Adhyaya 198: Description of the Torments within the Cycle of Rebirth: Hymn to Yama and the Introduction to Citragupta’s Administration
Saṃsāracakra-yātanā-svarūpa-varṇana (Yamastavaḥ–Citragupta-darśanam)
Ethical-Discourse (Afterlife Jurisprudence and Karmic Retribution)
వరాహ–పృథివీ సంభాషణలోని ఈ అధ్యాయంలో మునిపుత్రుడు ప్రేతపురాధిపతి యముని దర్శించి, యముడు అతనికి విధివిధానాలతో సత్కారం చేస్తాడు. మునిపుత్రుడు యముని ధర్మరాజు, కాలస్వరూపుడు, కర్మఫల నియంతగా స్తోత్రరూపంలో స్తుతిస్తాడు. వరం పొందిన తరువాత దీర్ఘాయుష్షు కాక, పాప–శుభ కర్మాల భిన్న ఫలితాలు మరియు చిత్రగుప్తుని లేఖా-పాలనను ప్రత్యక్షంగా చూడాలని కోరుతాడు. దూతల రక్షణతో అతడిని చిత్రగుప్తుని నివాసానికి తీసుకెళ్తారు; అక్కడ కొట్టడం, కాల్చడం, నలిపివేయడం, వైతరణీ దాటించడం, శాల్మలి వృక్షయాతన వంటి ఘోర శిక్షాదృశ్యాలను చూస్తాడు. అనంతరం పుణ్యవంతులకు అన్నపానాలు, స్త్రీలు, ఆభరణాలు వంటి భోగఫలాలు; కొందరు దోషులకు దారిద్ర్యంలో పునర్జన్మ; ధర్ములకైతే ఉన్నత గతి అని ఉపసంహారం చెబుతుంది।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 198
Verse 1
अथ संसारचक्रयातनास्वरूपवर्णनम् ॥ वर्तमानः सभामध्ये राजा प्रेतपुराधिपः ॥ मामेकमृषभं तत्र दर्शनं च ददौ यमः
ఇప్పుడు సంసారచక్రంలోని యాతనల స్వరూపవర్ణనం. సభ మధ్యలో ప్రేతపురాధిపతి రాజు ఉన్నప్పుడు, యముడు అక్కడ నాకు—ఋషభుడు (శ్రేష్ఠ ఋషి)—దర్శనం ఇచ్చాడు॥
Verse 2
याथातथ्येन मे पूजा कार्येण विधिना अकरोत् ॥ आसनं पाद्यमर्घ्यं च वेददृष्टेन कर्मणा
అతడు యథావిధిగా నా పూజను నిర్వహించాడు—వేదసమ్మత కర్మ ప్రకారం ఆసనం, పాద్యం, అర్ఘ్యాన్ని సమర్పించాడు।
Verse 3
अब्रवीच्च पुनर्हृष्टो ह्यास्यतां च वरासने ॥ काञ्चने कुशसंच्छन्ने दिव्यपुष्पोपशोभिते
మళ్లీ ఆనందంతో అతడు అన్నాడు—“దయచేసి శ్రేష్ఠాసనంపై ఆసీనులవండి; అది స్వర్ణమయం, కుశతో కప్పబడి, దివ్యపుష్పాలతో అలంకృతం।”
Verse 4
तस्य वक्त्रं महारौद्रं नित्यमेव भयानकम् ॥ पश्यतस्तस्य मां विप्रास्ततः सौम्यतरं बभौ
అతని ముఖము మహారౌద్రమై నిత్యం భయంకరంగా ఉండేది; కానీ, ఓ విప్రులారా, అతడు నన్ను చూచినప్పుడు మరింత సౌమ్యంగా కనిపించాడు।
Verse 5
लोहिते तस्य वै नेत्रे जल्पतश्च पुनःपुनः ॥ पद्मपत्रनिभे चैव जज्ञाते मम सौहृदात्
అతని నేత్రాలు నిజంగా ఎర్రగా ఉండేవి, అతడు మళ్లీ మళ్లీ మాట్లాడేవాడు; అయినా నా పట్ల స్నేహం వల్ల అవి కమలపత్రసమానంగా మృదువయ్యాయి।
Verse 6
ततोऽहं तस्य भावेन भावितश्च पुनःपुनः ॥ प्रहृष्टमानसो जातो विश्वासं च परं गतः ॥
అప్పుడు నేను కూడా అతని భావంతో మళ్లీ మళ్లీ భావితుడనయ్యాను; నా మనస్సు ఆనందించింది, పరమ విశ్వాసాన్ని పొందాను।
Verse 7
तस्य प्रीतिकरं सद्यः सर्वदोषविनाशनम् ॥ कामदं च यशोदं च दैवतैश्चापि पूजितम् ॥
ఆ స్తోత్రం/క్రియ ఆయనను తక్షణమే ప్రసన్నుని చేస్తుంది, సమస్త దోషాలను నశింపజేస్తుంది, కోరిన ఫలమును యశస్సును ప్రసాదిస్తుంది; దేవతలచేత కూడా పూజింపబడుతుంది.
