Adhyaya 69: Agastya’s Vision of Varuṇa as Nārāyaṇa in Ilāvṛta

Verse 1

भद्राश्व उवाच । भगवन् त्वच्छरीरे तु यद्वृत्तं द्विजसत्तम । चिरजीवी भवांस्तन्मे वक्तुमर्हसि सत्तम ॥ ६९.१ ॥

భద్రాశ్వుడు అన్నాడు— ఓ భగవన్, ఓ ద్విజసత్తమా! మీ స్వశరీరంలో ఏమి జరిగింది దయచేసి నాకు చెప్పండి. మీరు చిరంజీవి; కనుక ఓ శ్రేష్ఠుడా, అది నాకు వివరించుటకు మీరు యోగ్యులు।

Verse 2

अगस्त्य उवाच । मच्छरीरमिदं राजन् बहुकौतूहलान्वितम् । अनेककल्पसंस्थायि वेदविद्याविशोधितम् ॥ ६९.२ ॥

అగస్త్యుడు అన్నాడు— ఓ రాజా! నా ఈ శరీరం అనేక ఆశ్చర్యకర విషయాలతో నిండి ఉంది. ఇది అనేక కల్పాల వరకు నిలిచి, వేదవిద్యచేత శుద్ధి పొందింది।

Verse 3

अथन् महीमहं सर्वां गतवानस्मि पार्थिव । इलावृतं महावर्षं मेरोः पार्श्वे व्यवस्थितम् ॥ ६९.३ ॥

తర్వాత, ఓ పార్థివా! నేను సమస్త భూమిని సంచరించాను. మేరు పర్వతపు పార్శ్వంలో ఉన్న ‘ఇలావృత’ అనే మహావర్షాన్ని నేను చూశాను।

Verse 4

तत्र रम्यं सरो दृष्टं तस्य तीरे महाकुटी । तत्रोपवासशिथिलं दृष्टवानस्मि तापसम् । अस्थिचर्मावशेषं तु चीरवल्कलधारिणम् ॥ ६९.४ ॥

అక్కడ నేను ఒక రమ్యమైన సరస్సును చూశాను; దాని తీరం వద్ద ఒక మహాకుటీ ఉంది. అక్కడ ఉపవాసంతో క్షీణించిన ఒక తపస్విని చూశాను— అతడు చిరిగిన వస్త్రాలు, వల్కలాన్ని ధరించి, శరీరంలో ఎముకలు మరియు చర్మమే మిగిలినవాడై ఉన్నాడు।

Verse 5

तं दृष्ट्वाहं नृपश्रेष्ठ क एष नृपसत्तम । विश्वास्य प्रतिपत्त्यर्थं विधेयं मे नरोत्तम ॥ ६९.५ ॥

ఆయనను చూచి నేను అడిగితిని—“హే నృపశ్రేష్ఠా, ఇతడు ఎవరు, హే నృపసత్తమా? విశ్వాసం స్థాపించి స్పష్టమైన అవగాహన కలుగునట్లు, హే నరోత్తమా, నాకు చేయవలసినదాన్ని చేయుము.”

Verse 6

एवं चित्तयतो मह्यं स मां प्राह महामुनिः । स्थीयतां स्थीयतां ब्रह्मन्नातिथ्यं करवाणि ते ॥ ६९.६ ॥

నేను ఇలా ఆలోచించుచుండగా ఆ మహాముని నాతో పలికెను—“ఆగుము, ఆగుము, హే బ్రాహ్మణా; నీకు అతిథిసత్కారం చేయుదును.”

Verse 7

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रविष्टोऽहं कुटीं तु ताम् । तावत्पश्याम्यहं विप्रं ज्वलन्तमिव तेजसा ॥ ६९.७ ॥

ఆయన మాటలు విని నేను ఆ కుటీరంలో ప్రవేశించితిని. అంతటనే నేను ఒక విప్రుని చూచితిని; అతడు తేజస్సుతో జ్వలించుచున్నవాడివలె కనిపించెను.

