Adhyaya 17
ఈ అధ్యాయంలో నారదుని వర్ణనతో దేవ–అసుర సేనల మహాసంగ్రామం ఆరంభమవుతుంది. శంఖ, భేరి, మృదంగ ధ్వనులు, ఏనుగులు–గుర్రాలు–రథాల గర్జనలతో యుగాంత సముద్ర కల్లోలంలా యుద్ధభూమి కంపిస్తుంది. అనంతరం శూలాలు, గదలు, పరశువులు, శక్తులు, తోమరాలు, అంకుశాలు, బాణాల ఘనవర్షం కురిసి దిక్కులు చీకటితో కప్పబడినట్లై, యోధులు ఒకరినొకరు చూడకుండానే దాడులు చేస్తూ అయోమయానికి లోనవుతారు. విరిగిన రథాలు, పడిపోయిన గజాలు, రక్తనదులు యుద్ధస్థలాన్ని భయంకరంగా చేస్తాయి; మాంసభక్షకులు ఆకర్షితులవుతారు, సీమాంత గణాలకు కూడా అది ఆనందకరమని వర్ణన వస్తుంది. తరువాత కథ ద్వంద్వయుద్ధంపై కేంద్రీకృతమవుతుంది—అసురనాయకుడు గ్రసన యముడు (కృతాంతుడు)ను ఎదుర్కొంటాడు. ఇద్దరూ బాణవృష్టి, గదా–దండ ప్రహారాలు, సమీప పోరులో కుస్తీ వరకు చేస్తారు. గ్రసనుడి ఉగ్రదాడితో యముని కింకరులు చెల్లాచెదురవుతారు; చివరికి యముడు కొట్టబడి నిశ్చేష్టుడైనట్లు కనిపిస్తాడు. గ్రసనుడు విజయగర్జన చేసి తన సేనను మళ్లీ సమీకరిస్తాడు. కాలం–దండం యొక్క అధికారం, విశ్వనియమం ఎదుట యుద్ధ ‘పౌరుషం’ ఎంత భంగురమో ఈ అధ్యాయం సూచిస్తుంది; దేవతలు కలవరపడగా యుద్ధభూమి వణికినట్లుంటుంది।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । ततस्तयोः समायोगः सेनयोरुभयोरभूत् । युगांते समनुप्राप्ते यथा क्षुब्धसमुद्रयोः
నారదుడు పలికెను—అప్పుడు రెండు సేనల మధ్య సంపూర్ణ సమాగమ యుద్ధం జరిగింది; యుగాంతం సమీపించినప్పుడు రెండు సముద్రాలు కల్లోలమై మథించబడినట్లు।
Verse 2
सुरासुराणां संमर्दे तस्मिन्परमदारुणे । तुमुलं सुमहत्क्रांते सेनयोरुभयोरपि
దేవాసురుల ఆ పరమ భయంకర సంమర్దంలో, రెండు సేనలూ మహా బలంతో ముందుకు దూసుకెళ్లగా యుద్ధం విశాలమై, తుముల కోలాహలంగా మారింది।
Verse 3
गर्जतां देवदैत्यानां शंखभेरीरवेण च । तूर्याणां चैव निर्घोषैर्मातंगानां च बृंहितैः
దేవదైత్యుల గర్జనతో, శంఖభేరి నాదంతో, యుద్ధ వాద్యాల ఘోషతో, ఏనుగుల బృంహితాలతో రణభూమి మార్మోగింది।
Verse 4
हेषितैर्हयवृंदानां रथनेमिस्वनेन च । घोषेण चैव तूर्याणां युगांत इव चाभवत्
గుర్రాల గుంపుల హేషితధ్వని, రథచక్రాల గర్జన, తూర్యనాదాల కోలాహలంతో యుగాంతప్రళయంలా అనిపించింది।
Verse 5
रोषेणाबिपरीतांगास्त्यक्तजीवितचेतसः । समसज्जन्त तेन्योन्यं प्रक्रमेणातिलोहिताः
కోపంతో వక్రీభవించిన దేహాలు, ప్రాణచింతను విడిచిన మనస్సులు—రక్తవర్ణంగా మారి, క్రమంగా ముందుకు దూసి పరస్పరం ఢీకొన్నాయి।