Verse 8
कालवृद्धिकरं स्तोत्रं क्षिप्रं तत्र उदीरयन् ॥ येन प्रीतो महातेजा यमः परमधार्मिकः ॥
అక్కడ ఆయుష్షు వృద్ధి కలిగించే స్తోత్రాన్ని శీఘ్రంగా ఉచ్ఛరించగా, దానివలన మహాతేజస్సుగల పరమధార్మికుడైన యముడు ప్రసన్నుడవుతాడు.
Verse 9
ऋषिपुत्र उवाच ॥ त्वं धाता च विधाता च श्राद्धे चैव हि दृश्यसे ॥ पितॄणां परमो देवश्चतुष्पाद नमोऽस्तु ते ॥
ఋషిపుత్రుడు అన్నాడు—నీవే ధాతవు, నీవే విధాతవు; శ్రాద్ధకర్మలోనూ నీవు నిశ్చయంగా దర్శనమిస్తావు. పితృదేవతల పరమదేవా, హే చతుష్పాదా, నీకు నమస్కారం.
Verse 10
कर्म कारयिता चैव भूतभव्य भवत्प्रभो ॥ पावको मोहनश्चैव संक्षेपो विस्तारस्तथा ॥
హే భూత-భవిష్యత్తుల ప్రభూ! నీవే కర్మలను చేయింపజేసేవాడవు. నీవే పావకుడు (పవిత్రకర్త) మరియు మోహకుడు; అలాగే సంక్షేపమూ విస్తారమూ నీవే.
Verse 11
दण्डपाणे विरूपाक्ष पाशहस्त नमोऽस्तु ते ॥ आदित्यसदृशाकार सर्वजीवहर प्रभो ॥
హే దండపాణీ, హే విరూపాక్షా, హే పాశహస్తా—నీకు నమస్కారం. హే ఆదిత్యసదృశాకార ప్రభూ, హే సమస్త జీవులను హరించువాడా!
Verse 12
कृष्णवर्ण दुराधर्ष तैलरूप नमोऽस्तु ते ॥ मार्तण्डसदृश श्रीमन्मार्तण्डसदृशद्युतिः ॥
హే కృష్ణవర్ణా, దురాధర్షా, తైలసదృశ దీప్తరూపా! నీకు నమస్కారం. హే శ్రీమంతుడా, నీవు రూపంలో సూర్యసదృశుడవు, కాంతిలో కూడా సూర్యసమానుడవు.
Verse 13
हव्यकव्यवहस्त्वं हि प्रभविष्णो नमोऽस्तु ते ॥ पापहन्ता व्रती श्राद्धा नित्ययुक्तो महातपाः ॥
హే ప్రభవిష్ణో, నీవే దేవులకు మరియు పితృలకు హవ్యకవ్యాలను మోసేవాడవు; నీకు నమస్కారం. నీవు పాపహంత, వ్రతధారి, శ్రాద్ధనిష్ఠ, నిత్యసంయమి, మహాతపస్వి.
Verse 14
एकदृग्बहुदृग्भूत्वा काल मृत्युो नमोऽस्तु ते ॥ क्वचिद्दण्डी क्वचिन्मुण्डी क्वचित्कालो दुरासदः ॥
ఒకకన్నుగానూ, అనేకకన్నులుగానూ మారి, హే కాలా, హే మృత్యువా, నీకు నమస్కారం. కొన్నిసార్లు దండధారి, కొన్నిసార్లు ముండితుడు; కొన్నిసార్లు స్వయంగా కాలరూపుడై, దురాసదుడవు.
Verse 15
क्वचिद्बालः क्वचिद्वृद्धः क्वचिद्रौद्रो नमोऽस्तु ते ॥ त्वया विराजितो लोकः शासितो धर्महेतुना ॥
కొన్నిసార్లు బాలుడిగా, కొన్నిసార్లు వృద్ధుడిగా, కొన్నిసార్లు రౌద్రుడిగా—నీకు నమస్కారం. నీ చేత ఈ లోకం విరాజిల్లుతుంది, ధర్మహేతువుగా పాలించబడుతుంది.
Verse 16
प्रत्यक्ष्यं दृश्यते देव त्वां विना न च सिध्यति ॥ देवानां परमो देवस्तपसां परमं तपः
హే దేవా, నీవు ప్రత్యక్షంగా దర్శనమిస్తావు; నిన్ను లేక ఏ కార్యమూ సిద్ధించదు. దేవుల్లో నీవే పరమదేవుడు; తపస్సుల్లో నీవే పరమతపస్సు.
