Adhyaya 17: King Prajāpāla’s Visit to Sage Mahātapā’s Hermitage and the Doctrinal Praise of Nārāyaṇa

Verse 1

धरण्युवाच । ये ते मणौ तदा देव उत्पन्ना नरपुङ्गवाः । तेषां वरो भगवता दत्तस्त्रेतायुगे किल ॥ १७.१ ॥

ధరణి పలికెను—హే దేవా! అప్పట్లో మణౌలో జన్మించిన ఆ నరశ్రేష్ఠులకు త్రేతాయుగంలో భగవానుడు నిజముగా వరమును ప్రసాదించెను।

Verse 2

राजानो भवितारो वै कथं तेषां समुद्भवः । किं च चक्रुर्हि ते कर्म पृथङ् नामानि शंस मे ॥ १७.२ ॥

రాబోయే రాజులు ఎలా ఉద్భవించారు? వారు ఏ ఏ కర్మలు చేశారు? వారి ప్రత్యేక నామాలను కూడా నాకు వివరించుము।

Verse 3

श्रीवराह उवाच । सुप्रभो मणिजो यस्तु राजा नाम्ना महामनाः । तस्योत्पत्तिं वरारोहे शृणु त्वं भूतधारिणि ॥ १७.३ ॥

శ్రీవరాహుడు పలికెను—మణిజుని వంశంలో సుప్రభ అనే మహామనస్క రాజు ఉన్నాడు. హే వరారోహే, భూతధారిణీ! అతని జన్మవృత్తాంతం వినుము।

Verse 4

आसीद् राजा महाबाहुरादौ कृतयुगे पुरा । श्रुतकीर्तिरिति ख्यातस्त्रैलोक्ये बलवत्तरः ॥ १७.४ ॥

ప్రాచీన కాలంలో కృతయుగ ఆరంభంలో శ్రుతకీర్తి అనే మహాబాహు రాజు ఉండెను; అతడు త్రిలోకములలో అత్యంత బలవంతుడు.

Verse 5

तस्य पुत्रत्वमापेदे सुप्रभो मणिजो धरे । प्रजापालेति वै नाम्ना श्रुतकीर्तिर्महाबलः ॥ १७.५ ॥

హే ధరా! సుప్రభ అని కూడా ప్రసిద్ధుడైన మణిజుడు అతనికి కుమారుడయ్యెను; మరియు ఆ మహాబలుడు శ్రుతకీర్తి ‘ప్రజాపాల’ అనే నామంతోనూ ప్రసిద్ధి పొందెను।

Verse 6

सैकस्मिंश्चिद् दिने प्रायाद् विपिनं श्वापदाकुलम् । तत्रापश्यदृषेर्धन्यं महदाश्रममण्डलम् ॥ १७.६ ॥

ఒక దినమున అతడు క్రూరమృగాలతో నిండిన అరణ్యానికి వెళ్లెను. అక్కడ ఋషి యొక్క ధన్యమైన, విశాలమైన ఆశ్రమమండలాన్ని దర్శించెను.

Verse 7

तस्मिन् महातपा नाम ऋषिः परधार्मिकः । तपस्तेपे निराहारो जपन् ब्रह्म सनातनम् ॥ १७.७ ॥

అక్కడ ‘మహాతపా’ అనే పరమధార్మిక ఋషి నిరాహారుడై తపస్సు చేసుచు, సనాతన బ్రహ్మను జపించుచుండెను.

Verse 8

तत्रासौ पार्थिवः श्रीमान् प्रवेशाय मतिं तदा । चकार चाविशद् राजा प्रजापालो महातपाः ॥ १७.८ ॥

అక్కడ ఆ శ్రీమంతుడైన రాజు ప్రవేశించుటకు సంకల్పించెను; ప్రజాపాలకుడైన మహాతపస్వి నృపుడు లోనికి ప్రవేశించెను.

Verse 9

तस्मिन् वराश्रमपदे वनवृक्षजात्या धराप्रसूतोजितमार्गजुष्टाः । लतागृहाः इन्दुरविप्रकाशिनो नायासितज्ञाः कुलभृङ्गराजाः ॥ १७.९ ॥

ఆ శ్రేష్ఠ ఆశ్రమప్రదేశంలో, భూమిజ వృక్షసమృద్ధ మార్గాలలో సంచరించే కులీన భృంగరాజులు లతలతో నిర్మిత గృహాలలో నివసించిరి; చంద్రసూర్య కాంతితో ప్రకాశించి, శ్రమను ఎరుగనివారై ఉండిరి.

Verse 10

सुरक्तपद्मोदरकोमलाग्र-नखाङ्गुलीभिः प्रसृतैः सुराणाम् । वराङ्गनाभिः पदपङ्क्तिमुच्चै-र्विहाय भूमिं त्वपि वृत्रशत्रोः ॥ १७.१० ॥

గాఢరక్త పద్మాంతర కోమలత వంటి సున్నిత నఖాగ్రాలు గల వేళ్లను, పాదవేళ్లను విస్తరించిన ఆ సురాంగనులు, వృత్రశత్రువు లోకములోనూ, భూమిపై ఎత్తైన పాదముద్రల వరుసను విడిచిరి.

