Adhyaya 262

Verse 1

पार्वत्युवाच । ध्यानयोगमहं प्राप्य ज्ञानयोगमवाप्नुयाम् । तथा कुरुष्व देवेश यथाहममरी भव

పార్వతి పలికెను—ధ్యానయోగాన్ని పొందిన నేను జ్ఞానయోగమును కూడా పొందుదును. ఓ దేవేశా, నేను అమరురాలినగునట్లు అనుగ్రహించుము.

Verse 2

प्रत्युक्तोऽयं मंत्रराजो द्वादशाक्षरसंज्ञितः । जप्तव्यः सुकुमारांगि वेदसारः सनातनः

ఈ మంత్రరాజు ‘ద్వాదశాక్షర’మని ప్రకటించబడెను. ఓ సుకుమారాంగీ, దీనిని జపించవలెను; ఇది వేదసారము, సనాతనము.

Verse 3

प्रणवः सर्ववेदाद्यः सर्वब्रह्मांडयाजकः । प्रथमः सर्वकार्येषु सर्वसिद्धिप्रदायकः

ప్రణవము (ఓం) సమస్త వేదముల ఆది; సమస్త బ్రహ్మాండములను పవిత్రపరచును. ప్రతి కార్యమునందు అగ్రగణ్యము, సమస్త సిద్ధులను ప్రసాదించును.

Verse 4

सितवर्णो मधुच्छंदा ऋषिर्ब्रह्मा तु देवता । परमात्मा तु गायत्री नियोगः सर्वकर्मसु

దీనికి శ్వేతవర్ణము; ఛందస్సు ‘మధు’; ఋషి బ్రహ్మ; దేవత కూడా బ్రహ్మనే. పరమాత్మ గాయత్రీరూపముగా ఉన్నాడు; దీని వినియోగము సమస్త కర్మములలోనూ ఉంది.

Verse 5

वेदवेदांग तत्त्वाख्यं सदसदूपमव्ययम्

ఇది వేద-వేదాంగముల ‘తత్త్వ’మని ప్రసిద్ధి—అవ్యయము, సత్-అసత్ రెండింటి స్వరూపముగలది.

Verse 6

नकारः पीतवर्णस्तु जलबीजः सनातनः । बीजं पृथ्वी मनश्छन्दो विषहा विनियोगतः

‘న’ అక్షరం పీతవర్ణము, జలతత్త్వానికి సనాతన బీజము. దీని బీజసంబంధం పృథివితో, ఛందస్సు ‘మనస్’; విధివినియోగముచేత ఇది ‘విషహా’—విషము, క్లేశము హరించునది—అగును.

Verse 7

मोकारः पृथिवी बीजो विश्वामित्रसमन्वितः । रक्तवर्णो महातेजा धनदो विनियोजितः

‘మో’ అక్షరం పృథివీ-బీజమని ప్రకటించబడింది; ఇది ఋషి విశ్వామిత్రునితో సంయుక్తం. రక్తవర్ణము, మహాతేజస్సు కలది; విధిగా వినియోగిస్తే ధనదాయకమగును.

Verse 8

भकारः पंचवर्णस्तु जलबीजः सनातनः । मरीचिना समायुक्तः पूजितः सर्वभोगदः

‘భ’ అక్షరం పంచవర్ణములతో కూడినది, జలతత్త్వానికి సనాతన బీజము. ఋషి మరీచితో సంయుక్తమై, పూజింపబడినప్పుడు సర్వభోగ-సంపదలను ప్రసాదిస్తుంది.

Verse 9

गकारो हेमरक्ताभो भरद्वाजसमन्वितः । वायुबीजो विनिर्योगं कुर्वतामादिभोगदः

‘గ’ అక్షరం హేమ-రక్తవర్ణాభము, భరద్వాజ ఋషితో సంయుక్తం. ఇది వాయుతత్త్వ బీజము; విధిగా వినియోగించువారికి ఆదిభోగములు మరియు సిద్ధులను ప్రసాదిస్తుంది.

Verse 10

वकारः कुन्दधवलो व्योमबीजो महाबलः । ऋषिमंत्रिपुरस्कृत्य योजितो मोक्षदायकः

‘వ’ అక్షరం కుందపుష్పధవళము, వ్యోమ/ఆకాశతత్త్వానికి మహాబలమైన బీజము. ఋషులు మరియు మంత్రాలను పురస్కరించి విధిగా యోజిస్తే ఇది మోక్షదాయకమగును.

Verse 11

तकारो विद्युद्विकारः सोमबीजं महत्स्मृतम् । अंगिरावर्द्धमूलं च वर्जितं कर्मका मिकम् १

‘త’ అక్షరం విద్యుత్తులా మెరుస్తూ, సోముని మహాబీజమని స్మరించబడుతుంది. ఆంగిరస వంశమూలాన్ని వర్ధింపజేసేది ఇది; కేవలం కర్మకామనతో నడిచేవారు దీనిని వర్జించాలి.