Verse 6
रथा रथैः समासक्ता गजाश्चापि महागजैः । पत्तयः पत्तिभिश्चैव हयाश्चापि महाहयैः
రథాలు రథాలతో చిక్కుకున్నాయి, గజాలు మహాగజాలతో; పాదాతులు పాదాతులతో, గుర్రాలు మహాగుర్రాలతో—సమబలంతో సమబలం సమీపయుద్ధంలో తలపడింది।
Verse 7
ततः प्रासाशनिगदाभिंडिपालपरश्वधैः । शक्तिभिः पट्टिशैः शूलैर्मुद्गरैः कणयैर्गुडैः
అప్పుడు ప్రాసాలు, ఖడ్గాలు, గదలు, భిండిపాలాలు, పరశ్వధాలు, శక్తులు, పట్టిశాలు, శూలాలు, ముద్గరాలు మరియు భారి క్షిపణాస్త్రాలతో వారు పరస్పరం నిరంతరం దాడి చేశారు।
Verse 8
चक्रैश्च शक्तिभिश्चैव तोमरैरंकुशैरपि । कर्णिनालीकनाराचवत्सदंतार्द्धचंद्रकैः
చక్రాలు, శక్తులు, తోమరాలు, అంకుశాలు, అలాగే కర్ణి, నాళీక, నారాచ, వత్సదంత, అర్ధచంద్రముఖ బాణాల కత్తిరించే వర్షంతో యుద్ధభూమి నిండిపోయింది।
Verse 9
भल्लैर्वेतसपत्रैश्च शुकतुंडैश्च निर्मलैः । वृष्टिभिश्चाद्भुताकारैर्गगनं समपद्यत
భల్లబాణాలు, వేతసపత్రశరాలు, నిర్మలమైన ‘శుకతుండ’ బాణాలు—అద్భుతాకార వర్షంలా కురిసి—ఆకాశమంతా నిండిపోయి ఆవరించబడినట్లు అయింది।
Verse 10
संप्रच्छाद्य दिशः सर्वास्तमोमयमिवाभवत् । प्राज्ञायंत न तेऽन्योन्यं तस्मिंस्तमसि संकुले
అన్ని దిక్కులనూ కప్పివేసి అది తామసమయమైనట్లు అయింది; ఆ గందరగోళమైన చీకటిలో వారు పరస్పరం గుర్తించలేకపోయారు।
Verse 11
अदृश्यभूतास्तमसि न्यकृंतंत परस्परम् । ततो भुजैर्ध्वजैश्छत्रैः शिरोभिश्च सकुंडलैः
చీకటిలో కనబడక వారు పరస్పరం కోసి పడేశారు; ఆపై యుద్ధభూమి భుజాలు, ధ్వజాలు, ఛత్రాలు, కుండలాలతో కూడిన శిరస్సులతో నిండిపోయింది।
Verse 12
गजैस्तुरंगैः पादातैः पतद्भिः पतितैरपि । आकाशशिरसो भ्रष्टैः पंकजैरिव भूश्चिता
ఏనుగులు, గుర్రాలు, పాదాతులు—కొంతమంది పడుతూ, కొంతమంది పడిపోయి—వారితో భూమి నిండిపోయింది; ఆకాశశిరస్సు నుంచి జారిన కమలాలతో నేల కప్పబడినట్లుగా।
Verse 13
भग्नदंता भिन्नकुंभाश्छिन्नदीर्घमहाकराः । गजाः शैलनिभाः पेतुर्धरण्यां रुधिरस्रवाः
పర్వతసమాన ఏనుగులు—దంతాలు విరిగి, కుంభస్థలాలు చీలి, దీర్ఘ మహాకరాలు తెగి—రక్తం కారుతూ భూమిపై పడిపోయాయి।
Verse 14
भग्नैषाश्च रथाः पेतुर्भग्नाक्षाः शकलीकृताः । पत्तयः कोटिशः पेतुस्तुरंगाश्च सहस्रशः
ధ్వజదండాలు విరిగిన రథాలు కూలిపోయెను; అక్షాలు విరిగి ముక్కలైపోయెను. పాదాతులు కోటిశః పతించిరి, అశ్వములు సహస్రశః నేలకొరిగెను।