Verse 11

क्वचित् समीपे तमतीव हृष्टैर् नानाद्विजैः षट्छृरणैश्च मत्तैः । वासद्भिरुच्चैर्विविधप्रमाणाः शाखाः सुपुष्पाः समयोगयुक्ताः ॥ १७.११ ॥

ఎక్కడో సమీపంలో అత్యంత ఆనందించిన అనేక పక్షులు, అలాగే ఆరు శృంగములు గల మత్త జీవులు ఎత్తున నివసించుచుండిరి. అక్కడ వివిధ పరిమాణముల పుష్పభరిత శాఖలు సుందర సమయోగముతో పరస్పరం కలిసియుండెను.

Verse 12

कदम्बनीपार्जुनशिलाशाल-लतागृहस्थैर्मधुरस्वरेण । जुष्टं विहङ्गैः सुजनप्रयोगा निराकुला कार्यधृतिर्यथास्थैः ॥ १७.१२ ॥

కదంబ, నీప, అర్జున వృక్షములు, శిలామయ శాలవనములు, లతలతో కప్పబడిన గృహములు కలిగిన ఆ స్థలం మధురస్వర పక్షులచే సేవింపబడెను. అక్కడ సజ్జనుల ఆచారప్రయోగమువలన కార్యధృతి సహజంగా నిరాకులముగా స్థిరముగా ఉండెను.

Verse 13

मखाग्निधूमैरुदिताग्निहोमै- स्ततः समन्तात् गृहमेदिभिर्द्विजैः । सिंहैरिवाधर्म्मकरी विदारितः स तीक्ष्णदंष्ट्रैर्वरमत्तकेसरैः ॥ १७.१३ ॥

యజ్ఞాగ్నుల ధూమములతో, ప్రజ్వలిత అగ్నిహోత్రములతో చుట్టుముట్టబడి, చుట్టూ గృహస్థ ద్విజులచే పరివృతుడైన ఆ అధర్మకర్త, తీక్ష్ణ దంతములు గల మత్తమైన ఉత్తమ కేశరాల సింహములచే వేటలాగా చీల్చబడెను.

Verse 14

एवं स राजा विविधानुपायान् वराश्रमे प्रेक्षमाणो विवेश । तस्मिन् प्रविष्टे तु स तीव्रतेजा महातपाः पुण्यकृतां प्रधानः । दृष्टो यथा भानुरनन्तभानुः कौश्यासने ब्रह्मविदां प्रधानः ॥ १७.१४ ॥

ఇట్లు ఆ రాజు వివిధ ఉపాయములను పరిశీలించుచు శ్రేష్ఠ ఆశ్రమములో ప్రవేశించెను. ప్రవేశించిన వెంటనే అతడు తీవ్రమైన తేజస్సు గల మహాతపస్విని దర్శించెను—పుణ్యకర్తలలో ప్రధానుడు—అనంత కాంతిగల సూర్యునివలె, కుశాసనముపై ఆసీనుడై, బ్రహ్మవిదులలో శ్రేష్ఠుడు.

Verse 15

दृष्ट्वा स राजा विजयी मृगाणां मतिं विसस्मार मुनेः प्रसङ्गात् । चकार धर्मं प्रति मानसं सोऽनुत्तमं प्राप्य नृपो मुनिं सः ॥ १७.१५ ॥

ఆ విజేత రాజు ఆ మునిని దర్శించగానే, మునిసంగమువలన జింకల విషయమైన తన సంకల్పాన్ని మరచిపోయెను. ఆ అనుత్తమ మునిని పొందిన తరువాత రాజు తన మనస్సును ధర్మమునకు దారితీసెను.

Verse 16

स मुनिस्तं नृपं दृष्ट्वा प्रजापालमकल्मषम् । अभ्यागतक्रियां चक्रे आसनस्वागतादिभिः ॥ १७.१६ ॥

ఆ ముని ప్రజాపాలకుడైన, కల్మషరహిత రాజును చూచి ఆసనం సమర్పించి స్వాగతవచనములతో మొదలైన అతిథి-సత్కారక్రియను నిర్వహించాడు।

Verse 17

ततः कृतासनो राजा प्रणम्य ऋषिपुङ्गवम् । पप्रच्छ वसुधे प्रश्नमिमं परमदुर्लभम् ॥ १७.१७ ॥

అనంతరం రాజు ఆసనం గ్రహించి ఋషిపుంగవునికి నమస్కరించి, ఓ వసుధా, ఈ పరమ దుర్లభమైన ప్రశ్నను అడిగాడు।

Verse 18

भगवन् दुःखसंसारमग्नैः पुम्भिस्तितीर्षुभिः । यत्कार्यं तन्ममाचक्ष्व प्रणते शंसितव्रत ॥ १७.१८ ॥

