Adhyaya 209: Description of the Greatness of the Pativratā (Marital Fidelity and Ethical Devotion)
Pativratāmāhātmya-varṇana
Ethical-Discourse / Social Conduct (Strīdharma, Gṛhastha-ethics)
వరాహపురాణంలోని బోధనాత్మక సందర్భంలో (వరాహ–పృథివి నేపథ్యంగా) ఒక ఉపసంవాదం వస్తుంది. నారదుడు యముణ్ణి—ప్రత్యేకంగా కృష్ణభక్తులు ‘ఉత్తమ గతి’ ఎలా పొందుతారు? అని ప్రశ్నిస్తాడు. యముడు నియమం, తపస్సు, ఉపవాసం, దానం వంటి బాహ్యాచారాలు గౌణమని చెప్పి, ప్రధానంగా పతివ్రతాధర్మాన్ని మహిమపరుస్తాడు—భార్య భర్త క్షేమం, మాట, దైనందిన జీవనరీతికి జాగ్రత్తగా అనుగుణంగా ఉండడం. ఇలాంటి స్థిరనిష్ఠ ‘మరణద్వారాన్ని చూడదు’ అని పునఃపునః చెప్పి, శౌచాచారం, గృహమార్జనం, నియంత్రణ, గృహస్థశాసనం నైతిక పరివర్తనకారక సాధనలని, సమాజస్థిరత్వం ద్వారా పృథివి సమతుల్యానికి తోడ్పడుతాయని సూచిస్తుంది।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 209
Verse 1
अथ पतिव्रतामाहात्म्यवर्णनम् ॥ नारद उवाच ॥ कर्मणा केन राजेन्द्र तपसा वा तपोधनाः ॥ उत्तमां च गतिं यान्ति कृष्णवासः प्रशंस मे ॥
ఇప్పుడు పతివ్రతల మహాత్మ్యవర్ణనం ప్రారంభమగును. నారదుడు పలికెను—హే రాజేంద్ర! ఏ కర్మచేత లేదా ఏ తపస్సుచేత తపోధనులు ఉత్తమ గతిని పొందుదురు? హే కృష్ణవాసా, నాకు దీనిని వివరించి ప్రశంసించుము।
Verse 2
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा नारदेनाब्रवीत्तदा ॥ यम उवाच ॥ न तस्य नियमो विप्र तपो नैव च सुव्रत ॥
ఇలా నారదుడు పలికినప్పుడు ధర్మాత్ముడు అప్పుడే ప్రత్యుత్తరమిచ్చెను. యముడు పలికెను—హే విప్రా, ఆ (ఉత్తమ గతి) కొరకు నియమమూ లేదు, తపస్సూ లేదు, హే సువ్రతా।
Verse 3
उपवासो न दानं वा न देवो वा महामुने ॥ यादृशी तु भवेद्विप्र शृणु तत्त्वं समासतः ॥
హే మహామునీ! ఉపవాసమూ కాదు, దానమూ కాదు, (కేవలం) దేవపూజ కూడా కాదు. హే విప్రా, ఏ విధమైన ఆచరణ ఉండవలెనో దాని తత్త్వాన్ని సంక్షేపంగా వినుము।
Verse 4
प्रसुप्ते या प्रस्वपिति जागर्ति विबुधे स्वयम् ॥ भुङ्क्ते तु भोजिते विप्र सा मृत्युम् जयति ध्रुवम् ॥
భర్త నిద్రించినప్పుడు నిద్రించి, అతడు మేల్కొనగానే తానూ మేల్కొని, అతడు భోజనం చేసిన తరువాతనే భుజించే స్త్రీ—హే బ్రాహ్మణా—నిశ్చయంగా మృత్యువును జయిస్తుంది।
Verse 5
मौने मौना भवेद्या तु स्थिते तिष्ठति या स्वयम् ॥ सा मृत्युम् जायते विप्र नान्यत्पश्यामि किञ्चन ॥
భర్త మౌనంగా ఉన్నప్పుడు మౌనంగా ఉండి, అతడు నిలిచినప్పుడు తానూ నిలిచే స్త్రీ—హే బ్రాహ్మణా—మృత్యువును జయిస్తుంది; దీనికన్నా మరొకటి నేను చూడను।
Verse 6
एकदृष्टिरेकमना भर्त्तुर्वचनकारिणी ॥ तस्या बिभीमहे सर्वे ये तथान्ये तपोधन ॥
ఒకే దృష్టి, ఒకే మనస్సు కలిగి, భర్త వచనాన్ని ఆచరించే ఆమెను—హే తపోధనా—మేమందరం, అలాగే ఇతర తపస్వులూ, భక్తి-భయంతో గౌరవిస్తాము।
Verse 7
देवानामपि सा साध्वी पूज्या परमशोभना ॥ भर्त्रा चाभिहिता यापि न प्रत्याख्यायिनी भवेत् ॥
ఆ సాధ్వీ స్త్రీ దేవతలలోనూ పూజ్యురాలు, పరమ కాంతిమయి; భర్త ఆమెను సంబోధించినప్పటికీ అతని మాటలను తిరస్కరించేది కాకూడదు।
Verse 8
वर्त्तमानापि विप्रेन्द्र प्रत्याख्यातापि वा सदा ॥ न दैवतं सम्प्रयाति पत्युर्न्यं कदाचन ॥
హే బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా, ఆమె వేరుగా నివసిస్తున్నా గానీ, లేదా ఎల్లప్పుడూ తిరస్కరింపబడుతున్నా గానీ, ఆమె ఎప్పుడూ భర్తను తప్ప మరెవ్వరినీ ‘దైవం’గా ఆశ్రయించదు।
Verse 9
सा न मृत्युमुखं याति एवं या स्त्री पतिव्रता ॥ एवं या तु भवेद्नित्यं भर्त्तुः प्रियहिते रता ॥
పతివ్రత అయిన స్త్రీ మరణముఖానికి వెళ్లదు. భర్తకు ప్రియమైనదీ హితమైనదీ అయిన కార్యాలలో నిత్యం రతమై ఉండే ఆమె అట్లే చెప్పబడుతుంది.