Verse 15
ततः शोणितनद्यश्च हर्षदाः पिशिताशिनाम् । वैतालानंददायिन्यो व्यजायंत सहस३शः
అనంతరం సహస్రశః రక్తనదులు ఉద్భవించెను—మాంసభక్షకులకు హర్షదాయకమై, వైతాళులకు ఆనందప్రదమై।
Verse 16
तस्मिंस्तथाविधे युद्धे सेनानीर्ग्रसनोऽरिहा । बाणवर्षेण महता देवसैन्यमकंपयत्
అటువంటి యుద్ధంలో శత్రుహంతకుడైన సేనాని గ్రసనుడు మహా బాణవర్షముతో దేవసేనను కంపింపజేసెను।
Verse 17
ततो ग्रसनमालोक्य यमः क्रोधविमूर्छितः । ववर्ष शरवर्षेण विशेषादग्निवर्चसा
అప్పుడు గ్రసనుని చూచి యముడు క్రోధముచే మూర్ఛితుడై, విశేషముగా అగ్నివర్చస్సుతో దగ్ధమగు శరవర్షమును కురిపించెను।
Verse 18
स विद्धो बहुभिर्षाणैर्ग्रसनोऽतिपराक्रमः । कृतप्रतिकृताकांक्षी धनुरानम्य भैरवम्
అనేక బాణములతో విద్ధుడైనప్పటికీ అతిపరాక్రమశాలీ గ్రసనుడు ప్రతీకారాకాంక్షతో భైరవ ధనుస్సును వంచి తానెను।
Verse 19
शरैः सहस्रैश्च पञ्चलक्षैश्चैव व्यताडयत् । ग्रसनेन विमुक्तांस्ताञ्छरान्सोपि निवार्य च
అతడు వేలాది, అంతేకాదు ఐదు లక్షల బాణాలతో దాడి చేశాడు; గ్రసనుడు విడిచిన ఆ బాణాలను కూడా అతడు అడ్డుకొని నివారించాడు।
Verse 20
बाणवृष्टिभिरुग्राभिर्यमो ग्रसनमर्दयत् । कृतांतशरवृष्टीनां संततीः प्रतिसर्पतीः । चिच्छेद शरवर्षेण ग्रसनो दानवेश्वरः
ఉగ్ర బాణవృష్టులతో యముడు గ్రసనుణ్ణి బాధించాడు. అయితే దానవేశ్వరుడైన గ్రసనుడు తన శరవర్షంతో కృతాంతుని బాణాల ముందుకు దూసుకొచ్చే నిరంతర ప్రవాహాలను ఛేదించాడు।
Verse 21
विफलां तां समालोक्य यमः स्वशरसंततिम्
తన నిరంతర బాణసంతతీ వ్యర్థమైందని చూసి యముడు కోపంతో మరొక ఉపాయానికి సిద్ధమయ్యాడు।
Verse 22
प्राहिणोन्मुद्गरं दीप्तं ग्रसनस्य रथं प्रति । स तं मुद्गरमायांतमुत्पत्य रथसत्तमात्
అతడు గ్రసనుని రథం వైపు దగ్ధతేజస్సుతో మెరుస్తున్న ముద్గరాన్ని విసిరాడు. అది దూసుకొస్తున్నదని చూసి గ్రసనుడు తన ఉత్తమ రథం నుండి ఎగిరి లేచాడు।
Verse 23
जग्राह वामहस्तेन लीलया ग्रसनोऽरिहा । तेनैव मुद्गरेणाथ यमस्य महिषं रुषा
శత్రుహరుడైన గ్రసనుడు దానిని ఎడమ చేతితో లీలగా పట్టుకున్నాడు; ఆ అదే ముద్గరంతో కోపించి యముని మహిషంపై దెబ్బ కొట్టాడు।
Verse 24
ताडयामास वेगेन स पपात महीतले । उत्पत्याथ यमस्तस्मान्महिषान्निपतिष्यतः
అతడు వేగముగా కొట్టగా అది నేలకూలెను. అప్పుడు యముడు పడిపోతున్న ఆ మహిషము నుండి పైకి దూకెను.