Verse 8

भूमौ स्थितं तु मां दृष्ट्वा हुंकारमकरोद् द्विजः । तद्धुंकारात् तु पातालं भित्त्वा पञ्च हि कन्यकाः ॥ ६९.८ ॥

నేను భూమిపై నిలిచియుండగా నన్ను చూచి ఆ ద్విజుడు ‘హుం’ అని హుంకారము చేసెను. ఆ హుంకారమునుండి పాతాళాన్ని చీల్చుకొని ఐదు కన్యలు బయలుదేరిరి.

Verse 9

निर्ययुः काञ्चनं पीठमेकां तासां प्रगृह्य वै । सा मां प्रादात् तदा अन्याऽदात् सलिलं करसंस्थितम् ॥ ६९.९ ॥

వారు బయటికి వచ్చిరి. వారిలో ఒక కన్య బంగారు పీఠాన్ని ఎత్తుకొని నాకు సమర్పించెను; అప్పుడు మరొక కన్య తన కరతలంలో ఉంచిన జలాన్ని ఇచ్చెను.

Verse 10

गृहीत्वा अन्यां तु मे पादौ क्षालितुं चोपचक्रमे । अन्ये द्वे व्यजने गृहीत्वा मत्पक्षाभ्यां व्यवस्थिते ॥ ६९.१० ॥

అప్పుడు మరొక సేవిక నా పాదాలను పట్టుకొని వాటిని కడగడం ప్రారంభించింది. ఇంకా ఇద్దరు సేవకులు చామరాలు పట్టుకొని నా పక్షాల ఇరువైపులా నిలిచారు.

Verse 11

ततो हुंकारमकरोत् पुनरेव महातपाः । तच्छब्दादन्तरं हैमद्रोणीं योजनविस्तृताम् । गृह्याजगाम मकरोत्प्लवं सरसि पार्थिव ॥ ६९.११ ॥

అప్పుడు మహాతపస్వి మళ్లీ హుంకారం చేశాడు. ఆ శబ్దాంతరంనుండి ఒక యోజన విస్తారమైన స్వర్ణ ద్రోణిని పట్టుకొని, ఓ రాజా, సరస్సులో దానిని తేలియాడే తేలికగా (ప్లవంగా) చేశాడు.

Verse 12

तस्यां तु कन्याः शतशो हेमकुम्भकराः शुभाः । आययुस्तमथो दृष्ट्वा स मुनिः प्राह मां नृप ॥ ६९.१२ ॥

అక్కడ శుభలక్షణాలైన వందలాది కన్యలు స్వర్ణకలశాలు చేతబట్టి వచ్చారు. తరువాత అతనిని చూచి, ఓ రాజా, ఆ ముని నన్ను ఉద్దేశించి పలికాడు.

Verse 13

स्नानार्थं कल्पितं ब्रह्मन्निदं ते सर्वमेव तु । द्रोणीं प्रविश्य चेमां त्वं स्नातुमर्हसि सत्तम ॥ ६९.१३ ॥

ఓ బ్రాహ్మణా! నీ స్నానార్థమే ఇవన్నీ సిద్ధం చేయబడినవి. ఈ ద్రోణిలో ప్రవేశించి, ఓ సత్తమా, నీవు స్నానం చేయుటకు యోగ్యుడవు.

Verse 14

ततोऽहं तस्य वचनात् तस्यां द्रोण्यां नराधिप । विशामि तावत् सरसि सा द्रोणी प्रत्यमज्जत ॥ ६९.१४ ॥

అప్పుడు, ఓ నరాధిపా, అతని మాట ప్రకారం నేను ఆ ద్రోణిలో ప్రవేశించాను. సరస్సులోకి దిగిన వెంటనే ఆ ద్రోణి మునిగిపోయింది.