Verse 10
एष माता पिता बन्धुरेष मे दैवतं परम् ॥ एवं शुश्रूषते या तु सा मां विजयते सदा ॥
ఆయనే నాకు తల్లి, తండ్రి, బంధువు; ఆయనే నా పరమ దైవాశ్రయం. ఈ విధంగా భర్తను శుశ్రూషించే స్త్రీ నన్ను సదా అధిగమిస్తుంది.
Verse 11
पतिव्रता तु या साध्वी तस्यां चाहं कृताञ्जलिः ॥ भर्तारमनुध्यायन्ती भर्तारमनुगच्छती ॥
పతివ్రత అయిన సాధ్వీకి నేనూ అంజలి జోడించి నమస్కరిస్తాను. ఆమె భర్తను ధ్యానిస్తూ భర్తను అనుసరిస్తుంది.
Verse 12
भर्तारमनुशोचन्ती मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ गीतवादित्रनृत्यानि प्रेक्षणीयान्यनेकशः ॥
భర్తను తలచి వ్యాకులపడుతూ/విలపిస్తూ ఆమె మరణద్వారాన్ని చూడదు. గీతాలు, వాద్యాలు, నృత్యాలు—అనేక విధాల దర్శనీయ వినోదాలు—
Verse 13
न शृणोति न पश्येद्या मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ स्नान्ती च तिष्ठती वापि कुर्वन्ती वा प्रसाधनम् ॥
ఆ వినోదాలను వినక, చూడక ఉండే ఆమె మరణద్వారాన్ని చూడదు. ఆమె స్నానం చేస్తున్నా, నిలబడి ఉన్నా, లేదా అలంకారం చేసుకుంటున్నా—
Verse 14
नान्यं या मनसा पश्येन्मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ देवतार्चयन्तं वा भुज्यमानमपि द्विज ॥
మనసులో ఇతర పురుషుని వైపు చూడని స్త్రీ మరణద్వారాన్ని చూడదు. భర్త దేవతార్చన చేస్తూ ఉన్నా, భోజనం చేస్తున్నా, ఓ ద్విజా।
Verse 15
पतिं न त्यजते चित्तान्मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ भानौ चानुदिते वापि उत्थाय च तपोधन ॥
చిత్తంలో భర్తను విడువని స్త్రీ మరణద్వారాన్ని చూడదు. సూర్యుడు ఇంకా ఉదయించకముందే లేచి, ఓ తపోధనా।
Verse 16
गृहं मार्जयते नित्यं मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ चक्षुर्देहश्च भावश्च यस्या नित्यं सुसंवृतम् ॥
నిత్యం ఇంటిని శుభ్రం చేసే స్త్రీ మరణద్వారాన్ని చూడదు. ఆమె కళ్ళు, దేహం, భావం ఎల్లప్పుడూ సుసంయమంగా ఉంటాయి।
Verse 17
शौचाचारसमायुक्ता सापि मृत्युम् न पश्यति ॥ भर्तुर्मुखं प्रपश्येद्या भर्त्तुश्चित्तानुसारिणी ॥
శౌచం, సదాచారం కలిగిన ఆమె కూడా మరణాన్ని చూడదు. భర్త ముఖాన్ని దర్శించి, భర్త మనస్సుకు అనుగుణంగా నడిచే ఆమె।
Verse 18
वर्तते च हिते भर्त्तुर्मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ एवं कीर्त्तिमतां लोके दृश्यन्ते दिवि देवताः ॥
భర్త హితంలో నడిచే స్త్రీ మరణద్వారాన్ని చూడదు. ఈ విధంగా కీర్తిమంతులు లోకంలో ప్రకాశిస్తారు; స్వర్గంలో దేవతలవలె।
Verse 19
मया तस्मात्तु विप्रर्षे यथावृत्तं यथाश्रुतम् ॥ गुह्यमेतत्ततो दृष्ट्वा पूजयामि पतिव्रताः ॥
అందువల్ల, ఓ బ్రాహ్మణర్షీ, జరిగినట్లే, విన్నట్లే నేను వివరించాను. ఇది గూఢోపదేశమని గ్రహించి నేను పతివ్రత స్త్రీలను పూజిస్తున్నాను.