Verse 25
प्रासेन ताडयामास ग्रसनं वदने दृढम् । स तु प्राप्तप्रहारेण मूर्छितो न्यपतद्भुवि
అతడు ప్రాసముతో గ్రసనుని ముఖముపై గట్టిగా కొట్టెను. ఆ దెబ్బకు అతడు మూర్ఛిల్లి నేలపై పడెను.
Verse 26
ग्रसनं पतित दृष्ट्वा जंभो भीमपराक्रमः । यमस्य भिंडिपालेन प्रहारमकरोद्धृदि
గ్రసనుడు పడిపోవుట చూసి, భయంకర పరాక్రమము గల జంభుడు యముని ఱొమ్ముపై భిందిపాలముతో కొట్టెను.
Verse 27
यमस्तेन प्रहारेण सुस्राव रुधिरं मुखात् । अतिगाढ प्रहारार्त्तः कृतांतोमूर्छितोऽभवत्
ఆ దెబ్బ వలన యముని నోటి నుండి రక్తము కారెను. అత్యంత కఠినమైన ఆ దెబ్బకు తాళలేక కృతాంతుడు మూర్ఛిల్లేను.
Verse 28
कृतांतमर्दितं दृष्ट्वा गदापाणिर्धनादिपः । वृतो यक्षायुतगणैर्जंभं प्रत्युद्ययौ रुषआ
కృతాంతుడు దెబ్బతినుట చూసి, గదాధారియైన ధనాధిపుడు (కుబేరుడు) పదివేలమంది యక్షులతో కూడి కోపముతో జంభుని పైకి వెళ్ళెను.
Verse 29
जंभो रुषा तमायांतं दानवा नीकसंवृतः । जग्राह वाक्यं राज्ञस्तु यता स्निग्धेन भाषितम्
దానవసేనలతో చుట్టుముట్టబడిన క్రోధావిష్ట జంభుడు అతడు ముందుకు వస్తున్నాడని చూశాడు; అయినా రాజు స్నిగ్ధంగా, సంయమంగా పలికిన మాటలను స్వీకరించాడు।
Verse 30
ग्रसनो लब्धसंज्ञोऽथ यमस्य प्राहिणोद्गदाम् । मणिहेमपरिष्कारां गुर्वी परिघमर्दिनीम्
అప్పుడు గ్రసనుడు స్పృహ పొందగానే యముని వైపు ఒక భారమైన గదను విసిరాడు—మణి, హేమ అలంకారాలతో మెరిసే—ఇనుప దండాన్నికూడా నలిపివేయగలది।
Verse 31
तामापतंतीं संप्रेक्ष्य गदां महिषवाहनः । गदायाः प्रतिघातार्थं जगज्ज्वलनभैरवम्
ఆ గద తనవైపు దూసుకొస్తున్నదని చూసి, మహిషవాహనుడైన యముడు దాని ప్రతిఘాతార్థం జగత్తు దగ్ధమయ్యేంత భయంకరమైన జ్వాలాతేజాన్ని సిద్ధం చేశాడు।
Verse 32
दंडं मुमोच कोपेन ज्वालामालासमाकुलम् । स गदां वियति प्राप्य ररासांबुधरोद्धतम्
కోపంతో అతడు జ్వాలామాలలతో కమ్ముకున్న దండాన్ని విసిరాడు. అది ఆకాశంలో గదను చేరి ఉద్ధత మేఘగర్జనలా ఘోషించింది।
Verse 33
संवट्टश्चाभवत्ताभ्यां शैलाभ्यामिव दुःसहः । ताभ्यां निष्पेषनिर्ह्राद जडीकृतदिगंतरम्