హే భగవన్! దుఃఖమయ సంసారంలో మునిగిపోయి దానిని దాటాలని కోరుకునే మనుష్యులు ఏం చేయాలి? నేను నమస్కరిస్తున్నాను; హే శంసితవ్రతా, దానిని నాకు చెప్పండి।

Verse 19

महातपा उवाच । संसारार्णवमज्जमानमनुजैः पोतः स्थिरोऽतिध्रुवः कार्यः पूजनदानहोमविविधैर्यज्ञैः समं ध्यानैः । कीलैः कीलितमोक्षभिः सुरभटैरूर्ध्वं महारज्जुभिः प्राणाद्यैरधुना कुरुष्व नृपते पोतं त्रिलोकेश्वरम् ॥ १७.१९ ॥

మహాతపా అన్నారు—సంసారసముద్రంలో మునిగిపోతున్న మనుష్యుల కొరకు దృఢమైన, అత్యంత స్థిరమైన పడవను నిర్మించాలి—పూజ, దానం, హోమం, వివిధ యజ్ఞాలు మరియు ధ్యానములతో కూడి. మోక్షరూపమైన మేకులతో దానిని బిగించి, ప్రాణాది సాధనల మహారజ్జువులతో పైకి ఎత్తి; ఓ నృపతే, ఇప్పుడు ఆ పడవనే త్రిలోకాలను దాటించే అధిపతి-సాధనంగా చేయుము।

Verse 20

नारायणं नरकहरं सुरेशं भक्त्या नमस्कुर्वति यो नृपीष । स वीतशोकः परमं विशोकं प्राप्नोति विष्णोः पदमव्ययं तत् ॥ १७.२० ॥

హే నృపశ్రేష్ఠా! భక్తితో నరకహరుడైన, సురేశుడైన నారాయణునికి నమస్కరించువాడు శోకరహితుడై విష్ణువుని అవ్యయ పదమైన పరమ విశోక స్థితిని పొందుతాడు।

Verse 21

नृप उवाच । भगवन् सर्वधर्मज्ञ कथं विष्णुः सनातनः । पूज्यते मोक्षमिच्छद्भिः पुरुषैर्वद तत्त्वतः ॥ १७.२१ ॥

రాజు పలికెను—ఓ భగవన్, సర్వధర్మజ్ఞా! మోక్షాన్ని కోరువారు సనాతన విష్ణువును ఎలా పూజించాలి? తత్త్వంగా వివరించండి।

Verse 22

महातपा उवाच । शृणु राजन् महाप्राज्ञ यथा विष्णुः प्रसीदति । पुरुषाणां तथा स्त्रीणां सर्वयोगीश्वरॊ हरिः ॥ १७.२२ ॥

మహాతపా పలికెను—ఓ మహాప్రాజ్ఞ రాజా, వినుము; విష్ణువు ఏ విధంగా ప్రసన్నుడగునో, ఆ విధంగా పురుషులకూ స్త్రీలకూ సర్వయోగీశ్వరుడైన హరి అనుగ్రహిస్తాడు।

Verse 23

सर्वे देवाः सपितरो ब्रह्माद्याश्चाण्डमध्यगाः । विष्णोः सकाशादुत्पन्ना इतीयं वैदिकी श्रुतिः ॥ १७.२३ ॥

సర్వ దేవతలు, పితృదేవతలు, అలాగే బ్రహ్మాది బ్రహ్మాండమధ్యస్థులు—ఇవన్నీ విష్ణువు సాన్నిధ్యమునుండి ఉద్భవించాయని వైదిక శ్రుతి ప్రకటిస్తుంది।

Verse 24

अग्निस्तथाश्विनौ गौरी गजवक्त्रभुजङ्गमाः । कार्तिकेयस्तथादित्यो मातरो दुर्गया सह ॥ १७.२४ ॥

అగ్ని, అశ్వినీదేవతలు, గౌరీ, గజవక్త్రుడు (గణేశుడు) సంబంధిత నాగగణాలు, కార్తికేయుడు, ఆదిత్యుడు, అలాగే దుర్గతో కూడిన మాతృగణము।

Verse 25

दिशो धनपतिर् विष्णुर् यमो रुद्रः शशी तथा । पितरश्चेति संभूताः प्राधान्येन जगत्पतेः ॥ १७.२५ ॥

దిక్కుల అధిష్ఠాతలు, ధనపతి (కుబేరుడు), విష్ణువు, యముడు, రుద్రుడు, అలాగే చంద్రుడు మరియు పితృదేవతలు—ఇవన్నీ జగత్పతి యొక్క ప్రధాన ప్రకటనలుగా సంభవించాయి।

Verse 26

हिरण्यगर्भस्य तनौ सर्वं एव समुद्भवाः । पृथक्पृथक् ततो गर्वं वहमानाः समन्ततः ॥ १७.२६ ॥

హిరణ్యగర్భుని దేహమునుండే నిశ్చయంగా సమస్త జీవులు ఉద్భవించారు. ఆపై వారు తమ తమ భిన్న రూపాలతో అన్ని వైపులా గర్వాన్ని మోసారు.