Verse 20
अनुवेष्टनभावेन भर्त्तारमनुगच्छति ॥ सा तु मृत्युमुखद्वारं न गच्छेद्ब्रह्मसम्भव ॥
సన్నిహిత సేవాభావంతో, స్థిర సహచర్యంతో ఆమె భర్తను అనుసరిస్తుంది. అయితే, ఓ బ్రహ్మసంభవా, ఆమె మరణముఖ ద్వారానికి వెళ్లదు.
Verse 21
मानुषाणां च भार्या वै तत्र देशे तु दृश्यते ॥ कथितैव पुरा विप्र आदित्येन पतिव्रता ॥
మానవుల భార్య కూడా ఆ దేశంలో కనిపిస్తుంది. ఓ విప్రా, పూర్వకాలంలో ఆదిత్యుడు (సూర్యుడు) పతివ్రతను గురించి చెప్పాడు.
Inside Adhyaya 209
How it unfolds
- Where it opens
Within the broader Varāha–Pṛthivī didactic atmosphere, the chapter shifts into a subsidiary moral-theological inquiry: Nārada approaches Yama to ask what truly leads beings—especially Kṛṣṇa-bhaktas—to an uttamā gati (highest post-mortem destination).
- Central event
Yama answers by de-centering external markers of religiosity (niyama, tapas, upavāsa, dāna) and elevating pativratā-dharma as a decisive ethical discipline: a wife’s vigilant alignment with her husband’s welfare, speech, daily rhythms, and household order (śauca-ācāra, gṛha-mārjana), presented as spiritually potent and socially stabilizing.
- Climax resolution
The teaching culminates in the strong moral metaphor that the steadfast pativratā “does not see the door of death” (mṛtyu-dvāra): fidelity, restraint, and regulated domestic conduct are framed as transformative power that overrides the need for conspicuous austerity and secures superior destiny.
Geographical context
No explicit toponyms or river systems are named in the supplied verses. The setting is primarily ethical and domestic rather than pilgrimage-geographical; the only contextual marker is cosmological/social (humans and devas) rather than locational.
Ritual instructions
- Primary RitualPativratā-ācāra as daily dharma (ethical-votive household discipline rather than a date-bound rite)
- BenefitAttainment of uttamā gati; moral power expressed as not ‘seeing’ the mṛtyu-dvāra (a metaphor for overcoming death’s claim through exemplary dharma and devotion).
The narrative frame
- Yama (in dialogue) within the Varāha Purāṇa’s overarching Varāha–Pṛthivī pedagogical settingNārada · Didactic, corrective, and ethically emphatic; prioritizes inner discipline and household virtue over external austerity
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (ethical serenity with dharma-centered gravity)
- Emotional ProgressionInquiry and uncertainty about the highest path → authoritative clarification by Yama → intensification into a strong promise/metaphor of death-transcendence → settling into a stable ethic of daily, quiet devotion and order.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot applicable as a tirtha-focused itinerary: the chapter is primarily domestic-ethical and does not specify a pilgrimage site; it is best ‘practiced’ as household discipline rather than visited as geography.
Frequently Asked Questions
The text prioritizes pativratā-dharma—steady, self-regulated marital fidelity and attention to a spouse’s welfare—over external ascetic markers such as fasting, donations, or formal vows. Yama’s response frames everyday ethical discipline (speech, attention, household order, and restraint) as a decisive cause of elevated post-mortem destiny and moral power.
No tithi, lunar phase, festival calendar, or seasonal timing is specified in the supplied verses. The only temporal cues are daily-routine markers (e.g., rising before sunrise and maintaining continual attentiveness), indicating an ethic of constant practice rather than date-bound ritual performance.
While it does not explicitly discuss rivers, forests, or land-management, it advances a Purāṇic logic in which social order and disciplined household life stabilize the human sphere that rests upon Pṛthivī. By emphasizing cleanliness (śauca), regulated domestic activity, and non-disruptive conduct, the chapter can be read as indirectly supporting terrestrial balance through norms that reduce disorder and promote sustainable household governance.
The chapter references Nārada (sage-messenger figure) and Yama (administrator of death and moral order). It also gestures to a prior exemplum associated with Āditya (the Sun) concerning a pativratā, but no royal genealogy or named human dynasty is provided in the supplied text.
Ask anything about Adhyaya 209 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.