వారిద్దరి మధ్య పర్వతాలు ఢీకొన్నట్లుగా అసహ్యమైన ఢమారం ఏర్పడింది. ఆ నలిపే ఘోషతో దిక్కుల అంతరాలూ స్థంభించిపోయాయి।
Verse 34
जगद्व्याकुलतां यातं प्रलयागमशंकया । क्षणात्प्रशांतनिर्ह्रादं ज्वलदुल्कासमाचितम्
ప్రళయాగమన భయశంకతో జగత్తు వ్యాకులమైంది; కానీ క్షణంలోనే గర్జన శాంతించి, ఆకాశం జ్వలించే ఉల్కలతో నిండిపోయింది।
Verse 35
निष्पेषणं तयोर्भीमम भूद्गनगोचरम् । निहत्याथ गदां दण्डस्ततो ग्रसनमूर्धनि
వారి భయంకరమైన నలిపివేత పోరు శివగణులకు కూడా దర్శనమైంది; ఆపై దండం గదను కూలదోసి, తరువాత గ్రసనుని శిరస్సుపై పడింది।
Verse 36
पपात पौरुषं हत्वा यथा दैवं पुरार्जितम् । सतु तेन प्रहारेण दृष्ट्वा सतिमिरादिशः
పూర్వార్జిత దైవమే కొట్టివేసినట్లుగా అతని పౌరుషం కూలిపోయింది; ఆ దెబ్బతో అతడు దిక్కులన్నీ ఘోర చీకటితో నిండినట్లు చూశాడు।
Verse 37
पपात भूमौ निःसंज्ञो भूमिरेणुविभूषितः । ततो हाहारवो घोरः सेनयोरुभयोरभूत्
అతడు స్పృహలేక భూమిపై పడిపోయాడు, దేహం నేలధూళితో కప్పబడింది; అప్పుడు రెండు సేనలలోనూ భయంకరమైన ‘హాయ్ హాయ్’ కేకలు లేచాయి।
Verse 38
ततो महूर्तमात्रेण ग्रसनः प्राप्य चेतनाम् । अपश्यत्स्वां तनुं ध्वस्तां विलोलाभरणांबराम्
తర్వాత ఒక ముహూర్తంలోనే గ్రసనుడు చైతన్యం పొందాడు; తన దేహం ఛిన్నభిన్నమై, ఆభరణాలు వస్త్రాలు అస్తవ్యస్తంగా వేలాడుతున్నట్లు చూశాడు।
Verse 39
स चापि चिंतयामास कृतप्रतिकृतक्रियाम् । धिगस्तु पौरुषं मह्यं प्रभोरग्रेसरः कथम्
అతడు చేసిన కార్యమును, దానికి ప్రతికార్యమును తలచుకొని— “ధిక్ నా పరాక్రమం! ప్రభువు యొక్క అగ్రగణ్యుని ఎదుట నేను ఎలా నిలువగలిగాను?” అని మనసులో అనుకున్నాడు.
Verse 40
मय्याश्रितानि सैन्यानि जिते मयि जितानि च । असंभावितरूपो हि सज्जनो मोदते सुखम्
“నాపై ఆశ్రయించిన సైన్యాలు— నేను గెలిస్తే గెలుస్తాయి, నేను ఓడితే ఓడిపోతాయి. ఆత్మగర్వం లేని సజ్జనుడు సంతృప్తి-సుఖంలోనే ఆనందిస్తాడు।”
Verse 41
संभावितस्त्वशक्तश्चेत्तस्य नायं परोऽपि वा । एवं संचिंत्य वेगेन समुत्तस्थौ महाबलः
“అశక్తుడై ఉండి కూడా గౌరవింపబడితే, అతనికి నిజంగా ఈ లోకమూ కాదు, పరలోకమూ కాదు।” అని తలచి ఆ మహాబలుడు వేగంగా లేచాడు.