Verse 17
जपानां परमं जप्यं त्वत्तश्चान्यो न दृश्यते ॥ ऋषयो वा तथा क्रुद्धा हतबन्धुसुहृज्जनाः
జపములలో పరమ జప్యము నీవే; నిన్ను తప్ప మరొకటి దర్శనమగదు. ఋషులు కూడ కోపించుకొని బంధు‑సుహృదులను కోల్పోయినప్పుడు మనస్సును నీలోనే నిలుపుదురు।
Verse 18
पतिव्रतास्तु या नार्यो दुःखितास्तपसि स्थिताः ॥ न त्वं शक्त इह स्थानात्पातनाय कदाचन
పతివ్రతలైన స్త్రీలు దుఃఖితులైయున్నా తపస్సులో స్థితులై ఉంటే—వారిని వారి స్థితి నుండి ఇక్కడ ఎప్పుడూ పడగొట్టగల శక్తి నీకు లేదు।
Verse 19
वैशम्पायन उवाच ॥ एवं श्रुत्वा स्तवं दिव्यमृषिपुत्रेण भाषितम् ॥ परितुष्टस्तदा धर्मो ह्यौद्दालकसुतं प्रति
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఋషిపుత్రుడు పలికిన ఆ దివ్య స్తవమును ఈ విధంగా విని, అప్పుడు ధర్మరాజు యముడు ఔద్దాలకుని కుమారుని పట్ల సంతోషించెను।
Verse 20
यम उवाच ॥ परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते माधुर्येण तवानघ ॥ याथातथ्येन वाक्येन ब्रूहि किं करवाणि ते
యముడు పలికెను—నేను సంతోషించితిని; హే నిర్దోషా, నీ వాక్యమాధుర్యముచేత నీకు మంగళం కలుగుగాక. సత్యానుగుణమైన మాటతో చెప్పు—నేను నీకు ఏమి చేయుదును?
Verse 21
वरं वरय भद्रं ते यं वरं काङ्क्षसे द्विज ॥ शुभं वा श्रेयसा युक्तं जीवितं वाप्यनामयम्
వరమును కోరుకొనుము—నీకు మంగళం కలుగుగాక—హే ద్విజా, నీవు కోరిన ఏ వరమైనా. (అది) శుభసంపద కావచ్చు, లేదా పరమశ్రేయస్సుతో యుక్తమైనది, లేక రోగరహిత జీవితం కూడా।
Verse 22
ऋषिपुत्र उवाच ॥ नेच्छाम्यहं महाभाग मृत्युं वा जीवितं प्रभो ॥ यदि त्वं वरदो राजन्सर्वभूतहिते रतः
ఋషిపుత్రుడు పలికెను—హే మహాభాగ ప్రభో, నాకు మరణమూ కావాలి కాదు, జీవితం కూడా కాదు. హే రాజన్, నీవు వరదాతవై సర్వభూతహితంలో రతుడవైతే—
Verse 23
द्रष्टुमिच्छाम्यहं देव तव देशं यथातथम् ॥ पापानां च शुभानां च या गतिस्त्विह दृश्यते
హే దేవా, నీ దేశాన్ని/లోకాన్ని యథాతథంగా చూడాలని నేను కోరుతున్నాను; అలాగే ఇక్కడ పాపులకూ శుభులకూ కనిపించే గతి ఏదో దానిని కూడా.
Verse 24
सर्वं दर्शय मे राजन्यदि त्वं वरदो मम ॥ चित्रगुप्तं च तं राजन्कार्यार्थं तव चिन्तकम्
హే రాజన్, నీవు నాకు వరదాతవైతే అన్నిటినీ నాకు చూపించు; అలాగే హే రాజన్, నీ పరిపాలనా కార్యార్థాన్ని ఆలోచించే ఆ చిత్రగుప్తుని కూడా చూపించు.
Verse 25
दर्शयस्व महाभाग सर्वलोकस्य चिन्तक ॥ यथा कर्मविशेषाणां दर्शनार्थं करोति सः
హే మహాభాగ, దయచేసి చూపించుము; హే సర్వలోకచింతక, అతడు కర్మవిశేషాల భేదాలను చూపుటకై ఎలా ప్రదర్శన చేస్తాడో అలా.
Verse 26
एवमुक्तो महातेजा द्वारस्थं संदिदेश ह ॥ चित्रगुप्तसकाशं तु नय विप्रं सुयन्त्रितम्
ఇలా చెప్పబడినప్పుడు మహాతేజస్సు గలవాడు ద్వారస్థునికి ఆజ్ఞాపించాడు—“ఈ బ్రాహ్మణుని సక్రమంగా రక్షణతో చిత్తరగుప్తుని సమీపానికి తీసుకెళ్ళు.”
Verse 27
वक्तव्यश्च महाबाहुरस्मिन्विप्रे यथातथम् ॥ प्राप्तकालं च युक्तं च तत्सर्वं वक्तुमर्हसि
హే మహాబాహో! ఈ బ్రాహ్మణునికి యథాతథంగా, కాలోచితంగా మరియు యుక్తంగా ఉన్నదంతా నీవు చెప్పవలసినది; అది చెప్పుటకు నీవు అర్హుడవు.
Verse 28
प्रत्युत्थितश्च मां दृष्ट्वा चिन्तयित्वा तु तत्त्वतः ॥ स्वागतम् मुनिशार्दूल यथेष्टं परिगम्यताम्
నన్ను చూచి అతడు లేచి నిలబడి, తత్త్వంగా విచారించి ఇలా అన్నాడు—“స్వాగతం, మునిశార్దూలా! నీ ఇష్టమునట్లు సాగిపో.”
Verse 29
एवं सम्भाष्य मां वीरः स्वान्भृत्यान्सन्दिदेश ह ॥ कृताञ्जलिपुटान्सर्वान्घोररूपान्भयानकान्
ఈ విధంగా నాతో సంభాషించి ఆ వీరుడు తన సేవకులకు ఆజ్ఞాపించాడు; వారు అందరూ అంజలి ముద్రతో ఉన్నారు, రూపంలో ఘోరమూ భయంకరమూ అయినప్పటికీ.