Verse 27

अहं योग्यस्त्वहं याज्य इति तेषां स्वनो महान् । श्रूयते देवसमितौ सागरक्षुब्धसन्निभः ॥ १७.२७ ॥

“నేను యోగ్యుడను, నేనే యాజ్యుడను” అని వారి గొప్ప కేక దేవసభలో వినబడింది; అది కలత చెందిన సముద్ర గర్జనను పోలి ఉంది.

Verse 28

तेषां विवादमानानां वह्निरुत्थाय पार्थिव । उवाच मां यजस्वेति ध्यायध्वं मामिति ब्रुवन् ॥ १७.२८ ॥

వారు వాదించుచుండగా, ఓ రాజా, అగ్ని లేచి ఇలా పలికెను—“నన్ను యజించండి” మరియు “నన్ను ధ్యానించండి” అని వారిని ఉద్దేశించి చెప్పెను.

Verse 29

प्राजापत्यमिदं नूनं शरीरं मद्विनाकृतम् । विनाशमुपपद्येत यतो नाहं महानहम् ॥ १७.२९ ॥

ఈ శరీరం నిశ్చయంగా ప్రజాపతియొక్క సృష్టి; ఇది నన్ను లేకుండా నిర్మించబడితే వినాశానికి లోనయ్యేది—ఎందుకంటే అప్పుడు నేను ‘మహానహం’ (ధారణతత్త్వం) కాను.

Verse 30

एवमुक्त्वा शरीरं तु त्यक्त्वा वह्निर्विनिर्ययौ । निर्गतेऽपि ततस्तस्मिंस्तच्छरीरं न शीऱ्यते ॥ १७.३० ॥

ఇలా చెప్పి అగ్ని ఆ శరీరాన్ని విడిచి బయటికి వెళ్లిపోయెను. అతడు అక్కడి నుండి నిష్క్రమించినప్పటికీ ఆ శరీరం క్షీణించలేదు.

Verse 31

ततोऽश्विनौ मूर्तिमन्तौ प्राणापानौ शरीरगौ । आवां प्रधानावित्येवमूचतुर्याज्यसत्तमौ ॥ १७.३१ ॥

అప్పుడు మూర్తిమంతులైన అశ్వినీదేవులు—శరీరంలో ఉన్న ప్రాణ, అపాన రూపాలుగా—యాజ్యసత్తమునితో ఇలా అన్నారు: “మేమిద్దరమే ప్రధానము.”

Verse 32

एवमुक्त्वा शरीरं तु विहाय क्वचिदास्थितौ । तयोऽपि क्षयं कृत्वा क्षेत्री तत्पुरमास्थितः ॥ १७.३२ ॥

ఇలా చెప్పి వారు శరీరాన్ని విడిచి ఒక చోట స్థిరపడ్డారు. ఆ ఇద్దరికీ క్షయం కలిగించి, క్షేత్రి (క్షేత్రాధిపతి) ఆ నగరంలో నివసించాడు.

Verse 33

ततो वागब्रवीद् गौरी प्राधान्यं मयि संस्थितम् । सा अप्येवमुक्त्वा क्षेत्रात् तु निष्चक्राम बहिः शुभा ॥ १७.३३ ॥

తర్వాత గౌరీ ఇలా పలికింది: “ప్రాధాన్యం నాలోనే స్థితమై ఉంది.” అని చెప్పి ఆ శుభమూర్తి క్షేత్రం నుండి బయటకు వెళ్లింది.

Verse 34

तया विनापि तत्क्षेत्रं वागूनं व्यवतिष्ठत । ततो गणपतिर् वाक्यमाकाशाख्योऽब्रवीत् तदा ॥ १७.३४ ॥

ఆమె లేకున్నా ఆ క్షేత్రం ‘వాగూన’ అనే నామంతో స్థిరంగా నిలిచింది. అప్పుడు గణపతి వాక్యమును పలికాడు; ‘ఆకాశాఖ్య’ అనే వాడూ అప్పుడే పలికాడు.

Verse 35

न मया रहितं किञ्चिच्छरीरं स्थायि दूरतः । कालान्तरेत्येवमुक्त्वा सोऽपि निष्क्रम्य देहतः ॥ १७.३५ ॥

అతడు అన్నాడు: “నన్ను విడిచి ఏ శరీరమూ దూరంగా ఉండి దీర్ఘకాలం నిలవదు.” ‘కాలాంతరంలో’ అని చెప్పి అతడూ దేహాన్ని విడిచి వెళ్లాడు.