Verse 15

द्रोण्यां जले निमग्नोऽहमिति मत्वा नरेश्वर । उन्मग्नोऽहं ततो लोकमपूर्वं दृष्टवांस्ततः ॥ ६९.१५ ॥

హే నరేశ్వరా! ‘నేను ద్రోణిలోని నీటిలో మునిగిపోయాను’ అని భావించి, తరువాత నేను పైకి వచ్చాను; ఆపై నేను అపూర్వమైన లోకాన్ని దర్శించాను।

Verse 16

सुहर्म्यकक्ष्यायतनं विशालं रथ्यापथं शुद्धजनानुकीर्णम् । नीत्युत्तमैः सेवितमात्मविद्भिर् नृभिः पुराणैर्नयमार्गसंस्थैः ॥ ६९.१६ ॥

అక్కడ ఎత్తైన ప్రాసాదాలు, విశాల నివాసకక్ష్యాలు ఉన్నాయి; వీధులు, మార్గాలు శుద్ధచిత్తులైన జనులతో నిండివున్నాయి. ఆ లోకం ఉత్తమ నీతిగల, ఆత్మవిదులు, ప్రాచీన స్వభావులు, నయమార్గంలో స్థితులైన పురుషులచే సేవింపబడుతోంది।

Verse 17

संसारचर्यापरिघाभिरुग्रं गम्भीरपातालतलस्थमाद्यम् । सितैर्नृभिः पाशवराग्रहस्तैः द्विपाश्वसङ्घैर्विविधैरुपेतम् ॥ ६९.१७ ॥

పాతాళంలోని గంభీర తలంలో ఉన్న ఆ ఆద్య (స్థితి/స్థలం) సంసారచర్య అనే ఇనుప కంచెలతో చుట్టుముట్టబడి భయంకరమని చెప్పబడింది. అక్కడ తెల్లని పురుషులు చేతుల్లో పాశసదృశ తాళ్లు పట్టుకొని ఉంటారు; ఇరుప్రక్కల వివిధ గుంపులు నిలిచి ఉంటారు।

Verse 18

विचित्रपद्मोत्पलसंवृतानि सरांसि नानाविहगाकुलानि । अम्भोजपत्रस्थितभृङ्गनादैरुद्गीतवन्तीव लयैरनेकैः । कैलासशृङ्गप्रतिमानि तीरे श्वनेकरत्नोत्पलसंचितानि । गृहाणि धन्याध्युषितानि नीचै रूपासितानि द्विजदेवविप्रैः ॥ ६९.१८ ॥

విచిత్ర పద్మ-ఉత్పలాలతో కప్పబడిన సరస్సులు అనేక రకాల పక్షులతో నిండివున్నాయి. కమలపత్రాలపై కూర్చున్న భృంగాల మ్రోగుడుతో అవి అనేక లయలతో పాడుతున్నట్లుగా అనిపించాయి. తీరం వద్ద కైలాస శిఖరాల వలె గృహాలు ఉన్నాయి, నానావిధ రత్నసమాన ఉత్పలాలతో కుప్పలుగా; అవి ధన్యులచే నివసింపబడి, నేలకు సమీపంగా ఉండి, ద్విజుల్లో ‘దేవ’గా గణింపబడే విప్రులచే శోభించాయి।

Verse 19

कैलासशृङ्गप्रतिमानि तीरे श्वनेकरत्नोत्पलसंचितानि । गृहाणि धन्याध्युषितानि नीचै रूपासितानि द्विजदेवविप्रैः ॥ ६९.१९ ॥

తీరం వద్ద కైలాస శిఖరాల వలె గృహాలు ఉన్నాయి, నానావిధ రత్నసమాన ఉత్పలాలతో సంచితమైనవి. అవి ధన్య-భాగ్యవంతులచే నివసింపబడి, నేలకు సమీపంగా నీచంగా స్థితమై, ద్విజుల్లో ‘దేవ’గా గణింపబడే విప్రులచే శోభించాయి।

Verse 20

पद्मानि भृङ्गावनतानि चेलु-स्तेषां पुनर्गुरुभारादजस्रम् । जलेषु येषां सुस्वरास्यो द्विजाति-र्वेदोदितानाह विचित्रमन्त्रान् ॥ ६९.२० ॥

తేనెటీగల గుంపుల వల్ల వంగిన పద్మాలు కదులుతూ ఉండగా, వాటి భారంతో అవి నిరంతరం మళ్లీ పైకి లేచేవి. ఆ జలాలలో మధురస్వరుడైన ద్విజుడు వేదోక్త విచిత్ర మంత్రాలను జపించాడు.