Verse 30
चित्रगुप्त उवाच ॥ भो भो शृणुत मे दूताः मम चित्तानुवर्त्तकाः ॥ भक्तिमन्तो दुराधर्षा नित्यं व्रतपरायणाः
చిత్రగుప్తుడు అన్నాడు—“అరే అరే, నా దూతలారా, నా చిత్తానుసారంగా నడిచేవారారా, వినండి; మీరు భక్తిమంతులు, దురాధర్షులు, నిత్యం వ్రతపరాయణులు.”
Verse 31
अयं विप्रो मयादिष्टः प्रेतावासं गमिष्यति ॥ अस्य रक्षा च गुप्तिश्च भवद्भिः क्रियतामिति
“ఈ బ్రాహ్మణుడు నా ఆదేశముచే ప్రేతావాసానికి వెళ్లును; ఇతని రక్షణ మరియు గుప్త సంరక్షణ మీచేత చేయబడుగాక.”
Verse 32
नैव दुःखेन खेदः स्यान्न चोष्णेन च शीतताḥ ॥ भुक्षापि तृषा वा अपि एष आज्ञापयामि वः
దుఃఖముచేత ఖేదపడకూడదు; వేడిచేత గాని చలిచేత గాని బాధపడకూడదు; ఆకలి గాని దాహం గాని వలన కూడా కాదు—ఇది నా ఆజ్ఞ.
Verse 33
एवं दत्तवरो विप्रो गुरుచित्तानुचिन्तकः ॥ सर्वभूतदयावांश्च द्रव्यवांश्च स वै द्विजः
ఇలా వరం పొందిన ఆ బ్రాహ్మణుడు గురువు మనస్సు ఉద్దేశాన్ని అనుసంధానించి ఆలోచించేవాడు; సమస్త భూతాలపై దయగలవాడు, ధనసంపత్తి కలవాడు—ఆ ద్విజుడు నిజమే.
Verse 34
यथाकाममयं पश्येद्धर्मराजपुरोत्तमम् ॥ एवमुक्त्वा महातेजा गच्छ गच्छेति चाब्रवीत्
“అతడు తన ఇష్టమునుబట్టి ధర్మరాజుని ఉత్తమ నగరాన్ని దర్శించుగాక.” అని చెప్పి మహాతేజస్సు గలవాడు మరల—“వెళ్ళు, వెళ్ళు” అని అన్నాడు.
Verse 35
ऋषिपुत्र उवाच ॥ सन्दिष्टाश्च ततो दूताश्चित्रगुप्तेन धीमता ॥ धावन्तस्त्वरमाणास्तु गृह्णन्तो घ्नन्त एव च
ఋషిపుత్రుడు అన్నాడు—అప్పుడు ధీమంతుడైన చిత్రగుప్తుని ఆదేశంతో దూతలు తొందరగా పరుగెత్తుతూ వెళ్లారు; వెళ్లుచూ పట్టుకొని కొట్టుచూ ఉన్నారు.
Verse 36
बन्धयन्ति महाकाया निर्दहन्ति महाबलाः ॥ पाटयन्ति प्रहारैश्च ताडयन्ति पुनः पुनः
వారు మహాకాయులై బంధిస్తారు; మహాబలవంతులు కాల్చివేస్తారు; దెబ్బలతో చీల్చివేస్తారు మరియు మళ్లీ మళ్లీ కొడతారు.
Verse 37
रुदन्ति करुणं घोरं त्रातारं नाप्नुवन्ति ते ॥ नरकेऽपि तथा पूर्णे ह्यगाधे तमसावृते
వారు కరుణగా, భయంతో విలపిస్తారు; అయినా వారికి రక్షకుడు లభించడు. అట్లే ఆ నరకము—యాతనలతో నిండినది, అగాధమైనది, అంధకారావృతమైనది.
Verse 38
केचिच्च तेषु पच्यन्ते दह्यन्ते पावकेन्धनम् ॥ तैलपाके तथा केचित्केचित्क्षारेण सर्पिषा
వారిలో కొందరు ఉడకబెట్టబడతారు; కొందరు అగ్ని ఇంధనంలా దహింపబడతారు. కొందరు నూనెలో ఉడకబెట్టబడతారు; కొందరు క్షారంతోను నెయ్యితోను బాధింపబడతారు.
Verse 39
पतन्ति ते दुरात्मानस्तत्र तत्र च कर्मभिः ॥ यातनाभिर्दह्यमाना घोराभिश्च ततस्ततः
ఆ దుర్మనస్కులు తమ కర్మల వలన అక్కడక్కడ పడిపోతారు; ఘోర యాతనలచే దహింపబడి, వారు ఇక్కడినుండి అక్కడికి తరలింపబడతారు.
Verse 40
केचिद्यन्त्रमुपारोप्य संपीड्यन्ते तिला इव ॥ तेषां संपीड्यमानानां शोणितं स्रवते बहु
కొందరిని యంత్రంపై ఎక్కించి నువ్వుల్లా నలిపివేస్తారు; నలిపబడుతున్నప్పుడు వారి నుండి విపరీతంగా రక్తం కారుతుంది.