Verse 13

सुकारश्चाक्षरो नित्यं जपाकुसुम भास्वरः । मनो बीजं दुर्विषह्यं पुलहाश्रितमर्थिदम्

‘సు’ అక్షరం నిత్యమైన అవినాశి నాదం, జపాకుసుమంలా భాస్వరము. ఇది మనస్సు యొక్క బీజం—దుర్విషహ్యం—పులహాశ్రితం, కోరిన ఫలితాలను ప్రసాదించేది.

Verse 14

सिद्धिबीजं महासत्त्वं क्रतौ क्रतुनियोजितम्

ఇది సిద్ధి యొక్క బీజం, మహాసత్త్వసంపన్నం; యజ్ఞక్రియలో విధిపూర్వకంగా, యజ్ఞంలో తగిన స్థానంలో నియోగించబడుతుంది.

Verse 15

वाकारो निर्मलो नित्यं यजमानस्तु बीजभृत् । प्रचेताश्रियमाश्रेयं मोक्षे मोक्षप्रदायकम्

‘వా’ అక్షరం నిత్య నిర్మలం; యజమాని దీనిని బీజంగా ధరిస్తాడు. ప్రచేతసుల శ్రీని ఆశ్రయించి, మోక్షసందర్భంలో ఇది మోక్షప్రదాయకమవుతుంది.

Verse 16

यकारस्य महाबीजं पिंगवर्णश्च खेचरी । भूचरी च महासिद्धिः सर्वदा भूविचिन्तनम्

‘య’ అక్షరానికి మహాబీజం పింగవర్ణమై, ఖేచరీగతితో ఉంటుంది. అదే భూచరీగా కూడా మహాసిద్ధి; ఎల్లప్పుడూ భూతల/పృథ్వీ తత్త్వచింతనను కలిగిస్తుంది.

Verse 17

भृगुयन्त्रे समाश्रांतिनियोगे सर्वकर्मकृत् । गायत्रीछंद एतेषां देहन्यासक्रमो भवेत्

భృగు-యంత్రంలో నియతమైన విన్యాస-నియోగ ప్రకారం వీటిని ప్రయోగిస్తే ఇవి సమస్త కర్మాలను సిద్ధింపజేస్తాయి. వీటి ఛందస్సు గాయత్రీ; దేహన్యాసం క్రమంగా చేయవలెను.

Verse 18

ओंकारं सर्वदा न्यस्यन्नकारं पादयोर्द्वयोः । मोकारं गुह्यदेशे तु भकारं नाभिपंकजे

ఎల్లప్పుడూ ఓంకారాన్ని న్యాసం చేయాలి; ‘న’కారాన్ని రెండు పాదాలపై. ‘మో’కారాన్ని గుహ్యదేశంలో, ‘భ’కారాన్ని నాభి-పద్మంలో స్థాపించాలి.

Verse 19

गकारं हृदये न्यस्य वकारः कण्ठ मध्यगः । तेकारं दक्षिणे हस्ते वाकारो वामहस्तगः

‘గ’కారాన్ని హృదయంలో న్యాసం చేయాలి; ‘వ’కారం కంఠమధ్యంలో. ‘తే’కారాన్ని కుడిచేతిలో, ‘వా’కారాన్ని ఎడమచేతిలో స్థాపించాలి.

Verse 20

सुकारं मुखजिह्वायां देकारः कर्णयोर्द्वयोः । वाकारश्चक्षुषोर्द्वन्द्वे यकारं मस्तके न्यसेत्

‘సు’కారాన్ని ముఖం-జిహ్వపై న్యాసం చేయాలి; ‘దే’కారాన్ని రెండు చెవులపై. ‘వా’కారాన్ని రెండు కళ్లపై, ‘య’కారాన్ని మస్తకంపై స్థాపించాలి.

Verse 21

लिंगमुद्रा योनिमुद्रा धेनुमुद्रा तथा त्रयम् । सकलं कृतमेतद्धि मंत्ररूपे बिजाक्षरम्

లింగముద్ర, యోనిముద్ర, ధేనుముద్ర—ఈ మూడు. వీటివలన సమస్త విధి సంపూర్ణమగును; బీజాక్షరం మంత్రరూపంగా ప్రతిష్ఠితమవుతుంది.

Verse 22

योजयेत्प्रत्यहं देवि न स पापैः प्रलिप्यते । एतद्द्वादशलिंगारं कूर्मस्थं द्वादशाक्षरम्

ఓ దేవీ, ఎవడు దీనిని ప్రతిదినం యోగ్యంగా ప్రయోగిస్తాడో అతడు పాపాలతో లేపబడడు. ఇది కూర్మాధారంలో స్థితమైన ద్వాదశ-లింగరూప ద్వాదశాక్షర మంత్రం.