Verse 36

पृथग्भूतस्तथाप्येतच्चरीरं नाप्यनीनशत् । विनाकाशाख्यतत्त्वेन तथापि न विशीर्यते ॥ १७.३६ ॥

ఈ శరీరం విభిన్న భాగాలుగా విడిపోయినప్పటికీ నశించదు; ‘ఆకాశ’ అనే తత్త్వం లేకున్నా కూడా అది విచ్ఛిన్నం కావదు।

Verse 37

सुषिरैस्तु विहीनं तु दृष्ट्वा क्षेत्रं व्यवस्थितम् । शरीरधातवः सर्वे ते ब्रूयुर्वाक्यमेव हि ॥ १७.३७ ॥

కానీ వారు ‘క్షేత్రం’ అంటే శరీరాన్ని సరిగా స్థితిలో ఉన్నదిగా, అయితే రంధ్రాలు లేనిదిగా చూసినప్పుడు, శరీరధాతువులన్నీ సాక్ష్యంలా ఒక మాటనే పలుకుతాయి।

Verse 38

अस्माभिर्व्यतिरिक्तस्य न शरीरस्य धारणम् । भवतीत्येवमुक्त्वा ते जहुः सर्वे शरीरिणः ॥ १७.३८ ॥

“మాకు వేరైన దానితో శరీరధారణ జరగదు” అని ఇలా చెప్పి, ఆ దేహధారులందరూ శరీరాన్ని విడిచిపెట్టారు।

Verse 39

तैर्व्यपेतमपि क्षेत्रं पुरुषेण प्रपाल्यते । तं दृष्ट्वा त्वब्रवीत् स्कन्दः सोऽहङ्कारः प्रकीर्तितः ॥ १७.३९ ॥

వారు విడిచిపెట్టినప్పటికీ ఆ ‘క్షేత్రం’ ఒక పురుషునిచే పోషింపబడుతుంది. అతనిని చూసి స్కందుడు అన్నాడు—“ఇదే ‘అహంకారము’ అని ప్రసిద్ధి.”

Verse 40

मया विना शरीरस्य सम्भूतिरपि नेष्यते । एवमुक्त्वा शरीरात् तु सोऽभ्यपेतः पृथक् स्थितः ॥ १७.४० ॥

“నన్ను లేకుండా శరీరసంభవమూ అంగీకరించబడదు” అని చెప్పి, అతడు శరీరం నుండి వెనుదిరిగి వేరుగా నిలిచాడు।

Verse 41

तेनाक्षतेन तत्क्षेत्रं विना मुक्तवदास्थितम् । तं दृष्ट्वा कुपितो भानुः स आदित्यः प्रकीर्तितः ॥ १७.४१ ॥

ఆ అక్షతము లేక ఆ పుణ్యక్షేత్రము ముక్తి లేనిదానివలె నిలిచింది. అది చూచి భాను (సూర్యుడు) కోపించాడు; అందువల్ల అతడు ‘ఆదిత్య’గా ప్రసిద్ధి చెందాడు.

Verse 42

मया विना कथं क्षेत्रमिमं क्षणमपीष्यते । एवमुक्त्वा प्रयातः स तच्छरीरं न शीऱ्यते ॥ १७.४२ ॥

“నేను లేకుండా ఈ క్షేత్రము క్షణమైనా ఎలా నిలుస్తుంది?” అని చెప్పి అతడు వెళ్లిపోయాడు; అయినా ఆ శరీరం క్షయించలేదు.

Verse 43

ततः कामादिरुत्थाय गणो मातृविसंज्ञितः । न मया व्यतिरिक्तस्य शरीरस्य व्यवस्थितिः । एवमुक्त्वा स यातस्तु शरीरं तन्न शीryते ॥ १७.४३ ॥

అప్పుడు కామాది మొదలైన ‘మాతృ’ అనే గణము లేచి ఇలా అన్నది—“నన్ను విడిచి శరీరానికి స్థిరస్థితి లేదు.” అని చెప్పి అతడు వెళ్లిపోయాడు; అయినా ఆ శరీరం క్షయించలేదు.

Verse 44

ततो माया अब्रवीत् कोपात् सा च दुर्गा प्रकीर्तिता । न मया अस्य विना भूतिरित्युक्त्वा अन्तर्दधे पुनः ॥ १७.४४ ॥

అప్పుడు మాయ కోపంతో పలికింది—ఆమెనే దుర్గగా కూడా కీర్తిస్తారు. “నన్ను లేకుండా ఇతనికి అభ్యుదయం లేదు” అని చెప్పి ఆమె మళ్లీ అంతర్ధానమైంది.

Verse 45

ततो दिशः समुत्तस्थुरूचुश्छेदं वचो महत् । नास्माभी रहितं कार्यं भवतीति न संशयः । चतस्त्र आगताः काष्ठा अपयाताः क्षणात् तदा ॥ १७.४५ ॥

అప్పుడు దిక్కులు లేచి గొప్ప నిర్ణయవాక్యాన్ని పలికాయి—“మా లేకుండా ఏ కార్యమూ సిద్ధించదు; ఇందులో సందేహం లేదు.” ఆ క్షణమే వచ్చిన నాలుగు దిక్కులు క్షణంలోనే వెళ్లిపోయాయి.

