Adhyaya 57: The Observance for Attaining Radiance: The Soma Kānti-Vrata
Kāntivrata-vidhiḥ (Somakānti-prāpti-vrata)
Ritual-Manual (Vrata-vidhi) with Purāṇic Etiology
వరాహ–పృథివీ ఉపదేశప్రసంగంలో ఈ అధ్యాయంలో అగస్త్య మహర్షి రాజుకు ‘కాంతివ్రత’ విధిని వివరిస్తాడు. దక్షశాపం వల్ల యక్ష్మతో బాధపడిన సోముడు ఎలా కాంతి/ఆరోగ్యం తిరిగి పొందాడో, అలాగే ఈ వ్రతం దేహారోగ్యం, సౌందర్యం, తేజస్సు ప్రసాదిస్తుందని చెప్పబడింది. కార్తీక శుక్ల ద్వితీయనాడు నక్త ఉపవాసంతో బాలకేశవుని పూజ చేయాలి—పాదాలను బలదేవునికి, శిరస్సును కేశవునికి భిన్న నైవేద్యాలతో అర్పించాలి. సోమునికి నిర్దిష్ట మంత్రంతో అర్ఘ్యం సమర్పించి, అనంతరం ఋతువారీ చతుష్టయాల ప్రకారం (ఫాల్గుణాది, ఆషాఢాది) నియత ఆహార–హోమ క్రమం సాగుతుంది—పాయసం, శాలి, యవ, తిలలతో. ఒక సంవత్సరం పూర్తయ్యాక వెండి చంద్రప్రతిమను మరియు బ్రాహ్మణ దానాన్ని ఇచ్చి వ్రతం ముగుస్తుంది; ఋతుచక్ర నియమం ద్వారా భూలోక లయ, క్రమశీలతను గౌరవించే ధర్మం సూచితమవుతుంది।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 57
Verse 1
अगस्त्य उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि कान्तिव्रतम् अनुत्तमम् । यत्कृत्वा तु पुरा सोमः कान्तिमान् अभवत् पुनः ॥ ५७.१ ॥
అగస్త్యుడు పలికెను—ఇకపై నేను అనుత్తమమైన ‘కాంతి-వ్రతం’ను వివరిస్తాను; దీన్ని పూర్వకాలంలో ఆచరించి సోముడు (చంద్రుడు) మళ్లీ కాంతిమంతుడయ్యాడు।
Verse 2
यक्ष्मणा दक्षशापेन पुराक्रान्तो निशाकरः । एतच्चीर्त्वा व्रतं सद्यः कान्तिमानभवत् किल ॥ ५७.२ ॥
దక్షశాపం వల్ల యక్ష్మ (క్షయరోగం) చేత పూర్వం బాధింపబడిన నిశాకరుడు (చంద్రుడు) ఈ వ్రతాన్ని ఆచరించి—అని ప్రసిద్ధి—తక్షణమే కాంతిమంతుడయ్యాడు।
Verse 3
द्वितीयायां तु राजेन्द्र कार्त्तिकस्य सिते दिने । नक्तं कुर्वीत यत्नेन अर्चयन् बलकेशवम् ॥ ५७.३ ॥
ఓ రాజేంద్రా! కార్తిక మాస శుక్లపక్ష ద్వితీయ తిథినాడు, బలకేశవుని అర్చిస్తూ, యత్నపూర్వకంగా ‘నక్త’ (రాత్రి భోజన నియమం) ఆచరించాలి।
Verse 4
बलदेवाय पादौ तु केशवाय शिरोऽर्चयेत् । एवमभ्यर्च्य मेधावी वैष्णवं रूपमुत्तमम् ॥ ५७.४ ॥
బలదేవుని పాదాలను, కేశవుని శిరస్సును పూజించాలి. ఈ విధంగా అర్చన చేసి మేధావి పురుషుడు పరమ వైష్ణవ ఉత్తమ రూపాన్ని భజిస్తాడు।
Verse 5
परस्वरूपं सोमाख्यं द्विकलं तद्दिने हि यत् । तस्यार्घं दापयेद्धीमान् मन्त्रेण परमेष्ठिनः ॥ ५७.५ ॥
ఆ రోజున ‘పరస్వరూప’మని, ‘సోమ’మని పిలువబడే ద్వికల (రెండు భాగాల) స్వరూపానికి, ధీమంతుడు పరమేష్ఠిన్ మంత్రంతో అర్ఘ్యాన్ని సమర్పింపజేయాలి।
Verse 6
नमोऽस्त्वमृतरूपाय सर्वौषधिनृपाय च । यज्ञलोकाधिपतये सोमाय परमात्मने ॥ ५७.६ ॥
అమృతస్వరూపుడవైన, సమస్త ఔషధుల రాజవైన, యజ్ఞలోకాధిపతియైన పరమాత్మ సోమునకు నమస్కారం।
Verse 7
अनेनैव च मार्गेण दत्त्वार्घ्यं परमेष्ठिनः । रात्रौ सविप्रो भुञ्जीत यवान्नं सघृतं नरः ॥ ५७.७ ॥
ఇదే మార్గాన్ని అనుసరించి పరమేష్ఠిన్కు అర్ఘ్యాన్ని సమర్పించి, రాత్రి మనిషి బ్రాహ్మణునితో కలిసి నెయ్యితో కూడిన యవాన్నం భుజించాలి।
Verse 8
फाल्गुनादिचतुष्के तु पायसं भोजयेच्छुचिः । शालिहोमं तु कुर्वीत कार्त्तिके तु यवैस्तथा ॥ ५७.८ ॥
ఫాల్గుణముతో ప్రారంభమయ్యే నాలుగు నెలల్లో శుచియైనవాడు పాయసం (క్షీరాన్నం) భోజనంగా సమర్పించాలి. శాలితో హోమం చేయాలి; అలాగే కార్త్తికంలో యవాలతో (హోమం చేయాలి)।
Verse 9
आषाढादिचतुष्के तु तिलहोमं तु कारयेत् । तद्वत् तिलान्नं भुञ्जीत एष एव विधिक्रमः ॥ ५७.९ ॥
ఆషాఢముతో ప్రారంభమయ్యే నాలుగు నెలల కాలంలో తిలహోమం చేయించాలి; అలాగే నువ్వులతో చేసిన అన్నం భుజించాలి—ఇదే విధిక్రమం.