Verse 41
ततो वैतरणी घोरा संभूता निम्नगा तथा ॥ सफेनसलिलावर्त्ता दुस्तरा पापकर्मिणाम्
ఆపై భయంకరమైన వైతరణీ ఉద్భవించింది—ఒక నది; దాని నీటిలో నురగలతో కూడిన వలయాలు తిరుగుతుంటాయి; పాపకర్ములకది దాటుట దుర్లభం.
Verse 42
अथान्ये शूल आरोप्य दूताः पादेषु गृह्य वै ॥ वैतरण्यां सुघोरायां प्रक्षिपन्ति सहस्रशः
అప్పుడు ఇతర దూతలు వారిని శూలాలపై ఎక్కించి, పాదాలను పట్టుకొని, అత్యంత ఘోరమైన వైతరణీలో వేల సంఖ్యలో విసిరివేస్తారు.
Verse 43
नानुष्णे रुधिरे तत्र फेनमालासमाकुलाः ॥ दशन्ति सर्पास्तांस्तत्र प्राणिनस्तु सहस्रशः
అక్కడ వేడిగా లేని రక్తంలో, నురుగు గుంపులతో నిండిన చోట, సర్పాలు ఆ ప్రాణులను వేల సంఖ్యలో కరిస్తాయి.
Verse 44
अनुत्तार्य तदा तस्या उच्छ्रिता विकृतावशाः ॥ आवर्तादूर्मयश्चैव ह्युत्तिष्ठन्ति सहस्रशः
అప్పుడు దానిని దాటలేక వారు అసహాయంగా, వికృతరూపులై పైకి లేచిపోతారు; అలాగే భ్రమరాల నుంచి తరంగాలు కూడా వేల సంఖ్యలో ఉప్పొంగుతాయి.
Verse 45
तत्र शुष्यन्ति ते पापाः सर्वदोषसमन्विताः ॥ मज्जन्तश्च वमन्तश्च त्रातारं नाप्नुवन्ति ते
అక్కడ అన్ని దోషాలతో నిండిన ఆ పాపులు క్షీణించి ఎండిపోతారు; మునిగుతూ వాంతులు చేస్తూ కూడా వారికి రక్షకుడు లభించడు.
Verse 46
आसिशक्तिप्रहारैश्च ताडयन्ति पुनःपुनः ॥ तत्र शाखासु घोरासु मया दृष्टाः सहस्रशः ॥
మరియు వారు ఖడ్గాలు, శక్తుల ప్రహారాలతో మళ్లీ మళ్లీ కొడతారు. అక్కడ భయంకరమైన కొమ్మలపై నేను వారిని వేల సంఖ్యలో చూశాను.
Verse 47
कूष्माण्डा यातुधानाश्च लम्बमानाः भयानकाः ॥ अतिक्रम्य च ते स्कन्धास्तीक्ष्णकण्टकसङ्कुलाः ॥
కూష్మాండులు, యాతుధానులు వేలాడుతూ భయంకరంగా ఉన్నారు; ముందుకు దాటి వారి భుజాలు పదునైన ముళ్లతో నిండిపోయాయి।
Verse 48
वेदनार्तास्तु वेगेन शीघ्रं शाखा उपारुहन् ॥ तत्र ते निहता घोरा राक्षसाः पिशिताशनाः ॥
వేదనతో బాధపడుతూ వారు వేగంగా కొమ్మలపైకి ఎక్కారు; అక్కడ ఆ ఘోరమైన మాంసభక్షక రాక్షసులు హతమయ్యారు।
Verse 49
घ्नन्ति चारूढगात्राणि निःशङ्कं तमसा वृतम् ॥ सङ्क्रमाच्चैव खादन्ति शालायां कपिवद्भृशम् ॥
చీకటితో కప్పబడిన ఆ ప్రాంతంలో వారు సందేహం లేకుండా ఎక్కిన దేహాలను కొడతారు; దగ్గరకు వచ్చి శాలలో కోతుల్లా ఉగ్రంగా వాటిని భక్షిస్తారు।
Verse 50
यथा च कुक्कुटं खादेत कश्चिन्म्लेच्छो निराकृतः ॥ तथा कटकटाशब्दस्तस्मिन्वृक्षे मया श्रुतः ॥
ఎలా అయితే బహిష్కృత మ్లేచ్ఛుడు కోడిని తింటాడో, అలాగే ఆ చెట్టుపై ‘కటకట’ అనే చప్పుళ్లు నేను విన్నాను।
Verse 51
पक्वमाम्रफलं यद्वन्नरः खादेद्यथा वने ॥ एवं ते मुखतः कृत्वा महावक्त्रा दुरासदाः ॥