Verse 46

ततो धनपतिर् वायुर् मय्यपेते क्व सम्भवः । शरीरस्येति सोऽप्येवम् उक्त्वा मूर्धानगोऽभवत् ॥ १७.४६ ॥

అప్పుడు ధనపతి (కుబేరుడు) అన్నాడు— “నేను వెళ్లిపోయిన తరువాత శరీరానికి ఉనికి ఎక్కడి నుండి కలుగుతుంది?” అని చెప్పి అతడూ మస్తకమునకు ఉర్ధ్వంగా లీనమయ్యాడు।

Verse 47

ततो विष्णुर्मनो ब्रूयान्नायं देहो मया विना । क्षणमप्युत्सहेत् स्थातुमित्युक्त्वाऽन्तर्दधे पुनः ॥ १७.४७ ॥

అప్పుడు విష్ణువు (మనసులో) పలికాడు— “నన్ను లేకుండా ఈ దేహం క్షణమాత్రమూ నిలువలేడు.” అని చెప్పి ఆయన మళ్లీ అంతర్ధానమయ్యాడు.

Verse 48

ततो धर्मोऽब्रवीत् सर्वमिदं पालितवानहम् । इदानीमप्युपगते कथमेतद्भविष्यति ॥ १७.४८ ॥

అప్పుడు ధర్ముడు అన్నాడు— “ఇదంతా నేను కాపాడాను. ఇప్పుడు ఈ స్థితి వచ్చి చేరినప్పుడు ఇది ఎలా జరుగుతుంది?”

Verse 49

एवमुक्त्वा गतो धर्मस्तच्छरीरं न शीऱ्यते । ततो ब्रवीन्महादेवः अव्यक्तो भूतनायकः ॥ १७.४९ ॥

ఇలా చెప్పి ధర్ముడు వెళ్లిపోయాడు; అయినా ఆ శరీరం క్షయించలేదు. అప్పుడు అవ్యక్తుడైన, భూతనాయకుడైన మహాదేవుడు పలికాడు.

Verse 50

महत्त्संज्ञो मया हीनं शरीरं नो भवेद्यथा । एवमुक्त्वा गतः शम्भुस्तच्छरीरं न शीऱ्यते ॥ १७.५० ॥

“‘మహత్’ అని ప్రసిద్ధమైన ఈ శరీరం నన్ను లేకుండా శూన్యమవకూడదు” అని చెప్పి శంభువు వెళ్లిపోయాడు; అయినా ఆ శరీరం క్షయించలేదు.

Verse 51

तं दृष्ट्वा पितरश्चोचुस्तन्मात्रा यावदस्मभिः । प्रगतैरेभिरेतच्च शरीरं शीऱ्यते ध्रुवम् । एवमुक्त्वा तु ते देहं त्यक्त्वाऽन्तर्धानमागताः ॥ १७.५१ ॥

వారిని చూసి పితృదేవతలు ఇలా అన్నారు: "మా ద్వారా ఈ మద్దతు ఉన్నంత కాలమే ఈ శరీరం ఉంటుంది; మేము వెళ్ళిపోయిన తర్వాత ఇది నిశ్చయంగా క్షీణిస్తుంది." ఇలా చెప్పి వారు శరీరాన్ని విడిచిపెట్టి అదృశ్యమయ్యారు.

Verse 52

अग्निः प्राणोऽपानश्च आकाशं सर्वधातवः । क्षेत्रं तद्वदहंकारो भानुः कामादयो मया । काष्ठा वायुर्विष्णुर्धर्म शम्भुस्तथेन्द्रियार्थकाः ॥ १७.५२ ॥

"అగ్ని, ప్రాణ మరియు అపాన వాయువులు, ఆకాశం మరియు అన్ని ధాతువులు; క్షేత్రం, అహంకారం, సూర్యుడు మరియు కామము మొదలైనవి—ఇవన్నీ నా ద్వారానే; దిక్కులు, వాయువు, విష్ణువు, ధర్మం, శంభువు మరియు ఇంద్రియార్థాలు కూడా."

Verse 53

एतैर्मुक्तं तु तत्क्षेत्रं तत् तथैव व्यवस्थितम् । सोमेन पाल्यमानं तु पुरुषेणेन्दुरूपिणा ॥ १७.५३ ॥

ఈ సాధనాల ద్వారా, ఆ పవిత్ర క్షేత్రం కష్టాల నుండి విముక్తి పొంది పూర్వం వలె స్థిరపడింది; మరియు ఇది సోమునిచే రక్షించబడుతోంది—చంద్రుని రూపం ధరించిన ఆ పురుషుని ద్వారా.

Verse 54

एवं व्यवस्थिते सोमे षोडशात्मन्यथाक्षरे । प्राग्वत् तत्र गुणोपेतं क्षेत्रमुत्थाय बभ्रम ॥ १७.५४ ॥

సోముడు ఈ విధంగా పదహారు కళల అవినాశి సూత్రం ప్రకారం స్థాపించబడినప్పుడు, పూర్వం వలె, గుణాలతో కూడిన ఆ పవిత్ర క్షేత్రం లేచి అక్కడ సంచరించసాగింది.

