Adhyaya 5

Verse 1

व्यास उवाच । भगवन्ब्रूहि तत्त्वेन कथं निर्बंधतो मुनिः । विश्वामित्रो निजं शिष्यं कौत्सं क्रोधेन तादृशम्

వ్యాసుడు పలికెను—హే భగవన్, తత్త్వంగా చెప్పుము; కోపంతో ముని విశ్వామిత్రుడు తన శిష్యుడు కౌత్సుని అలా దృఢంగా ఎలా ఒత్తిడి చేశాడు?

Verse 2

दुष्प्राप्यमर्थं यत्नेन बहु प्रार्थितवांस्तदा । एतत्सर्वं च कथय मयि यद्यस्ति ते कृपा

అప్పుడు అతడు ఎంతో ప్రయత్నంతో దుష్ప్రాప్యమైన ధనాన్ని బహుగా యాచించాడు. నాపై మీ కరుణ ఉంటే, ఇవన్నీ నాకు వివరించండి।

Verse 3

अगस्त्य उवाच । शृणु द्विज कथामेतां सावधानेंद्रियः स्वयम् । विश्वामित्रो मुनिश्रेष्ठः स दिव्यज्ञानलोचनः

అగస్త్యుడు పలికెను—హే ద్విజా, ఇంద్రియాలను జాగ్రత్తగా ఉంచి ఈ కథను వినుము. మునిశ్రేష్ఠుడు విశ్వామిత్రుడు దివ్యజ్ఞాన నేత్రంతో యుక్తుడు।

Verse 4

निजाश्रमे तपो दुर्गं चकार प्रयतो व्रती । एकदा तमथो द्रष्टुं दुर्वासा मुनिरागतः

తన ఆశ్రమంలో నియమవంతుడైన వ్రతధారి ఘోర తపస్సు చేశాడు. ఒకసారి అతనిని దర్శించుటకు ముని దుర్వాస వచ్చాడు.

Verse 5

आगत्य च क्षुधाक्रांत उच्चैः प्रोवाच स द्विजः । भोजनं दीयतां मह्यं क्षुधापीडितचेतसे । पायसं शुचि चोष्णं च शीघ्रं क्षुधार्त्तिने द्विज

వచ్చి ఆకలితో క్షోభించిన ఆ ద్విజుడు గట్టిగా పలికాడు—“నాకు భోజనం ఇవ్వండి; ఆకలితో నా మనస్సు బాధపడుతోంది. ఓ ద్విజా, ఆకలితో బాధపడువానికి త్వరగా శుద్ధమైన వేడి పాయసం ఇవ్వండి.”

Verse 6

इति श्रुत्वा वचः क्षिप्रं विश्वामित्रः प्रयत्नतः । स्थाल्यां पायसमादाय तं समर्प्य ततः स्वयम्

ఆ మాటలు విని విశ్వామిత్రుడు వెంటనే శ్రద్ధతో పాత్రలో పాయసం తీసుకొని అతనికి సమర్పించాడు; ఆపై తానే (సేవలో) నిమగ్నమయ్యాడు.

Verse 7

तदादायोत्थितं दृष्ट्वा दुर्वासास्तं विलोकयन् । उवाच मधुरं वाक्यं मुनिं लक्षणतत्परः

అది తీసుకొని లేచినవాడిని చూసి దుర్వాసుడు అతనిని పరిశీలిస్తూ, శుభలక్షణాలు మరియు ధర్మాచారంలో నిబద్ధుడైన ఆ మునితో మధురంగా పలికాడు.

Verse 8

क्षणं सहस्व विप्रेन्द्र यावत्स्नात्वा व्रजाम्यहम् । तिष्ठतिष्ठ क्षणं तिष्ठ आगच्छाम्येष साप्रतम्

“ఓ విప్రేంద్రా, నేను స్నానం చేసి వచ్చేవరకు క్షణం సహించండి. నిలుచు—నిలుచు—క్షణం నిలుచు; నేను ఇప్పుడే వస్తాను.”

Verse 9

इत्युक्त्वा स जगामैव दुर्वासाः स्वाश्रमं तदा

ఇట్లు పలికి దుర్వాస ముని అప్పుడు తన స్వాశ్రమమునకే వెళ్లెను।

Verse 10

विश्वामित्रस्तपोनिष्ठस्तदा सानुरिवाऽचलः । दिव्यं वर्षसहस्रं स तस्थौ स्थिरमतिस्तदा

అప్పుడు తపోనిష్ఠుడైన విశ్వామిత్రుడు పర్వతశిఖరంలా అచలంగా నిలిచెను; స్థిరబుద్ధితో దివ్య సహస్ర సంవత్సరాలు తపస్సులో నిలిచెను.

