Adhyaya 156
कुन्ती-युधिष्ठिर-संवादः — Kuntī’s Counsel on Departing for Pāñcāla
Upa-parva: Pāñcāla-gamana (Journey toward Pāñcāla / Drupada’s city) — Ādi Parva episode-context
Vaiśaṃpāyana reports that the Kaurava-related heroes (here, the Kuntī-born Pāṇḍavas) react with shock and mental unease, described metaphorically as pierced by a dart. Observing her sons’ disorientation, Kuntī addresses Yudhiṣṭhira with a practical assessment: their extended stay in a brahmin’s residence and repeated enjoyment of the same pleasant surroundings no longer provides relief, and the alms-based livelihood is not as viable as before. She proposes relocating to Pāñcāla, characterized as prosperous, novel in experience, and ruled by Yajñasena (Drupada), reputed to be supportive of brahmins. Kuntī adds that prolonged residence in one place is, in her judgment, unsuitable. Yudhiṣṭhira accepts her guidance as serving their highest welfare, while noting he cannot independently predict his younger brothers’ preferences. Vaiśaṃpāyana concludes: Kuntī informs Bhīma, Arjuna, and the twins; they assent, and after taking leave of the brahmin host, Kuntī and her sons set out toward Drupada’s city.
Chapter Arc: हिडिम्बवध के पश्चात वन-पथ पर चलते पाण्डव अनेक जनपदों—मत्स्य, त्रिगर्त, पंचाल और कीचक-प्रदेश—के रमणीय वन-उपवन, सरोवर और मार्गों को देखते हुए आगे बढ़ते हैं; पर यह सौन्दर्य उनके निर्वासन की छाया को ढँक नहीं पाता। → सुरक्षा और गोपनीयता हेतु वे जटाधारी, वल्कल-मृगचर्मधारी तपस्वियों का वेश धारण कर कुन्ती सहित भटकते हैं। लोक-जीवन के बीच से गुजरते हुए भी वे अपने तेज और शास्त्र-ज्ञान (वेद-उपनिषद्, वेदाङ्ग, नीतिशास्त्र) को भीतर सँभाले रखते हैं—राजधर्म और वनधर्म के बीच का द्वन्द्व तीव्र होता जाता है। → एकचक्रा में प्रवेश के प्रसंग में महर्षि वेदव्यास का साक्षात्कार होता है। व्यास पाण्डवों को आश्रय/निवास में ठहराकर स्नेहपूर्वक आश्वस्त करते हैं और उनके प्रति अपना विशेष अनुराग प्रकट करते हैं—यह संकेत देते हुए कि दीनता और बाल्यावस्था में मनुष्यों का स्नेह स्वाभाविकतः अधिक होता है, और पाण्डवों के प्रति उनका स्नेह अब और बढ़ गया है। → व्यास पाण्डवों को निर्देश देते हैं कि वे एक मास तक यहीं प्रतीक्षा करें; वे देश-काल का विचार कर पुनः लौटेंगे और तब उन्हें ‘परम मुद’ (श्रेष्ठ कल्याण/आनन्द) की प्राप्ति होगी। पाण्डव हाथ जोड़कर आज्ञा स्वीकार करते हैं और व्यास यथागत प्रस्थान करते हैं। → एक मास की प्रतीक्षा के बाद व्यास क्या योजना/उपाय लेकर लौटेंगे—और एकचक्रा में पाण्डवों पर कौन-सा नया संकट या अवसर उतरने वाला है?