Verse 21

सिताब्जमालार्चितगात्रवन्ति वासोत्तरियाणि खगप्रवारैः । सरांस्यनेकानि तथा द्विजास्तु पठन्ति यज्ञार्थविधिं पुराणम् ॥ ६९.२१ ॥

వారి దేహాలు తెల్ల పద్మమాలలతో అర్చింపబడి, వారి వస్త్రాలు మరియు ఉత్తరీయాలు శ్రేష్ఠ పక్షులచే మోసబడేవి. అలాగే అనేక సరస్సుల వద్ద ద్విజులు యజ్ఞార్థ విధిని తెలిపే పురాణాన్ని పఠించేవారు.

Verse 22

भ्रमन्नहं तेषु सरःस्वपश्यं वृन्दान्यनेकानि सुराङ्गनानाम् । विद्याधराणां च तथैव कन्याः स्नानाय तं देशमुपागताश्च ॥ ६९.२२ ॥

అక్కడ తిరుగుతూ నేను ఆ సరస్సులలో దేవాంగనల అనేక గుంపులను చూశాను. అలాగే విద్యాధరుల కన్యలు కూడా స్నానార్థం ఆ దేశానికి వచ్చారు.

Verse 23

ततः कदाचिद् भ्रमता नृपोत्तम प्रदृष्टमन्यत्सुसरः सुतोयम् । प्राग् दृष्टमेकं तु तथैव तीरे कुटीं प्रपश्यामि यथा पुराहम् ॥ ६९.२३ ॥

తర్వాత ఏదో సమయంలో, ఓ నృపోత్తమా, తిరుగుతూ ఈ కుమారుడు మరో మధుర సరస్సును చూశాడు. అలాగే తీరం వద్ద నేను ముందే చూసినట్లే అదే కుటీరాన్ని మళ్లీ చూశాను.

Verse 24

यावत् कुटीं तां प्रविशामि राजन् तपस्विनं तं स्थितमेकदेशे । दृष्ट्वाभिगम्याभिवदामि यावत् स्मयन्नुवाचाप्रतिमप्रभावः ॥ ६९.२४ ॥

ఓ రాజా, నేను ఆ కుటీరంలో ప్రవేశించగానే ఒక చోట నిలిచిన ఆ తపస్విని చూశాను. అతన్ని చూసి దగ్గరకు వెళ్లి నమస్కరించబోతుండగా, అతడు—అప్రతిమ ప్రభావశాలి—నవ్వుతూ పలికాడు.

Verse 25

तापस उवाच । किं मां विप्र न जानीषे प्राग्दृष्टमपि सत्तम । येन त्वं मूढवल्लोकमिममप्यनुपश्यसि ॥ ६९.२५ ॥

తపస్వి పలికెను—హే విప్రా, నన్ను గుర్తించవా? నన్ను నీవు పూర్వమే చూచితివి, హే సత్తమా. ఏ మోహముచేత నీవు మూఢుడివలె ఈ లోకమునకూడా దర్శించలేకున్నావు?

Verse 26

दृष्टं मत्कमिदं देवैर्भुवनं यन्न दृश्यते । त्वत्प्रियार्थं मया लोको दर्शितः स द्विजोत्तम ॥ ६९.२६ ॥

ఇది నా భువనం; ఇది సాధారణంగా కనిపించకపోయినా దేవతలు దీనిని దర్శించారు. హే ద్విజోత్తమా, నీ సంతృప్తికై నేను ఈ లోకాన్ని నీకు చూపించితిని.

Verse 27

सम्पदं पश्य लोकस्य मदीयस्य महामुने । दधिक्षीरवहा नद्यस्तथा सर्पिर्मयान् ह्रदान् ॥ ६९.२७ ॥

హే మహామునీ, నా లోక సమృద్ధిని చూడు—పెరుగు, పాలు ప్రవహించే నదులు; అలాగే నెయ్యితో నిండిన హ్రదాలు.