Verse 23

शालग्रामशिलाश्चैव द्वादशैव हि पूजिताः । ताभिः सहाकरैरेभिः प्रत्यक्षैः सह संसदि

మరియు నిజంగా పన్నెండు శాలగ్రామ శిలలను పూజించవలెను. వాటితో పాటు—ఈ సాకార, ప్రత్యక్ష సన్నిధులతో కలిసి—పూజాసభలో (ఆరాధన చేయాలి).

Verse 24

यथावर्णमनुध्यानैर्मुनिबीजसमन्वितैः । विनियोगेन सहितैश्छन्दोभिः समलंकृतैः

ప్రతి అక్షరానికి తగిన ధ్యానంతో, ఋషి మరియు బీజంతో సమన్వితంగా, వినియోగంతో కూడి, తగిన ఛందస్సులతో అలంకృతంగా—ఇలా (మంత్రాన్ని ప్రయోగించాలి).

Verse 26

अयं हि ध्यानकर्माख्यो योगो दुष्प्राप्य एव हि । ध्यानयोगं पुनर्वच्मि शृणुष्वैकाग्रमानसा

ఈ ‘ధ్యానకర్మ’ అనే యోగం నిజంగా దుర్లభమైనదే. అందుకే ధ్యానయోగాన్ని మళ్లీ చెబుతున్నాను—ఏకాగ్ర మనస్సుతో విను.

Verse 27

ध्यानयोगेन पापानां क्षयो भवति नान्यथा । जपध्यानमयो योगः कर्मयोगो न संशयः

ధ్యానయోగం ద్వారానే పాపక్షయం జరుగుతుంది, ఇతర మార్గం లేదు. జప-ధ్యానమయమైన యోగమే నిస్సందేహంగా కర్మయోగం.

Verse 28

शब्दब्रह्मसमुद्भूतो वेदेन द्वादशाक्षरः । ध्यानेन सर्वमाप्नोति ध्यानेनाप्नोति शुद्धताम्

శబ్దబ్రహ్మమునుండి ఉద్భవించి వేదాధిష్ఠితమైన ఆ ద్వాదశాక్షర మంత్రం. ధ్యానముచేత సమస్తమును పొందుతాడు; ధ్యానముచేతనే శుద్ధతను పొందుతాడు.

Verse 29

ध्यानेन परमं ब्रह्म मूर्त्तौ योगस्तु ध्यानजः । सावलम्बो ध्यानयोगो यन्नारायणदर्शनम्

ధ్యానముచేత పరబ్రహ్మ సాక్షాత్కారం కలుగుతుంది. మూర్తి సంబంధంగా ధ్యానజన్యమైన యోగము ఉపదేశించబడింది. ఆ ఆలంబనయుక్త ధ్యానయోగము నారాయణ దర్శనమునకు దారి తీస్తుంది.

Verse 30

द्वितीयो निखिलालम्बो ज्ञानयोगेन कीर्तितः । अरूपमप्रमेयं यत्सर्वकायं महः सदा

రెండవ మార్గము జ్ఞానయోగముచేత ‘సర్వాధారము’ అని కీర్తింపబడింది. అది నిత్యమైన మహాజ్యోతి—అరూపము, అప్రమేయము, సమస్త దేహములలో వ్యాపించినది.

Verse 31

तडित्कोटिसमप्रख्यं सदोदितमखंडितम् । निष्कलं सकलं वापि निरंजनमयं वियत्

అది కోటి మెరుపుల సమానంగా ప్రకాశిస్తుంది—సదా ఉదితమై అఖండంగా ఉంటుంది. అది నిష్కలమని కూడా, సకలమని కూడా గ్రహించవచ్చు; నిర్మల ఆకాశ విస్తారంలా నిరంజనం.

Verse 32

तत्स्वरूपं भोगरूपं तुर्यातीतमनोपमम् । विभ्रांतकरणं मूर्तं प्रकृतिस्थं च शाश्वतम्

ఆ తత్త్వమే తన స్వరూపము; భోగరూపముగా కూడా ప్రకాశిస్తుంది. అది తుర్యాతీత మనస్సుకు సమానము; అయినా ఇంద్రియకరణములచేత క్రియాశీలమై, మూర్తమై, ప్రకృతిలో స్థితమై, శాశ్వతమని చెప్పబడింది.

Verse 33

दृश्यादृश्यमजं चैव वैराजं सततोज्ज्वलम् । बहुलं सर्वजं धर्म्यं निर्विकल्पमनीश्वरम्

అది దృశ్యమూ అదృశ్యమూ; అజం, విరాట్స్వరూపం, నిత్యప్రకాశమయం. అది విశాలం, సర్వజనకం, ధర్మాధారం—వికల్పరహితం, సాధారణార్థంలోని ‘ఈశ్వరత్వం’కు అతీతం.