Verse 55

प्रागवस्थं शरीरं तु दृष्ट्वा सर्वज्ञपालितम् । ताः क्षेत्रदेवताः सर्वा वैलक्षं भावमाश्रिताः ॥ १७.५५ ॥

కానీ శరీరాన్ని దాని పూర్వ స్థితిలో, సర్వజ్ఞుని సంరక్షణలో సురక్షితంగా చూసి, ఆ పవిత్ర క్షేత్ర రక్షక దేవతలందరూ అత్యంత విస్మయానికి మరియు వ్యాకులతకు లోనయ్యారు.

Verse 56

तमेवं तुष्टुवुः सर्वास्तं देवं परमेश्वरम् । स्वस्थानमीयिषुः सर्वास्तदा नृपतिसत्तम ॥ १७.५६ ॥

అప్పుడు వారందరూ ఆ దేవుడు, పరమేశ్వరుని స్తుతించారు; తరువాత, ఓ నృపశ్రేష్ఠా, వారందరూ తమ తమ నివాసాలకు వెళ్లిపోయారు।

Verse 57

त्वमग्निस्त्वं तथा प्राणस्त्वमपानः सरस्वती । त्वमाकाशं धनाध्यक्षस्त्वं शरीरस्य धातवः ॥ १७.५७ ॥

నీవే అగ్ని, నీవే ప్రాణము; నీవే అపానము మరియు సరస్వతి. నీవే ఆకాశము, ధనాధ్యక్షుడవు; నీవే శరీర ధాతువులు।

Verse 58

अहङ्कारो भवान् देव त्वमादित्योऽष्टको गणः । त्वं माया पृथिवी दुर्गा त्वं दिशस्त्वं मरुत्पतिः ॥ १७.५८ ॥

ఓ దేవా, నీవే అహంకార తత్త్వము; నీవే ఆదిత్యుడు, అష్టకుడు, గణములు. నీవే మాయ, పృథివి, దుర్గ; నీవే దిక్కులు, నీవే మరుత్పతి।

Verse 59

त्वं विष्णुस्त्वं तथा धर्मस्त्वं जिष्णुस्त्वं पराजितः । अक्षरार्थस्वरूपेण परमेश्वरसंज्ञितः ॥ १७.५९ ॥

నీవే విష్ణువు, నీవే ధర్మము; నీవే జిష్ణువు, నీవే అపరాజితుడు. అక్షరార్థ స్వరూపముగా నీవు ‘పరమేశ్వరుడు’ అని పిలువబడుతున్నావు।

Verse 60

अस्माभिरपयातैस्तु कथमेतद्भविष्यति । एवमत्र शरीरं तु त्यक्तमस्माभिरेव च ॥ १७.६० ॥

కానీ మేము వెనుదిరిగితే ఇది ఎలా జరుగుతుంది? అలాగే ఇక్కడ ఈ శరీరం కూడా మా చేతనే విడిచిపెట్టబడింది।

Verse 61

तत् परं भवता देव तदवस्थं प्रपाल्यते । स्थानभङ्गो न नः कार्यः स्वयं सृष्ट्वा प्रजापते ॥ १७.६१ ॥

అందుచేత హే దేవా, మీరు ఆ పరమ స్థితిని కాపాడండి. హే ప్రజాపతే, మీరు స్వయంగా మమ్మల్ని సృష్టించారు; కాబట్టి మా స్థిరస్థానభంగం చేయుట మాకు తగదు.

Verse 62

एवं स्तुतस्ततो देवस्तेषां तोषं परं ययौ । उवाच चैतान् क्रीडार्थं भवन्तोत्पादिता मया ॥ १७.६२ ॥

ఇలా స్తుతింపబడిన దేవుడు వారిపై పరమ సంతోషాన్ని పొందాడు. తరువాత ఆయన ఇలా అన్నాడు—“దివ్యలీలార్థం మిమ్మల్ని నేను ఉత్పత్తి చేశాను.”

Verse 63

कृतकृत्यस्य मे किं नु भवद्भिर्विप्रयोजनम् । तथापि दद्मि वो रूपे द्वे द्वे प्रत्येकशोऽधुना ॥ १७.६३ ॥

“నా కార్యం సిద్ధించిన తరువాత మీతో నాకు ఏ వియోగం ఉంటుంది? అయినా ఇప్పుడు నేను మీలో ప్రతి ఒక్కరికీ రెండు రెండు రూపాలను ప్రసాదిస్తున్నాను.”

Verse 64

भूतकार्येष्वमूर्तेन देवलोके तु मूर्तिना । तिष्ठध्वमपि कालान्ते लयं त्वाविशत द्रुतम् ॥ १७.६४ ॥

భూతకార్యాలలో అమూర్తరూపంగా, దేవలోకంలో మాత్రం మూర్తిరూపంగా స్థితిచెందండి. కాలాంతంలో మీలో త్వరగా లయము (ప్రళయం) ప్రవేశించింది.