Verse 28

गृहाणां हेमरत्नानां स्तम्भान् हेममयान् गृहे । रत्नोत्पलचितां भूमिं पद्मरागसमप्रभाम् । पारिजातप्रसूनाढ्यां सेवितां यक्षकिन्नरैः ॥ ६९.२८ ॥

అక్కడి గృహాలు స్వర్ణ-రత్నమయమైనవి; గృహములోని స్తంభములు కూడ సంపూర్ణంగా స్వర్ణమయమైనవి. భూమి రత్నఖచిత ఉత్పలాలతో అలంకృతమై, పద్మరాగమువలె ప్రకాశిస్తుంది. అది పారిజాత పుష్పసమృద్ధమై, యక్ష-కిన్నరులచే సేవింపబడుతుంది.

Verse 29

एवमुक्तस्तदा तेन तापसेन नराधिप । विस्मयापन्नहृदयस्तमेवाहं तु पृष्टवान् ॥ ६९.२९ ॥

హే నరాధిపా, ఆ తపస్వి ఈ విధంగా పలికినప్పుడు నా హృదయం ఆశ్చర్యంతో నిండెను; అప్పుడు నేనే అతనినే మరల ప్రశ్నించితిని.

Verse 30

भगवंस्तव लोकोऽयं सर्वलोकवरोत्तमः । सर्वलोकाः मया दृष्टा ब्रह्मशक्रादिसंस्थिताः ॥ ६९.३० ॥

హే భగవన్, మీ ఈ లోకం సమస్త లోకాలలో అత్యుత్తమమైనది. బ్రహ్మ, శక్ర (ఇంద్ర) మొదలైనవారు స్థితిచెందిన అన్ని లోకాలను నేను దర్శించాను.

Verse 31

अयं त्वपूर्वो लोको मे प्रतिबाति तपोधन । सम्पदैश्वर्यतेजोभिर्हर्म्यरत्नचयैस्तथा ॥ ६९.३१ ॥

కానీ హే తపోధన, ఈ లోకం నాకు అపూర్వంగా కనిపిస్తోంది—సంపద, ఐశ్వర్యం, తేజస్సుతో నిండినది; అలాగే భవనాలు, రత్నరాశులతో కూడినది.

Verse 32

सरोभिः सूदकैः पुण्यैर्जलजैश्च विशेषतः । अत्यद्भुतमिदं लोकं दृष्टवानस्मि ते मुने ॥ ६९.३२ ॥

హే మునీ, పుణ్యసరోవరాలు, పవిత్ర జలాలు, ముఖ్యంగా జలజ జీవులు/వృక్షాలతో కూడిన ఈ లోకాన్ని నేను అత్యంత అద్భుతంగా దర్శించాను.

Verse 33

इत्थंभूतं कथं लोको भवांश्चेत्थं व्यवस्थितः । कथयस्वैतस्य हेतुं मे कश्च त्वं मुनिपुंगव ॥ ६९.३३ ॥

ఈ లోకం ఇలా ఎలా ఏర్పడింది? మీరు కూడా ఇలా ఎలా స్థితిచెందారు? దీని కారణాన్ని నాకు చెప్పండి; అలాగే హే మునిశ్రేష్ఠా, మీరు ఎవరు?

Verse 34

कथमिलावृते वर्षे सरस्तीरे महामुने । दृष्टवानस्मि सोऽहं त्वं सरस्तत् सा कुटी मुने । हेमहार्म्याकुले लोके किं वा स्थानं तु ते कुटिः ॥ ६९.३४ ॥

హే మహామునీ, ఇలావృత-వర్షంలో సరస్సు తీరంలో నేను మిమ్మల్ని ఎలా దర్శించాను—అక్కడ ఆ సరస్సు, ఆ కుటీ కూడా, హే మునీ? బంగారు ప్రాసాదాలతో నిండిన ఈ లోకంలో మీ కుటీకి ఉన్న స్థానం లేదా స్థితి ఏమిటి?