Verse 34

अगोत्रं वरणं वापि ब्रह्मांडशतकारणम् । निरीहं निर्ममं बुद्धिशून्यरूपं च निर्मलम्

అది గోత్రరహితం, వర్గీకరణం మరియు సామాజిక ‘ఆవరణం’కు అతీతం; అనేక బ్రహ్మాండాలకు కారణం. అది నిరీహం, నిర్మమం, బుద్ధికి అతీతమైన రూపంతో పరమ నిర్మలం.

Verse 35

तदीशरूपं निर्देहं निर्द्वंद्वं साक्षिमात्रकम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं ध्यातृध्येयविवर्जितम् । नोपमेयमगाधं त्वं स्वीकुरुष्व स्वतेजसा

ఆ ఈశ్వరతత్త్వం దేహరహితం, ద్వంద్వాతీతం, కేవలం సాక్షిచైతన్యమే. అది శుద్ధ స్ఫటికంలా ప్రకాశిస్తుంది—ధ్యాతా-ధ్యేయ భేదం లేనిది. ఓ దేవీ, నీ స్వతేజస్సుతో ఆ ఉపమలేని, అగాధ సత్యాన్ని నీలో స్వీకరించు.

Verse 36

पार्वत्युवाच । तत्कथं प्राप्यते सम्यग्ज्ञानं योगिस्वरूपिणम् । नारायणममूर्तं च स्थानं तस्य वद प्रभो

పార్వతి పలికింది—యోగిస్వరూపమైన ఆ సమ్యగ్జ్ఞానం సరిగ్గా ఎలా పొందబడుతుంది? అలాగే, ప్రభూ, అమూర్త నారాయణుని ‘స్థానం’ను కూడా చెప్పండి.

Verse 37

ईश्वर उवाच । शिरः प्रधानं गात्रेषु शिरसा धार्यते महान्

ఈశ్వరుడు పలికెను—అవయవాలలో శిరస్సే ప్రధానము; శిరస్సుపైనే మహత్తర భారము, అనగా సమస్త దేహము, ధారించబడుతుంది.

Verse 38

शिरसा पूजितो देवः पूजितं सकलं जगत् । शिरसा धार्यते योगः शिरसा ध्रियते बलम्

వంగిన శిరస్సుతో దేవుని పూజిస్తే, సమస్త జగత్తు పూజించినట్లే అవుతుంది. శిరస్సుతో యోగము నిలుస్తుంది; శిరస్సుతోనే బలము ధృడమవుతుంది.

Verse 39

शिरसा ध्रियते तेजो जीवितं शिरसि स्थितम् । सूर्यः शिरो ह्यमूर्त्तस्य मूर्तस्यापि तथैव च

శిరస్సు తేజస్సును ధరిస్తుంది; జీవితం కూడా శిరస్సులోనే స్థితమై ఉంటుంది. సూర్యుడు నిజంగా అమూర్తుడికీ ‘శిరస్సు’, అలాగే మూర్తుడికీ కూడా శిరస్సే.

Verse 40

उरस्तु पृथिवीलोकः पादश्चैव रसातलम् । अयं ब्रह्मांडरूपे च मूर्त्तामूर्त्तस्वरूपतः

ఆయన వక్షస్థలం పృథివీలోకం; ఆయన పాదాలు రసాతల లోకం. ఈ విధంగా ఆయన మూర్త-అమూర్త స్వరూపాలతో బ్రహ్మాండరూపుడై నిలిచియున్నాడు.

Verse 41

विष्णुरेव ब्रह्मरूपो ज्ञानयोगाश्रयः स्वयम् । सृजते सर्वभूतानि पालयत्यपि सर्वशः

విష్ణువే బ్రహ్మరూపుడు; ఆయనే జ్ఞానయోగానికి ఆశ్రయము. ఆయనే సమస్త భూతాలను సృష్టించి, అన్ని విధాలుగా పరిరక్షిస్తాడు.

Verse 42

विनाशयति सर्वं हि सर्वदेवमयो ह्ययम् । सर्वमासेष्वाधिपत्यं यस्य विष्णोः सनातनम्

ఆయనే సమస్తాన్ని లయము చేస్తాడు; ఎందుకంటే ఆయనే సర్వదేవమయుడు. ఆ సనాతన విష్ణువుకే అన్ని మాసాలపై నిత్యాధిపత్యం ఉంది.

Verse 43

तस्मात्सर्वेषु मासेषु सर्वेषु दिवसेष्वपि । सर्वेषु यामकालेषु संस्मरन्मुच्यते हरिम्

కాబట్టి అన్ని నెలలలో, అన్ని దినములలో, కాలమున ప్రతి యామములో హరిని స్మరించువాడు బంధనమునుండి విముక్తుడగును.