Verse 10
ततः संवत्सरे पूर्णे शशिनं कृतराजतं । सितवस्त्रयुगच्छन्नं सितपुष्पानुलेपनम् । एवमेव द्विजं पूज्य ततस्तं प्रतिपादयेत् ॥ ५७.१० ॥
తర్వాత ఒక సంవత్సరం పూర్తైనప్పుడు వెండితో చేసిన చంద్రప్రతిమను సిద్ధం చేసి, రెండు తెల్ల వస్త్రాలతో కప్పి, తెల్ల పుష్పాలతో అనులేపనం చేయాలి. అదే విధంగా ద్విజుని పూజించి, ఆ ప్రతిమను అతనికి సమర్పించాలి.
Verse 11
कान्तिमानपि लोकेऽस्मिन् सर्वज्ञः प्रियदर्शनः । त्वत्प्रसादात् सोमरूपिन् नारायण नमोऽस्तु ते ॥ ५७.११ ॥
నీ ప్రసాదంతో ఈ లోకంలో మనిషి కాంతిమంతుడు, సర్వజ్ఞుడు, ప్రియదర్శనుడు అవుతాడు. హే సోమరూప నారాయణా, నీకు నమస్కారం.
Verse 12
अनेन किल मन्त्रेण दत्त्वा विप्राय वाग्यतः । दत्तमात्रे ततस्तस्मिन् कान्तिमान् जायते नरः ॥ ५७.१२ ॥
ఈ మంత్రంతోనే వాక్సంయమంతో బ్రాహ్మణునికి దానం చేస్తే, దానం చేసిన వెంటనే ఆ మనిషి కాంతిమంతుడవుతాడు.
Verse 13
आत्रेयेणापि सोमेन कृतमेतत् पुरा नृप । तस्य व्रतान्ते सन्तुष्टः स्वयमेव जनार्दनः । यक्ष्माणमपनीयाशु अमृताख्यां कलां ददौ ॥ ५७.१३ ॥
ఓ రాజా, పూర్వం అత్రివంశీయుడైన సోముడూ ఈ వ్రతాన్ని ఆచరించాడు. అతని వ్రతాంతంలో సంతుష్టుడైన జనార్దనుడు స్వయంగా త్వరగా యక్ష్మాను తొలగించి ‘అమృత’ అనే కళను ప్రసాదించాడు.
Verse 14
तां कलां सोमराजोऽसौ तपसा लब्धवानिति । सोमत्वं चागमत सोऽस्य ओषधीनां पतिर् बभौ ॥ ५७.१४ ॥
ఆ సోమరాజు తపస్సుతో ఆ కళను పొందినాడని చెప్పబడుతుంది; సోమత్వాన్ని పొందిన తరువాత అతడు ఔషధుల అధిపతిగా అయ్యాడు।
Verse 15
द्वितीयामश्विनौ सोमभुजौ कीर्त्येते तद्दिने नृप । तौ शेषविष्णू विख्यातौ मुख्यपक्षौ न संशयः ॥ ५७.१५ ॥
ఓ నృపా, ద్వితీయ తిథినాడు అశ్వినీదేవులు సోమభుజులుగా కీర్తింపబడతారు; వారు శేషుడు మరియు విష్ణువు అని ప్రసిద్ధులు—ముఖ్య పక్షాలు, సందేహం లేదు।
Verse 16
न विष्णोर्व्यतिरिक्तं स्याद् दैवतं नृपसत्तम । नामभेदेन सर्वत्र संस्थितः परमेश्वरः ॥ ५७.१६ ॥
ఓ నృపసత్తమా, విష్ణువుకు భిన్నమైన దైవం ఏదీ లేదు; నామభేదాల ద్వారా పరమేశ్వరుడు సర్వత్ర స్థితుడై ఉన్నాడు।
Frequently Asked Questions
The text frames well-being and social order through disciplined observance aligned with calendrical and seasonal rhythms: regulated fasting, worship, offerings, and charitable gifting are presented as a structured means to restore “kānti,” linking personal health and social duty to cyclical terrestrial time.
The vrata begins on Kārttika śukla-dvitīyā (the bright fortnight’s second lunar day in Kārttika), includes a nightly observance (nakta), and runs for a full saṃvatsara (year). It specifies seasonal quartets: phālgunādi-catuṣka with payasa feeding and śāli-homa, Kārttika with yava offerings, and āṣāḍhādi-catuṣka with tila-homa and tila-based food.
While not explicitly ecological in modern terms, the chapter encodes an ethic of terrestrial balance by emphasizing seasonal regularity (grain/seed offerings tied to time), Soma’s identity as oṣadhīnāṃ pati (lord of medicinal plants), and the idea that health and vitality are sustained through harmonizing human practice with annual and lunar cycles.
The narrative references Agastya (as transmitter of the vrata), Soma (as exemplar), Dakṣa (as the source of the curse), Janārdana/Nārāyaṇa/Viṣṇu (as the divine agent removing yakṣmā), and the Aśvinau (named in connection with dvitīyā). A royal addressee (“rājendra,” “nṛpa”) is also invoked as the audience for the instruction.