Verse 35

एवमुक्तः स भगवात् मया । असौ मुनिपुङ्गवः । प्राह मह्यं यथावृत्तं यत् तु राजेन्द्र तच्छृणु ॥ ६९.३५ ॥

నేను ఇలా పలికినప్పుడు ఆ మునిపుంగవుడు జరిగినదంతా నాకు చెప్పి—“ఓ రాజేంద్రా, అది విను” అని అన్నాడు.

Verse 36

तापस उवाच । अहं नारायणो देवो जलरूपी सनातनः । येन व्याप्तमिदं विश्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ ६९.३६ ॥

తాపసుడు అన్నాడు—“నేను నారాయణ దేవుడను, జలరూపుడైన సనాతనుడను; నా చేత ఈ సమస్త విశ్వం, చరాచరాలతో కూడిన త్రిలోకమంతా వ్యాపించబడింది.”

Verse 37

या सा त्वाप्याकृतिस्तस्य देवस्य परमेष्ठिनः । सोऽहं वरुण इत्युक्तः स्वयं नारायणः परः ॥ ६९.३७ ॥

నీవు ఆ పరమేష్ఠి దేవుని రూపమని గ్రహించిన ఆ రూపమే నేను—‘వరుణుడు’ అని పిలువబడేవాడను; నిజానికి నేను స్వయంగా పరమైన నారాయణుడను.

Verse 38

त्वया च सप्त जन्मानि अहमारााधितः पुरा । तेन त्रैलोक्यनाशेऽपि त्वमेकस्त्वभिलक्षितः ॥ ६९.३८ ॥

నీవు పూర్వం ఏడు జన్మల పాటు నన్ను ఆరాధించావు; అందువల్ల త్రిలోక నాశం వచ్చినా నీవొక్కడివే ప్రత్యేకంగా గుర్తించబడినవాడవు.

Verse 39

एवमुक्तस्तदा तेन निद्रामीलितलोचनः । पतितोऽहं धरापृष्ठे तत्क्षणात् पुनरुत्थितः ॥ ६९.३९ ॥

అప్పుడు అతడు అలా పలికినప్పుడు, నిద్రతో అర్ధమూసిన కళ్లతో నేను భూమి మీద పడిపోయాను; అదే క్షణంలో మళ్లీ లేచాను.

Verse 40

यावत्पश्याम्यहं राजन् तं ऋषिं तच्च वै पुरम् । तावन्मेरुगिरेर्मूर्ध्निं पश्याम्यात्मानमात्मना ॥ ६९.४० ॥

ఓ రాజా, నేను ఆ ఋషిని మరియు ఆ నగరాన్ని ఎంతకాలం దర్శిస్తానో, అంతకాలం నా అంతఃస్వరూపంతోనే నన్ను మేరు పర్వత శిఖరంపై దర్శిస్తున్నాను।

Verse 41

समुद्रान् सप्त पश्यामि तथैव कुलपर्वतान् । सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं दृष्टवानस्मि पार्थिव ॥ ६९.४१ ॥

నేను ఏడు సముద్రాలను, అలాగే కులపర్వతాలను దర్శిస్తున్నాను; ఓ పార్థివా, ఏడు ద్వీపాలతో కూడిన భూమిని కూడా నేను చూశాను।

Verse 42

अद्यापि तं लोकवरं ध्यायंस्तिष्ठामि सुव्रत । कदा प्राप्स्येऽथ तं लोकमिति चिन्तापरोऽभवम् ॥ ६९.४२ ॥

ఓ సువ్రతా, ఇప్పటికీ నేను ఆ ఉత్తమ లోకాన్ని ధ్యానిస్తూ నిలిచి ఉన్నాను; ‘నేను ఆ లోకాన్ని ఎప్పుడు పొందుతాను?’ అనే చింతలో పూర్తిగా లీనుడనయ్యాను।

Verse 43

एवं ते कौतुकं राजन् कथितं परमेष्ठिनः । यद्वृत्तं मम देहे तु किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ६९.४३ ॥

ఓ రాజా, పరమేష్ఠి చెప్పినట్లే నీ కుతూహలం ఈ విధంగా వివరించబడింది; నా దేహంలో జరిగినది కూడా చెప్పబడింది. ఇంకా ఏమి వినాలని కోరుకుంటావు?