Verse 44

चातुर्मास्ये विशेषेण ध्यानमात्रात्प्रमुच्यते । अमूर्त्तसेवनं गंगातीर्थध्यानाद्वरं परम्

ప్రత్యేకంగా చాతుర్మాస్యంలో ధ్యానమాత్రముచేతనే విముక్తి లభించును. అమూర్తుని సేవ (ఉపాసన) పరమ శ్రేయస్సు—గంగాతీర్థ ధ్యానముకన్నా కూడా ఉత్తమము.

Verse 45

सर्वदानोत्तरं चैव चातुर्मास्ये न संशयः । सर्वमासकृतं पापं चातुर्मास्ये शुभाशुभम्

చాతుర్మాస్యంలో (దాని ఫలం) సమస్త దానములకన్నా అధికము—ఇందులో సందేహము లేదు. అన్ని నెలలలో కూడిన పాపము, ‘శుభ’ గాని ‘అశుభ’ గాని కర్మలవలన పుట్టినదైనా, చాతుర్మాస్యంలో క్షయమగును.

Verse 46

अक्षय्यं तद्भवेद्देवि नात्र कार्या विचारणा । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ज्ञानयोगो बहूत्तमः

హే దేవీ, అది అక్షయమగును; ఇందులో విచారణ అవసరం లేదు. కావున సమస్త ప్రయత్నముతో జ్ఞానయోగమే అత్యుత్తమము.

Verse 48

न कथ्येयं यस्य कस्य सुतस्याप्य परस्य च । अदांतायाथ दुष्टाय चलचित्ताय दांभिके

ఇది ఎవరికైనా చెప్పకూడదు—స్వపుత్రునికైనా పూర్తిగా కాదు, ఇతరులకు మరీ కాదు. అదమ్యుడు, దుష్టుడు, చంచలచిత్తుడు, దాంభికుడు—ఇవారికి ఇది చెప్పరాదు.

Verse 49

स्ववाक्च्युताय निंद्याय न वाच्या योगजा कथा । नित्यभक्ताय दांताय शमादि गुणिने तथा

స్వవాక్యభ్రష్టుడైనవాడికి గాని నింద్యుడికిగాని యోగజ కథను పలకరాదు. నిత్యభక్తుడికి, దాంతుడికి, శమాది గుణసంపన్నుడికి మాత్రం చెప్పవలెను.

Verse 50

विष्णुभक्ताय दातव्या शूद्रायापि द्विजन्मने । अभक्तायाप्यशुचये ब्रह्मस्थानं न कथ्यते

ఈ ఉపదేశం విష్ణుభక్తునికి ఇవ్వవలెను—అతడు శూద్రుడైనా సాధనచేత ద్విజన్ముడే. కానీ అభక్తుడైన అశుచికి బ్రహ్మస్థాన రహస్యం చెప్పరాదు.

Verse 51

मद्भक्त्या योगसिद्धिं त्वं गृहाणाशु तपोधने । अभूतं ज्ञानगम्यं तं विद्धि नारायणं परम्

హే తపోధన! నా భక్తిచేత నీవు శీఘ్రంగా యోగసిద్ధిని స్వీకరించు. అభూతుడై, జ్ఞానముచేత గమ్యుడైన ఆ పరమ నారాయణుని తెలుసుకో.

Verse 52

नादरूपेण शिरसि तिष्ठंतं सर्वदेहिनाम् । स एव जीवशिरसि वर्त्तते सूर्यबिंबवत्

నాదరూపంగా సమస్త దేహధారుల శిరస్సులో నిలిచియున్న ఆ తత్త్వమే, ప్రతి జీవుని శిరస్సులో సూర్యబింబంలా ప్రకాశిస్తుంది.

Verse 53

सदोदितः सूक्ष्मरूपो मूर्त्तो मूर्त्या प्रणीयते । अभ्यासेन सदा देवि प्राप्यते परमात्मकः

ఆయన సదా ఉదితుడూ సూక్ష్మరూపుడూ; మరియు మూర్తుడైనవాడు మూర్తిద్వారానే ఉపాస్యుడు. హే దేవీ! నిరంతర అభ్యాసంతో పరమాత్మ పొందబడును.

Verse 54

शरीरे सकला देवा योगिनो निवसंति हि । कर्णे तु दक्षिणे नद्यो निवसंति तथाऽपराः

ఈ శరీరములో సమస్త దేవతలును యోగులును నిశ్చయంగా నివసించుచున్నారు. అలాగే కుడి చెవిలో నదులును ఇతర పవిత్ర ప్రవాహములును నివసించుచున్నవి.