Verse 65

शरीराणि पुनर्नैवं कर्त्तव्योऽहमिति क्वचित् । मूर्त्तीनां च तथा तुभ्यं दद्मि नामानि वोऽधुना ॥ १७.६५ ॥

“మళ్లీ ఎక్కడా ‘నేనే కర్తను’ అనే భావంతో ఈ విధంగా శరీరాలను నిర్మించకూడదు. అలాగే ఇప్పుడు నేను మీకు మూర్తిరూపాల పేర్లను కూడా ప్రసాదిస్తున్నాను.”

Verse 66

अग्नेर्वैश्वानरो नाम प्राणापानौ तथाश्विनौ । भविष्यति तथा गौरी हिमशैलसुता तथा ॥ १७.६६ ॥

అగ్నికి ‘వైశ్వానర’ అనే నామము; అలాగే ప్రాణాపానములు అశ్వినీదేవతల రూపముగా నిర్దిష్టములు. అలాగే గౌరీ—హిమశైలసుత—కూడా భవిష్యత్తులో ప్రదర్శితమగును.

Verse 67

पृथिव्यादिगणस्त्वेष गजवक्त्रो भविष्यति । शरीरधातवश्चेमे नानाभूतानि एव तु । अहंकारस्तथा स्कन्दः कार्त्तिकेयो भविष्यति ॥ १७.६७ ॥

పృథివి మొదలైన ఈ గణము ‘గజవక్త్ర’ (గణేశుడు)గా భవిష్యత్తులో అవతరిస్తుంది. ఈ శరీరధాతువులు నిశ్చయంగా నానావిధ భూతజాతులుగా మారుతాయి. అలాగే అహంకారము ‘స్కంద’—కార్త్తికేయ—రూపమగును.

Verse 68

भानुश्चादित्यरूपोऽसौ मूर्त्तामूर्त्त च चक्षुषी । कामाद्योऽयं गणो भूयो मातृरूपो भविष्यति ॥ १७.६८ ॥

భాను ఆదిత్యరూపుడే; ఆయన మూర్తమూ అమూర్తమూ రెండుగా ఉండి (లోకానికి) రెండు నేత్రాలవలె ప్రకాశిస్తాడు. కామము మొదలైన ఈ గణము మరల మాతృరూపముగా భవిస్తుంది.

Verse 69

शरीरमाया दुर्गैषा कारणान्ते भविष्यति । दश कन्या भविष्यन्ति काष्ठास्त्वेतास्तु वारुणाः ॥ १७.६९ ॥

ఈ దుర్గమమైన శరీరమాయ కారణప్రక్రియాంతంలో ప్రదర్శితమగును. పది కన్యలు ఉద్భవిస్తారు; వీరే వరుణసంబంధమైన ‘కాష్ఠాలు’ (కాలవిభాగాలు).

Verse 70

अयं वायुर्धनेशस्तु कारणान्ते भविष्यति । अयं मनो विष्णुनामा भविष्यति न संशयः ॥ १७.७० ॥

ఈ వాయువు కారణచక్రాంతంలో ‘ధనేశ’గా అవతరిస్తాడు. ఈ మనస్సు ‘విష్ణు’ అనే నామముతోనే భవిస్తుంది—సందేహము లేదు.

Verse 71

धर्मोऽपि यमनामा च भविष्यति न संशयः । महत्तत्त्वं च भगवान् महादेवो भविष्यति ॥ १७.७१ ॥

ధర్మమూ యమ అనే నామంతో ప్రసిద్ధి చెందును—సందేహం లేదు. మహత్తత్త్వము భగవాన్ మహాదేవుడిగా అవతరించును.

Verse 72

इन्द्रियार्थाश्च पितरो भविष्यन्ति न संशयः । अयं सोमः स्वयं भूत्वा यामित्रं सर्वदामराः ॥ १७.७२ ॥

ఇంద్రియవిషయాలు పితృదేవతలుగా మారును—సందేహం లేదు. ఈ సోముడు స్వయంగా ప్రकटమై యమునికి మిత్రుడై, నిత్యం అమరులతో ఉండును.

Verse 73

एवं वेदान्तपुरुषः प्रोक्तो नारायणात्मकः । स्वस्थाने देवताः सर्वा देवस्तु विरराम ह ॥ १७.७३ ॥

ఇలా వేదాంతపురుషుడు నారాయణస్వరూపుడని చెప్పబడెను. సమస్త దేవతలు తమ తమ స్థానాలకు వెళ్లిరి; దేవుడు (వక్త) అప్పుడు మౌనమయ్యెను.

Verse 74

एवं प्रभावो देवोऽसौ वेदवेद्यो जनार्दनः । कथितो नृपते तुभ्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १७.७४ ॥

ఇలా వేదములచే తెలిసికొనదగిన మహాప్రభావశాలి దేవుడు జనార్దనుడు నీకు, ఓ రాజా, వివరించబడెను. ఇంకేమి వినదలచితివి?