Verse 42
मुद्गरं कालदण्डाभं गृहीत्वा गिरिसंनिभम् । ग्रसनो घोरसंकल्पः संदष्टौष्ठपुटच्छदः
ఘోర సంకల్పంతో గ్రసనుడు కాలదండంలాంటి, పర్వతసమానమైన భారీ గదను పట్టుకున్నాడు. పెదవులు బిగించి భయంకర దాడికి సిద్ధమయ్యాడు.
Verse 43
रथेन त्वरितोऽगच्छदाससादांतकं रणे । समासाद्य यमं युद्धे ग्रसनो भ्राम्य मुद्गरम्
అతడు రథమెక్కి వేగంగా వెళ్లి యుద్ధరంగంలో అంతకుని ఎదుర్కొన్నాడు. పోరులో యముని సమీపించి గ్రసనుడు తన గదను చక్రంలా తిప్పసాగాడు.
Verse 44
वेगेन महता रौद्रं चिक्षेप यममूर्धनि । विलोक्य मुद्गरं दीप्तं यमः संभ्रांतलोचनः
మహావేగంతో, ఉగ్రరౌద్రంతో అతడు యముని శిరస్సుపై గదను విసిరెను. దగ్ధమై ప్రకాశించే గదను చూచి యముని నేత్రాలు భయంతో విస్తరించెను.
Verse 45
वंचयामास दुर्द्धर्षं मुद्गरं तं महाबलः । तस्मिन्नपसृते दूरं चंडानां भीमकर्मणाम्
ఆ మహాబలుడు ఆ దుర్ధర్ష గదాప్రహారాన్ని తప్పించుకొనెను. అది దూరంగా పోయిన వెంటనే భయంకర కర్మగల చండ యోధులు ముందుకు దూసుకొచ్చిరి.
Verse 46
याम्यानां किंकराणां च अयुतं निष्पिपेष ह । ततस्तदयुतं दृष्ट्वा हतं किंकरवाहिनी
అతడు యముని కింకరులలో పదివేల మందిని నలిపివేసెను. ఆ పదివేల మంది హతులైనట్లు చూచి కింకరసేన కలవరపడెను.
Verse 47
दशार्बुदमिता क्रुद्धा ग्रसनायान्वधावत । ग्रसनस्तु समालोक्य तां किंकरमयां शुभाम्
దశార్బుద సంఖ్యగల ఆ సేన కోపంతో గ్రసనుని గ్రసించుటకు దూసుకొచ్చెను. గ్రసనుడు మాత్రం ఆ కింకరమయమైన శుభసేనను పరిశీలించెను.
Verse 48
मेने यमसहस्राणि तादृग्रूपबला हि सा । विगाह्य ग्रसनं सेना ववर्ष शरवृष्टिभिः
ఆ సేన యొక్క రూపబలం అటువంటిది; అది వేల యములవలె అనిపించెను. గ్రసనునిలోకి దూసుకుపోయి బాణవృష్టులతో కురిపించెను.
Verse 49
कल्पांतघोरसंकाशो बभूव स महारणः । केचिच्छैलेन बिभिदुः केचिद्बाणैरजिह्यगैः
ఆ మహారణం కల్పాంత భయంకరత వలె ఘోరమైంది. కొందరు శిలలను విసిరి చీల్చగా, మరికొందరు అచ్యుతమైన బాణాలతో గుచ్చారు.
Verse 50
पिपिषुर्गदया केचित्कोचिन्मुद्गरवृष्टिभिः । केचित्प्रासप्रहारैश्च ताडयामासुरुद्धताः
కొందరు గదతో నలిపివేశారు, మరికొందరు ముద్గర వర్షంతో కొట్టారు. ఇంకొందరు ఉద్ధతులై ప్రాసప్రహారాలతో దాడి చేశారు.