Verse 55

हृदये चेश्वरः शंभुर्नाभौ ब्रह्मा सनातनः । पृथ्वी पादतलाग्रे जलं सर्वगतं तथा

హృదయములో ఈశ్వరుడు శంభువు విరాజిల్లుచున్నాడు; నాభిలో సనాతన బ్రహ్ముడు. పాదతలముల అగ్రభాగములో భూమి, మరియు జలము సర్వత్ర వ్యాపించి ఉంది.

Verse 56

तेजो वायुस्तथाऽकाशं विद्यते भालमध्यतः । हस्ते च पंच तीर्थानि दक्षिणे नात्र संशयः

నుదుటి మధ్యభాగమున తేజస్సు, వాయువు, ఆకాశము ఉన్నవి. మరియు కుడి చేతిలో పంచ తీర్థములు ఉన్నాయి—ఇందులో సందేహము లేదు.

Verse 57

सूर्यो यद्दक्षिणं नेत्रं चन्द्रो वाममुदाहृतम् । भौमश्चैव बुधश्चैव नासिके द्वे उदाहृते

సూర్యుడు కుడి నేత్రమని, చంద్రుడు ఎడమ నేత్రమని చెప్పబడెను. అలాగే భౌముడు మరియు బుధుడు—ఇద్దరూ నాసిక యొక్క రెండు రంధ్రములుగా ఉద్ఘాటించబడ్డారు.

Verse 58

गुरुश्च दक्षिणे कर्णे वामकर्णे तथा भृगुः । मुखे शनैश्चरः प्रोक्तो गुदे राहुः प्रकीर्तितः

కుడి చెవిలో గురువు (బృహస్పతి), ఎడమ చెవిలో భృగువు (శుక్రుడు) నివసించుచున్నాడు. ముఖములో శనైశ్చరుడు అని చెప్పబడెను; గుదములో రాహువు ప్రకటించబడెను.

Verse 59

केतुरिंद्रियगः प्रोक्तो ग्रहाः सर्वे शरीरगाः । योगिनो देहमासाद्य भुवनानि चतुर्दश

కేతువు ఇంద్రియాలలో సంచరించునని చెప్పబడెను; నిజముగా సమస్త గ్రహములు శరీరములోనే నివసించుచున్నవి. యోగులు దేహమును ఆశ్రయించి చతుర్దశ భువనములను అనుభవింతురు.

Verse 60

प्रवर्त्तंते सदा देवि तस्माद्योगं सदाभ्यसेत् । चातुर्मास्ये विशेषेण योगी पापं निकृन्तति

హే దేవి, ప్రవృత్తుల ప్రవాహములు నిత్యము ఉద్భవించుచున్నందున యోగమును సదా అభ్యసించవలెను. విశేషముగా చాతుర్మాస్యకాలములో యోగి పాపమును ఛేదించును.

Verse 61

मुहूर्त्तमपि यो योगी मस्तके धारयेन्मनः । कर्णै पिधाय पापेभ्यो मुच्यतेऽसौ न संशयः

యే యోగి ఒక్క ముహూర్తమాత్రము మస్తకశిఖరమందు మనస్సును స్థిరపరచి, చెవులను మూసి బాహ్యవిక్షేపమును నివారించునో, అతడు పాపములనుండి విముక్తుడగును—సంశయము లేదు.

Verse 62

अंतरं नैव पश्यामि विष्णोर्योगपरस्य वा । एकोऽपि योगी यद्गेहे ग्रासमात्रं भुनक्ति च

విష్ణువునకు యోగపరాయణునకు మధ్య నేను ఏ భేదమును చూడను. ఏ గృహములో ఒక్క యోగి అయినా గ్రాసమాత్రము భుజించునో, ఆ గృహము పవిత్రమగును.

Verse 63

कुलानि त्रीणि सोऽवश्यं तारयेदात्मना सह । यदि विप्रो भवेद्योगी सोऽवश्यं दर्शनादपि

అతడు తనతో కూడ మూడు కులములను నిశ్చయముగా తరింపజేయును. యోగి బ్రాహ్మణుడైతే, కేవల దర్శనమాత్రముచేతనే కూడా తప్పక మంగళమును కలిగించును.