Verse 11

तस्य शुश्रूषणपरो मुनिः कौत्सो यतव्रतः । बभूव परमोदारमतिर्विगतमत्सरः

ఆయన సేవలో నిమగ్నుడై, వ్రతనియమాలతో నియమితుడైన కౌత్స ముని పరమ ఉదారబుద్ధి గలవాడై, అసూయరహితుడయ్యెను.

Verse 12

पुनरागत्य स मुनिर्दुर्वासा गतकल्मषः । भुक्त्वा च पायसं सद्यः स जगाम निजाश्रमम्

మళ్లీ వచ్చి, కల్మషరహితుడైన దుర్వాస ముని పాయసాన్ని భుజించి, వెంటనే తన ఆశ్రమమునకు వెళ్లెను.

Verse 13

तस्मिन्गते मुनिवरे विश्वामित्रस्तपोनिधिः । कौत्सं विद्यावतां श्रेष्ठं विससर्ज गृहान्प्रति

ఆ మునివరుడు వెళ్లిన తరువాత, తపోనిధి విశ్వామిత్రుడు విద్యావంతులలో శ్రేష్ఠుడైన కౌత్సుని గృహమునకు పంపెను.

Verse 14

स विसृष्टो गुरुं प्राह दक्षिणा प्रार्थ्यतामिति । विश्वामित्रस्तु तं प्राह किं दास्यसि दक्षिणाम् । दक्षिणा तव शुश्रूषा गृहं व्रज यतव्रत

విడుదల పొందిన శిష్యుడు గురువుతో—“గురుదక్షిణ కోరండి” అన్నాడు. విశ్వామిత్రుడు పలికెను—“నీవు ఏ దక్షిణ ఇస్తావు? నీ దక్షిణ గురుశుశ్రూషయే; ఓ నియమవంతుడా, గృహానికి వెళ్ళు.”

Verse 15

पुनःपुनर्गुरुं प्राह शिष्यो निर्बन्धवान्यदा । तदा गुरुर्गुरुक्रुद्धः शिष्यं प्राह च निष्ठुरम्

శిష్యుడు మళ్లీ మళ్లీ పట్టుబట్టి గురువును అడిగినప్పుడు, ఆ పట్టుదలపై గురువు కోపించి శిష్యునితో కఠినంగా పలికెను।

Verse 16

सुवर्णस्य सुवर्णस्य चतुर्दश समाहर । कोटीर्मे दक्षिणा विप्र पश्चाद्गच्छ गृहं प्रति

“ఓ విప్రా, నాకు దక్షిణగా బంగారపు పద్నాలుగు కోట్లు సమకూర్చు; ఆ తరువాత నీ ఇంటికి తిరిగి వెళ్ళు.”

Verse 17

इत्युक्तो गुरुणा कौत्सो विचार्य समुपागमत् । काकुत्स्थं दिग्विजेतारं ययाचे गुरुदक्षिणाम्

గురువు ఇలా చెప్పగా కౌత్సుడు ఆలోచించి, దిక్కులను జయించిన కాకుత్స్థ శ్రీరాముని సమీపించి గురుదక్షిణ కోసం యాచించాడు।

Verse 18

इत्युक्तं ते मुनिवर त्वया पृष्टं हि यत्पुनः । अतोऽन्यच्छृणु ते वच्मि तीर्थकारणमुत्तमम्

“ఓ మునివరా, నీవు అడిగినదానికి నేను సమాధానం చెప్పాను. ఇక మరొకటి విను—ఈ పవిత్ర తీర్థానికి పరమ కారణమూ మూలమూ నీకు వివరిస్తాను.”

Verse 19

तस्माद्दक्षिणदिग्भागे संभेदः सिद्धसेवितः । तिलोदकीसरय्वोश्च संगत्या भुवि संश्रुतः

అందువల్ల దక్షిణ దిశాభాగంలో సిద్ధులు సేవించే పవిత్ర సంగమం ఉంది. తిలోదకీ మరియు సరయూ నదుల సంగమస్థలముగా అది భూమిపై ప్రసిద్ధి పొందింది.

Verse 20

तत्र स्नात्वा महाभाग भवन्ति विरजा नराः । दशानामश्वमेधानां कृतानां यत्फलं भवेत् । तदाप्नोति स धर्मात्मा तत्र स्नात्वा यतव्रतः

హే మహాభాగ! అక్కడ స్నానం చేసినవారు మలినరహితులై పవిత్రులవుతారు. పది అశ్వమేధ యాగాలు చేసిన ఫలము ఏదో, అదే నియమవంతుడైన ధర్మాత్ముడు అక్కడ స్నానం చేయగానే పొందుతాడు.