Verse 51
अपरे किंकरास्तस्य ललंबुर्बाहुमंडले । शिलाभिरपरे जघ्नुर्द्रुमैरन्ये महोच्छ्रयैः
అతని కొందరు కింకరులు భుజమండలాన్ని పట్టుకొని వేలాడారు. మరికొందరు శిలలతో కొట్టారు; ఇంకొందరు ఎత్తెత్తైన వృక్షాలతో దాడి చేశారు.
Verse 52
तस्यापरे च गात्रेषु दशनांश्चन्यपातयन् । अपरे मुष्टिभिः पृष्ठं किंकरास्ताडयंति च
కొందరు అతని అవయవాలపై కొట్టి అతని పళ్లను రాల్చారు. మరికొందరు కింకరులు ముష్టులతో అతని వెన్నుపై నిరంతరం మోదారు.
Verse 53
एवं चाभिद्रुतस्तैः स ग्रसनः क्रोधमूर्छितः । उत्साद्य गात्रं भूपृष्ठे निष्पिपेष सहस्रशः
ఇలా వారిచే చుట్టుముట్టబడి గ్రసనుడు క్రోధమూర్ఛితుడయ్యాడు. తన దేహాన్ని భూమిపై పడేసి వారిని వేల సంఖ్యలో నలిపివేశాడు.
Verse 54
कांश्चिदुत्थाय जघ्नेऽसौ मुष्टिभिः किंकरान्रणे । कांश्चित्पादप्रहारेण धावन्नन्यानचूर्णयत्
లేచి అతడు యుద్ధంలో యముని కొందరు కింకరులను ముష్టిఘాతాలతో సంహరించాడు; మరికొందరిని పరుగెత్తుతూ పాదప్రహారాలతో నూరి నూరి చేశాడు।
Verse 55
क्षणैकेन स तान्निन्ये यमलोकायभारत । स च किंकरयुद्धेन ववृधेऽग्निरिवैधसा
ఒక క్షణంలోనే, ఓ భారతా, అతడు వారిని యమలోకానికి పంపించాడు; కింకరులతో యుద్ధం చేస్తూ ఇంధనం పొందిన అగ్నిలా మరింత బలవంతుడయ్యాడు।
Verse 56
तमालोक्य यमोऽश्रांतं श्रांतंस्तांश्च हतान्स्वकान् । आजगाम समुद्यम्य दंडं महिषवाहनः
అతడిని అలసటలేని వాడిగా చూసి, తన కింకరులు అలసిపోయి హతులైనట్లు గమనించి, మహిషవాహనుడైన యముడు దండాన్ని ఎత్తి ముందుకు వచ్చాడు।
Verse 57
ग्रसनस्तु तमायांतमाजघ्ने गदयोरसि । अचिंतयित्वा तत्कर्म ग्रसनस्यांतकोऽरिहा
అప్పుడు దగ్గరికి వస్తున్న యముని వక్షస్థలంపై గ్రసనుడు గదతో బలంగా కొట్టాడు; ఆ కార్యాన్ని సహించలేక అరిహా అంతకుడు (యముడు) గ్రసనుని వైపు మనస్సు మళ్లించాడు।
Verse 58
व्याघ्रान्दंडेन संजघ्ने स रथान्न्य पतद्भुवि । ततः क्षणेन चोत्थाय संचिंत्यात्मानमुद्धतः
అతడు దండంతో ఉగ్ర దాడిచేసిన వారిని సంహరించాడు, రథాలు నేలపై పడిపోయాయి; ఆపై క్షణంలోనే ఆ గర్విష్ఠుడు లేచి తనను తాను సమీకరించుకొని స్థిరపడ్డాడు।
Verse 59
वायुवेगेन सहसा ययौ यमरथं प्रति । पदातिः स रथं तं च समारुह्य यमं तदा
అతడు వాయువేగంతో అకస్మాత్తుగా యముని రథం వైపు దూసుకెళ్లాడు. పాదచారియైనప్పటికీ ఆ రథాన్ని ఎక్కి వెంటనే యముని సమీపించాడు।
Verse 60
योधयामास बाहुभ्यामाकृष्य बलिनां वरः । यमोऽपि शस्त्राण्युत्सृज्च बाहुयुद्धे प्रवर्तते
బలవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన అతడు భుజబలంతో యముని దగ్గరకు లాగి యుద్ధం చేశాడు. యముడూ ఆయుధాలను విడిచి భుజయుద్ధంలో ప్రవేశించాడు.