Verse 64

सर्वेषां प्राणिनां देवि पापराशि निषूदकः । सक्रियो ब्रह्मनिरतः सच्छूद्रो योगभाग्यदि

హే దేవీ, అతడు సమస్త ప్రాణులకు పాపరాశులను నశింపజేసేవాడగును; గృహస్థకర్మలో క్రియాశీలుడైన శూద్రుడైనా, సదాచారవంతుడు, బ్రహ్మనిష్ఠుడు, యోగభాగ్యసంపన్నుడైతే।

Verse 65

भवेत्सद्गुरुभक्तो वा सोऽप्यमूर्त्तफलं लभेत् । यो योगी नियताहारः परब्रह्म समाधिमान्

సద్గురుభక్తుడైనవాడూ అమూర్త (అవ్యక్త) ఫలాన్ని పొందును; నియతాహారుడై పరబ్రహ్మలో సమాధిస్థుడైన యోగి పరమధన్యుడు।

Verse 66

चातुर्मास्ये विशेषेण हरौ स लयभाग्भवेत् । यथा सिद्धकरस्पर्शाल्लोहं भवति कांचनम्

ప్రత్యేకంగా చాతుర్మాస్యంలో అతడు హరిలో లయాన్ని పొందును; సిద్ధహస్తస్పర్శంతో ఇనుము బంగారమయ్యే విధంగా।

Verse 67

तथा मूर्त्तं हरिप्रीत्या मनुष्यो लयमाव्रजेत् । यथा मार्गजलं गंगापतितं त्रिदशैरपि

అలాగే హరిప్రీతిచేత మనిషి దేహధారియై ఉన్నప్పటికీ లయాన్ని పొందును; మార్గజలమూ గంగలో పడితే దేవతలకూడా దానిని పవిత్రమని భావించునట్లు।

Verse 68

सेवितं सर्वफलदं तथा योगी विमुक्तिदः । यथा गोमयमात्रेण वह्निर्दीप्यति सर्वदा

సేవించబడినప్పుడు అది సమస్త ఫలములను ఇస్తుంది; అలాగే యోగి ముక్తిని ప్రసాదించును. కొద్దిపాటి గోమయ ఇంధనంతోనూ అగ్ని ఎల్లప్పుడూ జ్వలించునట్లు।

Verse 69

देवतानां मुखं तद्धि कीर्त्यते याज्ञिकैः सदा । एवं योगी सदाऽभ्यासाज्जायते मोक्षभाजनम्

యజ్ఞకర్తలు దానిని ఎల్లప్పుడూ ‘దేవతల ముఖము’ అని కీర్తిస్తారు. ఈ విధంగా నిరంతర అభ్యాసయోగముచే యోగి మోక్షపాత్రుడగును.

Verse 70

योगोऽयं सेव्यते देवि ज्ञानासिद्धिप्रदः सदा । सनकादिभिराचार्यैर्मुमुक्षुभिरधीश्वरैः

హే దేవీ, ఈ యోగము ఎల్లప్పుడూ సేవించవలసినది; ఇది నిత్యం జ్ఞానమును, సిద్ధిని ప్రసాదించును. సనకాది ఆచార్యులు, ముముక్షులు, ఆత్మనిగ్రహముగల మహాధీశ్వరులు దీనిని ఆచరించారు.

Verse 71

प्रथमं ज्ञानसंपत्तिर्जायते योगिनां सदा । तेषां गृहीतमात्रस्तु योगी भवति पार्वति

హే పార్వతీ, యోగులలో మొదటగా ఎల్లప్పుడూ జ్ఞానసంపద ఉద్భవిస్తుంది. ఆ మార్గాన్ని కేవలం పట్టుకున్నవాడే నిజంగా యోగి అవుతాడు.

Verse 72

ततस्तु सिद्धयस्तस्य त्वणिमाद्याः पुरोगताः । भवन्ति तत्रापि मनो न दद्याद्योगिनां वरः

ఆ తరువాత అణిమా మొదలైన సిద్ధులు అతని ముందే ప్రత్యక్షమవుతాయి. అయినా యోగులలో శ్రేష్ఠుడు వాటిపై మనస్సు పెట్టకూడదు, ఆసక్తి చెందకూడదు.

Verse 73

सर्वदानक्रतुभवं पुण्यं भवति योगतः । योगात्सकलकामाप्तिर्न योगाद्भुवि प्राप्यते

యోగముచే సమస్త దానములు, సమస్త యజ్ఞముల వల్ల కలుగు పుణ్యము లభించును. యోగముచే సమస్త కోరికల సిద్ధి; భూమిపై యోగముతో అప్రాప్యమేమీ లేదు.

Verse 74

योगान्न हृदयग्रंथिर्न योगान्ममता रिपुः । न योगसिद्धस्य मनो हर्त्तुं केनापि शक्यते

యోగమువలన హృదయగ్రంథి ఛేదింపబడును; యోగమువలన ‘మమత్వ’మనే శత్రువు పుట్టడు. యోగసిద్ధుని మనస్సు ఏదిచేతనైన హరింపబడదు.

Verse 75

स एव विमलो योगी यच्चित्तं शिरसि स्थितम् । स्थिरीभूतव्यथं नित्यं दशमद्वारसंपुटे

యోగిలో ఎవరి చిత్తము శిరస్సులో నిలిచి—‘దశమ ద్వార’ సంపుటములో—నిత్యము స్థిరమై, వ్యథా-కలతలు శాంతించినదో, అతడే నిజమైన విమల యోగి.