Verse 21

स्वर्णादिकं च यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे । शुभां गतिमवाप्नोति अग्निवच्चैव दीप्यते

వేదపారంగతుడైన బ్రాహ్మణునికి స్వర్ణాది దానం చేసే వాడు శుభగతిని పొందుతాడు; అగ్నివలెనే ప్రకాశిస్తాడు.

Verse 22

तिलोदकीसरय्वोश्च संगमे लोकविश्रुते । दत्त्वान्नं च विधानेन न स भूयोऽभिजायते

తిలోదకీ–సరయూ నదుల లోకప్రసిద్ధ సంగమంలో విధిపూర్వకంగా అన్నదానం చేసినవాడు మరల జన్మించడు.

Verse 23

उपवासं च यः कृत्वा विप्रान्संतर्पयेन्नरः । सौत्रामणेश्च यज्ञस्य फलमाप्नोति मानवः

ఉపవాసం చేసి బ్రాహ్మణులను సంతృప్తిపరచే (భోజనం పెట్టే) మనిషి సౌత్రామణీ యజ్ఞఫలాన్ని పొందుతాడు.

Verse 24

एकाहारस्तु यस्तिष्ठेन्मासं तत्र यतव्रतः । यावज्जीवकृतं पापं सहसा तस्य नश्यति

అక్కడ ఒక నెల పాటు నియమంతో ఉండి రోజుకు ఒక్కసారి మాత్రమే భోజనం చేసే వాని జీవితకాలంలో కూడిన పాపమంతా అకస్మాత్తుగా నశిస్తుంది.

Verse 25

नभस्य कृष्णामावस्यां यात्रा सांवत्सरी भवेत् । रामेण निर्मिता पूर्वं नदी सिंधुरिवापरा

నభస్య (భాద్రపద) కృష్ణ అమావాస్యనాడు ఈ యాత్ర వార్షిక ఆచారమవుతుంది. పూర్వకాలంలో రాముడు ఈ నదిని మరొక సింధువులాంటి మహాధారగా నిర్మించాడు.

Verse 26

सिंधुजानां तुरंगाणां जलपानाय सुव्रत । तिलवच्छ्याममुदकं यतस्तस्यां सदा बभौ

హే సువ్రతా! సింధు దేశంలో పుట్టిన గుర్రాలు త్రాగుటకు ఆ నదిలోని నీరు ఎల్లప్పుడూ నువ్వుల వలె నల్లగా కనిపించేది.

Verse 27

तिलोदकीति विख्याता पुण्यतोया सदा नदी । संगमादन्यतो यस्यां तिलोदक्यां शुचिव्रतः । स्नातो विमुच्यते पापैः सप्तजन्मार्जितैरपि

‘తిలోదకీ’ అని ప్రసిద్ధమైన ఈ నది సదా పుణ్యజలమయమైనది. ఆ తిలోదకీలో—సంగమస్థానాన్ని తప్పించి ఇతర చోట—శుచివ్రతుడు స్నానం చేస్తే ఏడు జన్మల పాపాల నుండికూడా విముక్తి పొందుతాడు.

Verse 28

तस्मात्तिलोदकीस्नानं सर्वपापहरं मुने । कर्त्तव्यं सुप्रयत्नेन प्राणिभिर्धर्मकांक्षिभिः । स्नानं दानं व्रतं होमं सर्वमक्षयतां व्रजेत्

కాబట్టి, హే మునీ! తిలోదకీలో స్నానం సమస్త పాపాలను హరిస్తుంది; ధర్మాన్ని కోరే ప్రాణులు దానిని అత్యంత ప్రయత్నంతో చేయాలి. అక్కడ చేసిన స్నానం, దానం, వ్రతం, హోమం—అన్నీ అక్షయ ఫలాన్ని పొందుతాయి.

Verse 29

इति विविधविधानैस्तीर्थयात्रांक्रमेण प्रथितगुणविकासः प्राप्तपुण्योविधाय । हरिमुपहृतभावः पूजयन्सर्वतीर्थं व्रजति परमधाम न्यस्तपापः कथञ्चित्

ఈ విధంగా నానావిధ విధానాలను అనుసరించి క్రమంగా తీర్థయాత్ర చేయుటవలన గుణముల ప్రసిద్ధ వికాసము కలిగి పుణ్యము లభించును. హరికి భావమును సమర్పించి ప్రతి తీర్థమందు పూజచేయుచు, పాపములను విడిచి ఏదో విధంగా పరమధామమును చేరును.