Verse 61
ग्रसनं कटिवस्त्रे तु यमं गृह्य बलोत्कटः । भ्रामयामास वेगेन संभ्रमाविष्टचेतसम्
అప్పుడు బలోన్మత్తుడైన గ్రసనుడు యముని కటివస్త్రాన్ని పట్టుకొని వేగంగా తిప్పాడు; దాంతో యముని మనస్సు కలవరపడింది.
Verse 62
विमोच्याथ यमः कष्टात्कंठेऽवष्टभ्य चासुरम् । बाहुभ्यां भ्रामयामास सोऽप्यात्मानममोचयत्
అప్పుడు యముడు కష్టపడి తనను విడిపించుకొని ఆ అసురుని గొంతు పట్టి రెండు భుజాలతో తిప్పాడు; అయినా ఆ దైత్యుడు కూడా తనను తాను విడిపించుకున్నాడు.
Verse 63
ततो जघ्नतुरन्योन्यं मुष्टिभिर्निर्दयौ च तौ । दैत्येंद्रस्यातिवीर्यत्वात्परिश्रांततरो यमः
ఆపై ఆ ఇద్దరూ నిర్దయగా ముష్టులతో పరస్పరం కొట్టుకున్నారు. దైత్యేంద్రుని అపార వీర్యబలంవల్ల యముడే ఎక్కువగా అలసిపోయాడు.
Verse 64
स्कंधे निधाय दैत्यस्य मुखं विश्रांतिमैच्छत । तमा लक्ष्य ततो दैत्यः श्रांतमुत्पाट्य चौजसा
దైత్యుని ముఖాన్ని తన భుజంపై ఆనించి యముడు క్షణకాల విశ్రాంతి కోరెను. అతడు అలసినట్లు గమనించిన దైత్యుడు బలంతో పట్టుకొని ఉగ్రవేగంతో అతనిని పెకలించెను.
Verse 65
निष्पिपेष महीपृष्ठे विनिघ्नन्पार्ष्णिपाणिभिः । ततो यमस्य वदनात्सुस्राव रुधिरं बहु
అతడు యముని భూమిపై పడేసి మడమలతోను ముష్టులతోను కొట్టి నలిపెను. అప్పుడు యముని నోటినుండి విపరీతమైన రక్తం ప్రవహించెను.
Verse 66
निर्जीवमिति तं दृष्ट्वा ततः संत्यज्य दानवः । जयं प्राप्योद्धतं नादं मुक्त्वा संत्रास्य देवताः
అతనిని నిర్జీవుడివలె చూసి దానవుడు వదిలివెళ్లెను. జయం పొందినట్లు భావించి ఉన్మత్త గర్జన విడిచెను; దానితో దేవతలు భీతులయ్యిరి.
Verse 67
स्वकं सैन्यं समासाद्य तस्थौ गिरिरिवाचलः
తన సైన్యాన్ని చేరుకొని ఆ దైత్యుడు పర్వతంలా అచలంగా నిలిచెను.
Verse 68
नादेन तस्य ग्रसनस्य संख्ये महायुधैश्चार्दितसर्वगात्राः । गते कृथांते वसुधां च निष्प्रभे चकंपिरे कांदिशिकाः सुरास्ते
ఆ సమరంలో గ్రసనుని నాదంతోను మహాయుధాల దెబ్బలతోను సర్వాంగాలు గాయపడగా, కృతాంతుడు (యముడు) తొలగి భూమి నిష్ప్రభమైనప్పుడు, ఆ దేవతలు దిక్కుతెలియక వణికిపోతూ చెదరిపోయిరి.