Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 80

Devanagari script

एवं ब्रह्ममयं विभाति सकलं विश्वं चरं स्थावरं विज्ञानाख्यमिदं पदं स भगवान्विष्णुः स्वयं व्यापकः । ज्ञात्वा तं शिरसि स्थितं बहुवरं योगेश्वराणां परं प्राणी मुंचति सर्पवज्जगतिजां निर्मोकमायाकृतिम्

Transliteration

evaṃ brahmamayaṃ vibhāti sakalaṃ viśvaṃ caraṃ sthāvaraṃ vijñānākhyamidaṃ padaṃ sa bhagavānviṣṇuḥ svayaṃ vyāpakaḥ | jñātvā taṃ śirasi sthitaṃ bahuvaraṃ yogeśvarāṇāṃ paraṃ prāṇī muṃcati sarpavajjagatijāṃ nirmokamāyākṛtim

Translation

ఇలా చరాచరమైన సమస్త విశ్వం బ్రహ్మమయంగా ప్రకాశిస్తుంది. ‘విజ్ఞాన’మనే ఈ స్థితి స్వయంగా సర్వవ్యాపకుడైన భగవాన్ విష్ణువే. ఆయనను శిరోమణిలో స్థితుడై, అత్యుత్తముడై, యోగేశ్వరులకన్నా పరముడని తెలిసికొని ప్రాణి సర్పంలా జగద్జన్యమైన, మాయాకృతమైన ఆవరణాన్ని విడిచిపెడుతుంది.

Word by Word

• एवम्: thus
• एवम्: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: क्रियाविशेषण (adverb)

• ब्रह्ममयम्: consisting of Brahman
• ब्रह्ममयम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ब्रह्म-मय (प्रातिपदिक; ब्रह्मन् + मय)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; विशेषण

• विभाति: shines/appears
• विभाति: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि-भा (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन, परस्मैपद

• सकलम्: entire
• सकलम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सकल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषण

• विश्वम्: universe
• विश्वम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विश्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• चरम्: moving
• चरम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषण

• स्थावरम्: immobile
• स्थावरम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्थावर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषण

• विज्ञानाख्यम्: called ‘vijñāna’ (knowledge)
• विज्ञानाख्यम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विज्ञान-आख्य (प्रातिपदिक; विज्ञान + आख्य)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; विशेषण

• इदम्: this
• इदम्: Visheshya (Correlative/विशेष्य)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; सर्वनाम

• पदम्: station/state
• पदम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• सः: he/that
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; सर्वनाम

• भगवान्: the Blessed Lord
• भगवान्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भगवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• विष्णुः: Viṣṇu
• विष्णुः: Apposition (Samānādhikaraṇa/समानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• स्वयम्: himself
• स्वयम्: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: स्वयम् (अव्यय)
• Form: निपात/क्रियाविशेषण (indeclinable; reflexive adverb)

• व्यापकः: all-pervading
• व्यापकः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: व्यापक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विशेषण

• ज्ञात्वा: having known
• ज्ञात्वा: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: ज्ञा (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund), अव्ययभाव; ‘having known’

• तम्: him/that
• तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; सर्वनाम

• शिरसि: in the head
• शिरसि: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: शिरस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन

• स्थितम्: situated/placed
• स्थितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु)
• Form: क्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; कर्मणि प्रयोगे विशेषण

• बहुवरम्: very excellent
• बहुवरम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: बहु-वर (प्रातिपदिक; बहु + वर)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषण

• योगेश्वराणाम्: of the lords of yoga
• योगेश्वराणाम्: Shashthi-sambandha (Genitive relation/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: योग-ईश्वर (प्रातिपदिक; योग + ईश्वर)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन

• परम्: supreme
• परम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषण

• प्राणी: a living being
• प्राणी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्राणिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• मुंचति: releases/casts off
• मुंचति: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: मुच् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन, परस्मैपद

• सर्पवत्: like a snake
• सर्पवत्: Sambandha (Comparison/उपमान)
• Type: Indeclinable
• Root: सर्पवत् (अव्यय; सर्प + वत्)
• Form: उपमानवाचक-अव्यय (comparative indeclinable)

• जगतिजाम्: born in the world/worldly
• जगतिजाम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: जगति-ज (प्रातिपदिक; जगति + ज)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषण

• निर्मोकम्: slough/cast-off skin
• निर्मोकम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: निर्मोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• मायाकृतिम्: the form made by māyā
• मायाकृतिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: माया-कृति (प्रातिपदिक; माया + कृति)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

Speaker

Brahmā (in Brahma–Nārada dialogue; inferred from section context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra (contextual)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Nārada

Visual Art Cues

Scene: Cosmic vision: the universe (mobile/immobile) suffused with Brahman-light; Viṣṇu as all-pervading presence. A yogin’s subtle body with a luminous lotus at the crown; beside him a serpent shedding its skin as metaphor for casting off māyā.

Characters & Entities

• Viṣṇu
• Brahman
• māyā
• yogeśvara

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Realizing the all-pervading Lord as Brahman (vijñāna) enables one to shed māyā and attain liberation.

Which specific holy site (Tīrtha) is glorified here?

The verse occurs within the Hāṭakeśvara-kṣetra-māhātmya of the Nāgara-khaṇḍa, praising the sanctifying power of that sacred field in the broader Cāturmāsya context.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct ritual is prescribed here; it emphasizes inner realization (jñāna/vijñāna) as the liberating means.