Verse 76

कणौं पिधाय मर्त्यस्य नादरूपं विचिन्वतः । तदेव प्रणवस्याग्रं तदेव ब्रह्म शाश्वतम्

మర్త్యుడు చెవులను మూసి నాదరూపాన్ని విచారించునప్పుడు, ఆ అంతర్నాదమే ప్రణవం (ఓం) యొక్క అగ్రసారం; అదే శాశ్వత బ్రహ్మము.

Verse 77

तदेवानंतरूपाख्यं तदेवामृतमुत्तमम् । घ्राणवायौ प्रघोषोऽयं जठराग्नेर्महत्पदम्

అదే ‘అనంతరూపం’ అని పిలువబడును; అదే ఉత్తమ అమృతము. ఈ ప్రఘోష నాదము నాసికా ప్రాణవాయువులో వినబడును; ఇదే జఠరాగ్నికి మహాపదము.

Verse 78

पंचभूतं निवासं यज्ज्ञानरूपमिदं पदम् । पदं प्राप्य विमुक्तिः स्याज्जन्मसंसारबंधनात्

ఈ పదము—దాని నివాసము పంచభూతములు, దాని స్వరూపము జ్ఞానము—దీనిని పొందినవాడికి జన్మ-సంసార బంధనమునుండి విముక్తి కలుగును.

Verse 79

यदाप्तिर्दुलभा लोके योगसिद्धिप्रदायिका

లోకంలో దుర్లభమైన ఆ ప్రాప్తియే యోగసిద్ధిని ప్రసాదించేది.

Verse 80

एवं ब्रह्ममयं विभाति सकलं विश्वं चरं स्थावरं विज्ञानाख्यमिदं पदं स भगवान्विष्णुः स्वयं व्यापकः । ज्ञात्वा तं शिरसि स्थितं बहुवरं योगेश्वराणां परं प्राणी मुंचति सर्पवज्जगतिजां निर्मोकमायाकृतिम्

ఇలా చరాచరమైన సమస్త విశ్వం బ్రహ్మమయంగా ప్రకాశిస్తుంది. ‘విజ్ఞాన’మనే ఈ స్థితి స్వయంగా సర్వవ్యాపకుడైన భగవాన్ విష్ణువే. ఆయనను శిరోమణిలో స్థితుడై, అత్యుత్తముడై, యోగేశ్వరులకన్నా పరముడని తెలిసికొని ప్రాణి సర్పంలా జగద్జన్యమైన, మాయాకృతమైన ఆవరణాన్ని విడిచిపెడుతుంది.

Verse 112

वाकारो धूम्रवर्णश्च सूर्यबीजं मनोजवम् । पुलस्त्यर्षिसमायुक्तं नियुक्तं सर्वसौख्यदम्

‘వ’ అక్షరం ధూమ్రవర్ణమైంది; అది సూర్యుని బీజమంత్రం, మనస్సువలె వేగవంతం. పులస్త్య ఋషితో సంయుక్తమై విధిగా ప్రయోగించబడితే అది సమస్త సౌఖ్యాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.

Verse 258

ध्यानैजपैः पूजितैश्च भक्तानां मुनिसत्तम । मोक्षो भवति बन्धेभ्यः कर्मजेभ्यो न संशयः

ఓ మునిశ్రేష్ఠా! భక్తులు ధ్యానం, జపం, పూజలతో ఆరాధిస్తే కర్మజన్య బంధనాల నుండి వారికి మోక్షం తప్పక కలుగుతుంది; సందేహం లేదు.

Verse 262

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहरस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये ज्ञानयोगकथनं नाम द्विषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ఇట్లు శ్రీ స్కంద మహాపురాణంలోని ఏకాశీతి-సాహస్రీ సంహితలో, ఆరవ నాగరఖండంలో, హాటకేశ్వరక్షేత్రమాహాత్మ్యంలో, శేషశాయీ ఉపాఖ్యానంలో, బ్రహ్మా–నారద సంభాషణలో, చాతుర్మాస్యమాహాత్మ్యంలో ‘జ్ఞానయోగకథనం’ అనే 262వ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.

Verse 407

सेवितो विष्णुरूपेण ब्रह्ममोक्षप्रदायकः । शृणुष्वावहिता भूत्वा मूर्त्तामूर्ते स्थितिं शुभे

విష్ణురూపంగా ఆరాధించబడినప్పుడు ఆయన బ్రహ్మజ్ఞానమును, మోక్షమును ప్రసాదించువాడు. ఓ శుభే, ఏకాగ్రతతో ఆయన సాకార-నిరాకార స్థితి తత్త్వాన్ని వినుము.