అడవిలో మనిషి పండిన మామిడి పండును తినినట్లే, వారు—విశాలముఖులు, దురాసదులు—నోటితో పట్టుకుని అలాగే భక్షిస్తారు।
Verse 52
ततो जवेन् संयुक्ता वनस्थाश्चूषिताः पुनः ॥ आविष्टानि च कर्माणि पुनः शीघ्रमकामयन् ॥
అప్పుడు వేగంతో ప్రేరితులై, అరణ్యంలోనే ఉండి మళ్లీ శుష్కించి అలసిపోయిన వారు, తమను ఆవరించిన కర్మల వైపు మరల త్వరగా దూసుకుపోవాలని కోరారు।
Verse 53
अधस्तात्तु पुनस्तत्र पश्यन्तः पापकर्मिणः ॥ बहुसंख्येषु पापेषु दारुणेषु सुदुःखिताः ॥
కానీ కింద అక్కడ మళ్లీ పాపకర్మలు చేసినవారు కనిపించారు; అనేక భయంకర పాపాల మధ్య వారు అత్యంత దుఃఖితులై ఉన్నారు।
Verse 54
पाषाणवर्षैः केचित्तु पांसुवर्षैश्च विद्रुताः ॥ प्रविशन्ति नगच्छायां ततस्ते प्रज्वलन्ति तु ॥
కొంతమంది రాళ్ల వర్షం, ధూళి వర్షం చేత తరిమివేయబడి చెట్టు నీడలో ప్రవేశిస్తారు; అప్పుడు వారు అగ్నిగా మండిపోతారు।
Verse 55
द्रवन्ति च पुनस्तत्र दूतैश्चापि दृढं हताः ॥ भुवनेषु च घोरेषु पच्यन्ते ते दृढाग्निना ॥
మళ్లీ అక్కడ వారు పరుగెత్తుతారు; దూతల చేత గట్టిగా కొట్టబడతారు; భయంకర లోకాలలో వారు తీవ్రమైన అగ్నితో కాల్చబడుతూ ‘పాకుతారు’।
Verse 56
वारिपूर्णं ततः कुम्भं शीतलं च जलं पुनः ॥ दियतां दियतां चेति ब्रुवते नः प्रसीदथ
అప్పుడు నీటితో నిండిన కుండ, మళ్లీ చల్లని నీరు (కోరుతూ) వారు—“ఇవ్వండి, ఇవ్వండి” అని అంటారు; “మాపై కరుణ చూపండి” అని వేడుకుంటారు।
Verse 57
ततः पानीयरूपेण जलं तप्तं तु दीयते ॥ तेन दग्धाश्च आर्त्ताश्च क्रोशन्तश्च परस्परम्
ఆపై త్రాగునీటి రూపంలో వేడి నీటిని ఇస్తారు; దానివల్ల వారు కాలిపోయి బాధపడుతూ పరస్పరం కేకలు వేస్తారు.
Verse 58
आलिङ्ग्यालिङ्ग्य दुःखार्त्ताः केचित्तत्र पतन्ति वै ॥ तथान्ये क्षुधितास्तत्र हाहाभूतमचेतसः
దుఃఖంతో క్షోభితులైన కొందరు పరస్పరం మళ్లీ మళ్లీ ఆలింగనం చేసుకొని అక్కడే పడిపోతారు; మరికొందరు ఆకలితో బాధపడి ‘హా హా’ అంటూ అచేతనులవుతారు.
Verse 59
अन्नानां च सुमिष्टानां भक्ष्याणां च विशेषतः ॥ पश्यन्ति राशिं तत्रस्थां सुगन्धां पर्वतोपमाम्
అక్కడ వారు అన్నముల—ప్రత్యేకంగా అత్యంత మధురమైన భక్ష్యముల—సువాసనతో నిండిన, పర్వతసమానమైన కుప్పను చూస్తారు.
Verse 60
दधिक्षीररसांश्चैव कृसरान्पायसं तथा ॥ मधुमाधवपूर्णानि सुरामैरेयकस्य च
మరియు వారు పెరుగు, పాలు రసములు, కృసరము, పాయసము కూడా; మధు, మాధవములతో నిండిన పాత్రలు, అలాగే సురా, మైరేయకములతో (నిండినవి) చూస్తారు.
Verse 61
माध्वीकस्य च पानस्य सीधोर्जातीरसस्य च ॥ पानानि दिव्यानि सुगन्धीनि वै शीतलानिच
మాధ్వీక పానము, సీధు, జాతీ-రసము కూడా ఉన్నాయి; ఆ పానీయాలు దివ్యమైనవి, సువాసనగలవి, శీతలమైనవి.
