणं महत्
เขาทั้งหลายเป็นผู้ประกอบกรรมอันไม่ด่างพร้อย ตั้งมั่นในธรรม แล้วความแตกแยกจักบังเกิดขึ้นในหมู่เขาได้อย่างไร? และมหาสงครามอันคร่าชีวิตสรรพสัตว์เป็นอันมากนั้น เกิดขึ้นได้อย่างไร?
Verse 20
पितामहानां सर्वेषां दैवेनानिष्टचेतसाम् । कार्त्स्न्येनितन्ममाचक्ष्व यथावृत्तं द्विजोत्तम
ข้าแต่ทวิชผู้ประเสริฐ โปรดเล่าแก่ข้าพเจ้าโดยพิสดาร ตามที่เกิดขึ้นจริง ว่าเพราะอำนาจแห่งชะตากรรม ใจของบรรพชนทั้งปวงของข้าพเจ้าจึงหันไปสู่สิ่งอันไม่พึงปรารถนา—คือมหันตภัยแห่งสงคราม—ได้อย่างไร
Verse 21
सौतिरुवाच तस्य तद् वचन श्रुत्वा कृष्णद्वैधायनस्तदा । शशास शिष्यमासीनं वैशम्पायनमन्तिके
เสาติกล่าวว่า—ครั้นได้ยินถ้อยคำของพระเจ้าชนเมชัยแล้ว พระกฤษณทไวปายนวยาสะจึงมีบัญชาในกาลนั้นแก่ศิษย์ของตน คือไวศัมปายนะ ผู้ประทับนั่งอยู่ใกล้ ๆ
Verse 22
व्यास उवाच कुरूणां पाण्डवानां च यथा भेदो5भवत् पुरा । तदस्मै सर्वमाचक्ष्व यन्मत्त: श्रुववानसि
วยาสะกล่าวว่า—“โอ้ ไวศัมปายนะ จงเล่าแก่พระราชาชนเมชัยผู้นี้โดยครบถ้วน ว่าในกาลก่อน ความแตกแยกระหว่างเหล่ากุรุและปาณฑพเกิดขึ้นอย่างไร—ทุกสิ่งที่เจ้าได้สดับจากเรา”
Verse 23
गुरोर्वचनमाज्ञाय स तु विप्रर्षभस्तदा । आचचक्षे तत: सर्वमितिहासं पुरातनम्
ครั้นรับรู้และน้อมรับพระดำรัสของอาจารย์แล้ว พราหมณ์ผู้ประเสริฐนั้นจึงเริ่มบรรยายมหาประวัติอันโบราณทั้งสิ้น
Verse 24
राज्ञे तस्मै सदस्येभ्य: पार्थिवेभ्यश्व सर्वश: । भेदं सर्वविनाशं च कुरुपाण्डवयोस्तदा
แล้วต่อพระราชา ต่อเหล่าสมาชิกในสภา และต่อบรรดากษัตริย์ทั้งปวงที่มาประชุม ณ ที่นั้น ก็เริ่มมีการเล่าขานเรื่องราวว่า ในกาลนั้น ความแตกแยกระหว่างกุรุและปาณฑพเกิดขึ้นอย่างไร และความพินาศสิ้นทั้งมวลได้ตามมาอย่างไร
Verse 60
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि अंशावतरणपर्वणि कथानुबन्धे षष्टितमो5ध्याय: ।। ६० || इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत अंशावतरणपर्वमें कथानुबन्धविषयक साठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ภายในอาทิปรรพ ในส่วนที่เรียกว่า อังศาวตารณปรรพ บทที่หกสิบ อันว่าด้วยการเชื่อมโยงและสืบต่อแห่งเรื่องราว ก็สิ้นสุดลง
Frequently Asked Questions
The chapter does not stage a single immediate dharma-sankat; instead it frames a structural ethical problem: how authority and obligation are justified through descent, sanctioned unions, and assigned functions, which later episodes must interpret amid conflicting duties.
The upadeśa is that human history is intelligible only within a wider causal map: lineages encode roles, capacities, and constraints, and disciplined attention to origins supports clearer judgment about dharma in complex situations.
Yes. The closing verses state that hearing this ordered account of great beings’ origins purifies the listener from wrongdoing, supports comprehensive understanding, and is associated with attaining an elevated course (gati), functioning as a chapter-level phalaśruti.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.