Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 39

Devanagari script

शिरसा ध्रियते तेजो जीवितं शिरसि स्थितम् । सूर्यः शिरो ह्यमूर्त्तस्य मूर्तस्यापि तथैव च

Transliteration

śirasā dhriyate tejo jīvitaṃ śirasi sthitam | sūryaḥ śiro hyamūrttasya mūrtasyāpi tathaiva ca

Translation

శిరస్సు తేజస్సును ధరిస్తుంది; జీవితం కూడా శిరస్సులోనే స్థితమై ఉంటుంది. సూర్యుడు నిజంగా అమూర్తుడికీ ‘శిరస్సు’, అలాగే మూర్తుడికీ కూడా శిరస్సే.

Word by Word

• शिरसा: by the head
• शिरसा: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: शिरस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• ध्रियते: is held/sustained
• ध्रियते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: धृ (धातु)
• Form: लट्-लकार, कर्मणि-प्रयोग (Passive), प्रथमपुरुष, एकवचन

• तेजः: splendour, energy
• तेजः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तेजस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• जीवितम्: life
• जीवितम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जीवित (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• शिरसि: in the head
• शिरसि: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: शिरस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/Locative), एकवचन

• स्थितम्: situated, established
• स्थितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्था (धातु) → स्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (PPP), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; जीवितम् इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• सूर्यः: the Sun
• सूर्यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सूर्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• शिरः: head
• शिरः: Samanadhikarana (Apposition/समानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: शिरस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; (अत्र) विधेय-नाम (predicate nominative)

• हि: indeed
• हि: Nipata (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात-अव्यय (particle; emphasis/indeed)

• अमूर्तस्य: of the formless (one)
• अमूर्तस्य: Shashthi-Sambandha (Genitive relation/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: अमूर्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन; (अत्र) ‘अमूर्तस्य (ब्रह्मणः)’ इति सन्दर्भानुसारम्

• मूर्तस्य: of the embodied (one)
• मूर्तस्य: Shashthi-Sambandha (Genitive relation/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: मूर्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• अपि: also, even
• अपि: Samuccaya (Coordination/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अवधारण-अव्यय (also/even)

• तथा: thus, likewise
• तथा: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: क्रियाविशेषण-अव्यय (adverb: thus/so)

• एव: just, indeed
• एव: Nipata (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारण-अव्यय (emphatic particle)

• च: and
• च: Samuccaya (Coordination/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

Speaker

Skanda (deduced from Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya narrative style)

Tirtha Mahatmya

Type: ghat

Visual Art Cues

Scene: A radiant Sun-disc above, aligned with a cosmic figure whose head glows; below, a pilgrim offers water (arghya) at dawn, linking microcosm and macrocosm.

Characters & Entities

• Sūrya

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

It teaches a Purāṇic vision of the cosmos and the body as sacred, with the Sun as the supreme ‘head’ principle sustaining life and radiance.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

This verse is part of a Tīrthamāhātmya chapter, but this particular śloka focuses on cosmological symbolism rather than naming a specific tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct ritual is prescribed here; it frames a contemplative doctrine supporting later practices like remembrance and meditation.