Verse 62
गोरसस्य च पानानि भाजनानि च नित्यशः ॥ तपोऽर्जितानि दिव्यानि तिष्ठन्ति सुकृतात्मनाम्
గోరస పానీయములు మరియు పాత్రములు నిత్యముగా ఉంటాయి; తపస్సుతో సంపాదించిన దివ్య వస్తువులు పుణ్యాత్ములకు సిద్ధముగా నిలిచియుంటాయి।
Verse 63
भोजनेषु च सर्वेषु स्त्रियः कान्ता मनोहराः ॥ गृहीतकुम्भमणिकाः सर्वाभरणभूषिताः
అన్ని భోజనాలలో మనోహరమైన ప్రియ స్త్రీలు—కలశములు మరియు మణులను పట్టుకొని—సర్వ ఆభరణాలతో అలంకరింపబడి నిలిచియుంటారు।
Verse 64
फलानि कुण्डहस्ताश्च पात्रहस्तास्तथापराः ॥ सुमनःपाद्यहस्ताश्च अदीना परमाङ्गनाः
కొంతమంది చేతుల్లో ఫలములు మరియు కుండలు, మరికొందరి చేతుల్లో పాత్రములు; ఇంకొందరి చేతుల్లో పుష్పములు మరియు పాద్యజలము—ఆ ఉత్తమాంగనులు దైన్యరహితులు।
Verse 65
अन्नदानरताश्चैव भोजयन्ति सहस्रशः ॥ नूपुरोज्वलपादाश्च तिष्ठन्ति च मनोहराः
అన్నదానంలో నిమగ్నులైనవారు వేలాదిమందికి భోజనం పెట్టిస్తారు; నూపురాలు మెరిసే పాదాలతో వారు మనోహరంగా నిలిచియుంటారు।
Verse 66
उपस्थाप्य महायोग्यमत्र काले च योषितः ॥ ब्रुवन्ति सर्वास्ताश्चैव तस्यां तस्य च दक्षिणाः
నియత కాలమున మహాయోగ్యుని అక్కడికి ఉపస్థాపించి, అక్కడి స్త్రీలందరూ పలుకుతారు; అలాగే ప్రతి సందర్భానికి తగిన దక్షిణలు కూడా పేర్కొనబడతాయి।
Verse 67
पापाशया निष्कृतिकाः सर्वदानविवर्जिताः ॥ परापवादनिरताः पापैर्बद्धकथानकाः
వారు పాపాశయులు, ప్రాయశ్చిత్తం లేనివారు, ఎల్లప్పుడూ దానరహితులు. పరనిందలో నిమగ్నులు; వారి కథనాలు పాపంతో బంధించబడ్డవి.
Verse 68
निर्लज्जा गृहका देया याचितुं मनसा हिताः ॥ सुलभानि न दत्तानि विभवे सति लौकिके
వారు ఇంట్లో నిర్లజ్జులు, మనసులో యాచించడానికి సిద్ధంగా ఉండేవారు. లోకిక సంపద ఉన్నప్పటికీ సులభంగా ఇవ్వదగినదాన్ని కూడా ఇవ్వలేదు.
Verse 69
पानीयमथ काष्ठानि यद्यन्नं सुखमागतम् ॥ तेन वध्याः भवन्तो वै यातनाभिरनेकशः
నీకు నీరైనా, కట్టెలైనా, అన్నమైనా కష్టంలేక వచ్చితే, దానికి (కర్తవ్యభంగానికి) నీవు నిజంగా అనేక యాతనలతో శిక్షార్హుడవుతావు.
Verse 70
निघ्नन्तश्च हसन्तश्च दूताः निष्ठुरवादिनः ॥ भोभो कृतघ्ना लुब्धाश्च परदाराभिमर्शकाः
కొడుతూ నవ్వుతూ, ఆ దూతలు కఠినంగా పలుకుతారు—“ఓహో! కృతఘ్నులారా, లోభులారా, పరస్త్రీలను అపమానించువారలారా!”
Verse 71
कर्मणां च क्षयो जातः संसारे यदि पच्यते ॥ विमुक्ताश्चेह लोकात्तु जनिष्यथ सुदुर्गताः
కర్మక్షయం కలిగి సంసారంలోనే అది ‘పక్వమై’ (భోగమై) తీరినప్పుడు, ఈ లోకంనుండి విడిపడి మీరు అత్యంత దుర్గతిలో జన్మిస్తారు.
Verse 72
वृत्तस्था भुञ्जते हेमांश्चातुर्वर्ण्यान्विशेषतः ॥ ततः सत्यरता शान्ता दयावन्तः सुधार्मिकाः
సదాచారంలో స్థిరులై వారు సంపదను అనుభవిస్తారు, ముఖ్యంగా చాతుర్వర్ణ్యులలో. దానివల్ల సత్యనిష్ఠులు, శాంతులు, దయావంతులు, ధర్మంలో దృఢులు అవుతారు.
Verse 73
इह विश्राम्य ते धीराः किञ्चित्कालं सहानुगाः ॥ गच्छन्ति परमं स्थानं पृथिव्यां वा महत्कुले
ఇక్కడ కొంతకాలం విశ్రాంతి తీసుకొని, ఆ ధీరులు తమ అనుచరులతో కలిసి పరమ స్థానానికి వెళ్తారు; లేక భూమిపై మహత్కులంలో జన్మిస్తారు.
Verse 74
बहुसुन्दरनारीके समृद्धे सुसमाहिताः ॥ अजयन्त तथा क्षान्ताः प्राप्स्यन्ति परमां गतिम्
అనేక సుందర స్త్రీలతో సమృద్ధిగా ఉన్న పరిసరాల్లో కూడా సుసంయమితులై—వికారాలకు అజేయులై, క్షమాశీలులై—వారు పరమగతిని పొందుతారు.
Verse 75
चूषयित्वा तु तान्सर्वांस्ते च तस्मिन्नगोत्तमे ॥ विसृजन्ति क्षितिं यावदास्थिभूतान्नरांस्तथा
వారందరినీ పూర్తిగా శోషించి, ఆ శ్రేష్ఠ పర్వతంలో, ఎముకలమాత్రంగా మిగిలిన ఆ మనుష్యులను కూడా చివరికి భూమిపై పడవేస్తారు.