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत हिडिम्बवधपर्वमें घटोत्कचकी उत्पत्तिविषयक एक सौ चौवनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १५४ ॥/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३३ श्लोक मिलाकर कुल ७९ श्लोक हैं) अपर बक। है २ >> - कोई-कोई उत्कचका अर्थ “ऊपर उठे हुए बालोंवाला' भी करते हैं। पञ्चपञ्चाशर्दाधिकशततमो< ध्याय: पाण्डवोंको व्यासजीका दर्शन और उनका एकचक्रा नगरीमें प्रवेश वैशम्पायन उवाच ते वनेन वन॑ गत्वा घ्नन्तो मृगगणान् बहून् । अपक्रम्य ययू राजंस्त्वरमाणा महारथा:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ข้าแต่พระราชา มหารถีทั้งหลายคือปาณฑพ ครั้นละจากที่นั้นแล้ว ก็เร่งรุดจากป่าหนึ่งสู่ป่าอีกแห่ง พลางสังหารหมู่สัตว์ป่ามากมายไปตลอดทาง
Verse 2
मत्स्यांस्त्रिगर्तानू पज्चालान् कीचकानन्तरेण च । रमणीयान् वनोद्देशान् प्रेक्षमाणा: सरांसि च
พวกเขาเดินทางผ่านแคว้นมัตสยะ ตฤคัรตะ ปัญจาละ และกีจกะ พลางทอดพระเนตรผืนป่าอันรื่นรมย์และสระน้ำน้อยใหญ่ แล้วจึงมุ่งหน้าต่อไป
Verse 3
जटा: कृत्वा55त्मन: सर्वे वल्कलाजिनवासस: । सह कुन्त्या महात्मानो बिशभ्रतस्तापसं वपु:
พวกเขาทั้งหมดมัดผมเป็นชฎา นุ่งห่มเปลือกไม้และหนังเนื้อ ครั้นอยู่พร้อมกับกุนตี มหาตมะปาณฑพทั้งหลายก็ทรงสภาพดุจดาบสผู้บำเพ็ญตบะ
Verse 4
क्वचिद् वहन्तो जननीं त्वरमाणा महारथा: । क्वचिच्छन्देन गच्छन्तस्ते जग्मु: प्रसभं पुन:
มหารถีเหล่านั้น บางคราวก็อุ้มมารดาเร่งรุดไปด้วยความเร็ว บางคราวก็เดินเนิบตามใจ และบางคราวก็เร่งฝีเท้าพุ่งไปข้างหน้าอีกครั้งด้วยกำลังใจอันแน่วแน่
Verse 5
बाह्यां वेदमधीयाना वेदाड़्नि च सर्वश: । नीतिशास्त्र च सर्वज्ञा ददृशुस्ते पितामहम्
เหล่าปาณฑพเชี่ยวชาญในคัมภีร์ทั้งปวง และทุกวันย่อมทำสวาธยายะศึกษาพระอุปนิษัท พระเวทพร้อมเวทางคะ และคัมภีร์นีติศาสตร์ ครั้นวันหนึ่งเมื่อกำลังหมกมุ่นอยู่กับสวาธยายะ ก็ได้ประจักษ์พิตามหะวยาสะ
Verse 6
तेडभिवाद्य महात्मानं॑ कृष्णद्वैपायनं तदा । तस्थु: प्राउजलय: सर्वे सह मात्रा परंतपा:
เหล่าปาณฑพผู้เผาผลาญศัตรูในกาลนั้นได้ถวายบังคมแด่มหาตมะศรีกฤษณทไวปายนะ แล้วพร้อมด้วยมารดา ทุกคนยืนอยู่เบื้องหน้าโดยประนมมือด้วยความเคารพ
Verse 7
व्यास उवाच मयेदं व्यसन पूर्व विदितं भरतर्षभा: । यथा तु तैरधर्मेण धार्तराष्ट्र्विवासिता:
วยาสะกล่าวว่า “โอ้ยอดแห่งวงศ์ภรตะทั้งหลาย ความวิบัติที่บังเกิดแก่พวกเจ้านี้ เราได้ล่วงรู้มาก่อนแล้ว เรารู้ว่าบุตรแห่งธฤตราษฏระกระทำโดยอธรรม ขับไล่พวกเจ้าออกจากราชอาณาจักรไปสู่วิถีเนรเทศอย่างไร เรามาที่นี่เพื่อประโยชน์สูงสุดของพวกเจ้า เพราะฉะนั้นอย่าจมอยู่ในความโศก—สิ่งทั้งปวงนี้กำลังคลี่คลายเป็นบทนำสู่ความผาสุกในภายหน้า”
Verse 8
तद् विदित्वास्मि सम्प्राप्तश्चिकीर्षु: परमं हितम् । न विषादोऊत्र कर्तव्य: सर्वमेतत् सुखाय व:
วยาสะกล่าวว่า “เมื่อรู้ดังนี้แล้ว เราจึงมาถึงที่นี่ด้วยความมุ่งหมายจะกระทำประโยชน์สูงสุดแก่พวกเจ้า ในเรื่องนี้อย่าได้โศกเศร้าเลย ทั้งหมดนี้กำลังเกิดขึ้นเพื่อความสุขของพวกเจ้าในภายหน้า”
Verse 9
समास्ते चैव मे सर्वे यूयं चैव न संशय: । दीनतो बालतश्रैव स्नेहं कुर्वन्ति मानवा: । तस्मादभ्यधिक: स्नेहो युष्मासु मम साम्प्रतम्
วยาสะกล่าวว่า “ไม่ต้องสงสัยเลย สำหรับเรา พวกเจ้าและบุตรของธฤตราษฏระ—ทุรโยธนะและคนอื่นๆ—ล้วนเสมอกัน แต่โดยธรรมดามนุษย์ย่อมเอ็นดูยิ่งกว่าในที่ซึ่งมีความอ่อนแอและความเป็นเด็ก ดังนั้นในกาลนี้ ความรักใคร่ของเราจึงเอนเอียงมาสู่พวกเจ้ามากกว่า”
Verse 10
स्नेहपूर्व चिकीर्षामि हित॑ वस्तन्निबोधत । इदं नगरमभ्याशे रमणीयं निरामयम् । वसतेह प्रतिच्छन्ना ममागमनकाड्क्षिण:
ด้วยความเอ็นดู ข้าปรารถนาจะกระทำสิ่งอันเป็นประโยชน์แก่พวกเจ้า; เพราะฉะนั้นจงเข้าใจถ้อยคำของข้า ใกล้ที่นี่มีนครอันรื่นรมย์ ปราศจากความหวาดกลัวโรคภัยและความทุกข์ทน จงพำนักอยู่ที่นั่นโดยซ่อนเร้น และเฝ้าคอยการกลับมาของข้าด้วยใจใฝ่หา
Verse 11
वैशम्पायन उवाच एवं स तान् समाश्चास्य व्यास: सत्यवतीसुत:ः । एकचक्रामभिगत: कुन्तीमाश्चासयत् प्रभु:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า ครั้นปลอบประโลมพวกเขาให้คลายกังวลดังนั้นแล้ว ฤๅษีวยาสะ—โอรสแห่งสัตยวตีผู้ทรงเดช—ได้พาพวกเขาไปยังบริเวณใกล้นครเอกจักรา ที่นั่นท่านได้ปลอบโยนกุนตีและเสริมกำลังใจให้นาง
Verse 12
व्यास उवाच जीवत्पुत्रि सुतस्ते5यं धर्मनित्यो युधिष्ठिर: । धर्मेण पृथिवीं जित्वा महात्मा पुरुषर्षभ: । पथिव्यां पार्थिवान् सर्वान् प्रशासिष्यति धर्मराट्
วยาสะกล่าวว่า “โอ้สะใภ้ผู้ยังมีบุตรชายมีชีวิตอยู่ บุตรของเจ้าผู้นี้—ยุธิษฐิระ—มั่นคงในธรรมเสมอ เขาจะพิชิตแผ่นดินด้วยธรรม และมหาบุรุษผู้เป็นยอดแห่งมนุษย์นั้นจักปกครองกษัตริย์ทั้งปวงบนพิภพในฐานะธรรมราชา”
Verse 13
पृथिवीमखिलां जित्वा सर्वां सागरमेखलाम् । भीमसेनार्जुनबलादू भोक्ष्यते नात्र संशय:,भीमसेन और अर्जुनके बलसे समुद्रपर्यनत सारी वसुधाको अपने अधिकारमें करके ये उसका उपभोग करेंगे; इसमें संशय नहीं है
ครั้นพิชิตแผ่นดินทั้งสิ้นซึ่งมีมหาสมุทรเป็นขอบเขตแล้ว ด้วยกำลังของภีมเสนและอรชุน พวกเขาจักเสวยและปกครองแผ่นดินนั้นอย่างแน่นอน; หาได้มีความสงสัยไม่
Verse 14
पुत्रास्तव च माद्रयाश्व॒ सर्व एव महारथा: । स्वराष्ट्रे विहरिष्यन्ति सुखं सुमनस: सदा,तुम्हारे और माद्रीके सभी महारथी पुत्र सदा अपने राज्यमें प्रसन्नचित्त हो सुखपूर्वक विचरेंगे
บุตรของเจ้าและบุตรของมาทรี—ล้วนเป็นมหารถีทั้งสิ้น—จักพำนักและดำเนินอยู่ในแว่นแคว้นของตนด้วยใจผ่องใสและความสุขเสมอ
Verse 15
यक्ष्यन्ति च नरव्याप्रा निर्जित्य पृथिवीमिमाम् । राजसूयाश्चमेधाद्यै: क्रतुभिर्भूरिदक्षिणै:
โอรสแห่งปาณฑุผู้ห้าวหาญดุจพยัคฆ์ในหมู่มนุษย์ ครั้นพิชิตแผ่นดินนี้แล้ว จักบูชาพระผู้เป็นเจ้าด้วยมหายัญแห่งราชา เช่น ราชสูยะและอัศวเมธ เป็นต้น อันประกอบด้วยทักษิณาอันไพบูลย์
Verse 16
अनुगृहा सुद्दद्वर्ग भोगैश्वर्यसुखेन च । पितृपैतामहं राज्यमिमे भोक्ष्यन्ति ते सुता:
บุตรของท่านจักเอื้อเฟื้อหมู่มิตรสหายของตนด้วยโภคะอันประเสริฐและสุขแห่งไอศวรรย์ แล้วจักปกครองและเสวยราชสมบัติอันสืบจากบิดาและปู่ย่าตายาย
Verse 17
वैशम्पायन उवाच एवमुकक््त्वा निवेश्यैनान् ब्राह्मणस्यथ निवेशने । अब्रवीत् पाण्डवश्रेष्ठमृषिद्वपायनस्तदा
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้ชนเมชัย ครั้นกล่าวดังนั้นแล้ว ฤๅษีทไวปายนะได้จัดให้พวกเขาทั้งหมดพักอาศัยในเรือนของพราหมณ์ แล้วจึงกล่าวกับยุธิษฐิระผู้ประเสริฐแห่งปาณฑพ”
Verse 18
इह मासं प्रतीक्षध्वमागमिष्याम्यहं पुन: । देशकालौ विदित्वैव लप्स्यध्वं परमां मुदम्
“พวกเจ้าจงคอยเราอยู่ที่นี่หนึ่งเดือน เราจักกลับมาอีก ครั้นรู้กาลและเทศะอันเหมาะสมแล้วจึงค่อยกระทำการ—ด้วยความรอบคอบเช่นนี้ พวกเจ้าจักได้บรรลุความยินดีอันยิ่ง”
Verse 19
स तै: प्राउ्जलिभि: सर्वस्तथेत्युक्तो नराधिप । जगाम भगवान् व्यासो यथागतमृषि: प्रभु:
ข้าแต่พระราชา ครั้นทุกคนประนมมือกล่าวว่า “ตถาสตु—ขอให้เป็นดังนั้น” แล้วรับพระบัญชา พระภควานวยาส ฤๅษีผู้ทรงอำนาจก็จากไปดังที่ท่านมา
Verse 155
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि हिडिम्बवधपर्वणि एकचक्राप्रवेशे व्यासदर्शने पजञ्चपञठ्चाशदधिकशततमो< ध्याय:
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ตอนอาทิปรรพ ภาคว่าด้วยการสังหารหิฑิมพะ บทที่หนึ่งร้อยห้าสิบห้า—กล่าวถึงการที่เหล่าปาณฑพเข้าสู่นครเอกจักราและได้เฝ้าพระฤษีวยาสะ—ก็สิ้นสุดลง. ถ้อยคำปิดบทชี้ให้เห็นการเคลื่อนจากภัยสู่คำชี้นำ: ครั้นข้ามพ้นอันตรายแล้ว วีรบุรุษย่างเข้าสู่สังคมใหม่ และรับโอวาทแห่งฤๅษี เพื่อกำหนดการกระทำต่อไปให้ตั้งอยู่ในธรรมและความรอบคอบ.
Frequently Asked Questions
The dilemma is balancing gratitude and propriety toward a brahmin host with the practical need to reduce risk and secure sustainable support; Kuntī frames departure as responsible stewardship of the family’s safety.
Sound counsel in adversity prioritizes long-term welfare over short-term comfort: novelty and relocation can be ethically justified when guided by prudence, non-exploitation, and respect for social obligations.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter functions as narrative causality—linking ethical counsel to action—rather than offering a stated merit formula for recitation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.