Verse 76
कालज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवादी दृढव्रतः ॥ प्रेतनाथ महाभाग धर्मराज नमोऽस्तु ते
మీరు కాలాన్ని తెలిసినవారు, ఉపకారాన్ని గుర్తుంచుకునే కృతజ్ఞులు; మీరు సత్యవాది, దృఢవ్రతులు. హే ప్రేతనాథ, హే మహాభాగ, హే ధర్మరాజ—మీకు నమస్కారం.
Verse 77
तस्मात्त्वं सर्वदेवेषु चैको धर्मभृतां वरः ॥ कृतज्ञः सत्यवादी च सर्वभूतहिते रतः
అందుచేత సమస్త దేవతలలో నీవే ఏకైకంగా ధర్మధారులలో శ్రేష్ఠుడు—కృతజ్ఞుడు, సత్యవాది, సర్వభూతహితంలో నిమగ్నుడు।
Verse 78
ततोऽहं त्वरितं नीतस्तेन दूतेन दर्शितः ॥ प्राप्तश्च परया प्रीत्या चित्रगुप्तनिवेशनम्
తర్వాత ఆ దూత మార్గం చూపుతూ నన్ను త్వరగా తీసుకెళ్లాడు; మరియు మహా ఆదరంతో స్వాగతింపబడి నేను చిత్రగుప్తుని నివాసానికి చేరాను।
Verse 79
वेणुयष्टिप्रहारैश्च प्रहरन्ति ततोऽधिकैः ॥ भग्ना भिन्ना विभिन्नाश्च तथा भग्नशिरोधराः
అనంతరం వారు వెదురు దండాల దెబ్బలతో అతిగా బలంగా కొడతారు; (బాధితులు) విరిగిపోతారు, చిద్రమవుతారు, చీలిపోతారు, అలాగే మెడలు కూడా విరుగుతాయి।
Verse 80
अथान्ये बहवस्तत्र बहुभिश्चापि दूतकैः ॥ कूटशाल्मलिमारोप्य लोहकण्टकसंवृताम्
తర్వాత అక్కడ మరెందరో, అనేక దూతలచే, మోసపూరిత శాల్మలి వృక్షంపై ఎక్కించబడతారు; అది ఇనుప ముళ్లతో చుట్టుముట్టబడి ఉంటుంది।
Verse 81
भो देव पाहि मुञ्चेति वदन्तः पुरुषं वचः ॥ यमदूता निरामर्षाः सूदयन्ति पुनः पुनः
‘ఓ దేవా, రక్షించు, విడిచిపెట్టు’ అని అలా పలుకుతూ మనిషి వేడుకుంటాడు; కానీ యమదూతలు కరుణలేక అతనిని మళ్లీ మళ్లీ హతమారుస్తారు।
Verse 82
माल्यानि धूपं गन्धाश्च नानारससमायुताः ॥ मनोहराश्च कान्ताश्च भूयिष्ठाश्च सहस्रशः
మాలలు, ధూపము, సుగంధములు—నానావిధ మధుర రససారములతో యుక్తమై—మనోహరముగా, కాంతిమయముగా, వేల సంఖ్యలో అపారంగా ఉండెను।
Verse 83
कुलेषु सुदरिद्रेषु सञ्जाताः पापकर्मिणः ॥ पापैरनुगता घोरैर्मानुषं लोकमाश्रिताः
పాపకర్ములు అత్యంత దరిద్ర కులాలలో జన్మిస్తారు; ఘోర పాపములతో అనుగతులై వారు మనుష్యలోకమును ఆశ్రయించి (అందులో ప్రవేశించి) ఉంటారు।
Frequently Asked Questions
The text models dharma as a system of accountable causality: actions (karma) generate differentiated outcomes, administered by Yama as Dharmarāja and documented through Citragupta. The narrative uses punitive and rewarding scenes as moral pedagogy, emphasizing that social harms (e.g., exploitation, ingratitude, sexual misconduct, refusal to give despite capacity) produce suffering and degraded rebirth, while disciplined, truthful, and compassionate conduct supports higher destinations.
No explicit tithi, māsa, or seasonal observances are specified in the provided passage. The chapter references śrāddha in general terms (Yama being ‘seen’ in śrāddha), but without calendrical prescriptions.
Direct environmental instruction is not foregrounded; however, the chapter constructs an ethical ecology in which landscapes (Vaitaraṇī, śālmali regions, fire and heat zones) function as moralized terrains reflecting human conduct. Within a Pṛthivī-oriented reading, this supports an interpretive link between social ethics and the stability of lived worlds: harmful actions disorder communal life and lead to hostile ‘environments,’ whereas dharmic behavior aligns persons with more sustaining habitats and higher gati.
The chapter references Vaśiṣṭha’s disciple lineage through the narration by Vaiśampāyana (a traditional transmitter figure), identifies the protagonist as ‘Audḍālaka-suta’ (son of Uddālaka), and centers Yama (Dharmarāja) and Citragupta as administrative figures governing postmortem judgment.