Adhyaya 26

Verse 1

स्कंद उवाच । शृणुष्व मैत्रावरुणे पुराकल्पे रथंतरे । इतिहास इहासीद्यः पीठे विरजसंज्ञिते

స్కందుడు పలికెను—హే మైత్రావరుణా, వినుము. పూర్వకాలంలో రథంతర కల్పమున, ఇక్కడ ‘విరజ’ అనే పీఠమందు ఈ పురాతన ఇతిహాసము జరిగినది.

Verse 2

त्रिलोचनस्य प्रासादे मणिमाणिक्यनिर्मिते । नानाभंगि गवाक्षाढ्ये रत्नसानाविवायते

త్రిలోచనుని ప్రాసాదము మణి-మాణిక్యములతో నిర్మితమై, నానావిధ సొగసైన గవాక్షములతో అలంకృతమై, రత్నమయ పర్వతశిఖరపు ఒడ్డు వలె ప్రకాశించెను.

Verse 3

कदाचिदपि कल्पांते द्यो लोके भ्रंशति क्षये । प्रोत्तंभनं स्तंभ इव दत्तो विश्वकृता स्वयम्

కొన్నిసార్లు కల్పాంత క్షయమున ద్యులోకం కూలిపోవునప్పుడు, విశ్వకర్త స్వయంగా ప్రసాదించిన ఆధారస్తంభంలా ఇది దానిని నిలబెట్టును.

Verse 4

मरुत्तरंगिताग्राभिः पताकाभिरितस्ततः । सन्निवारयतीवेत्थमघौघान्विशतो मुने

అన్ని దిక్కులా గాలికి అలమటించే అగ్రభాగముల గల పతాకలతో అలంకృతమై, హే మునీ, అది లోనికి ప్రవేశించే పాపప్రవాహాలను అడ్డుకుంటున్నట్లుగా కనిపించెను.

Verse 5

देदीप्यमान सौवर्ण कलशेन विराजिते । पार्वणेन शशांकेन खेदादिव समाश्रिते

దేదీప్యమానమైన స్వర్ణ కలశముతో అది విరాజిల్లెను; అలసటకు ఉపశమనంలా, పౌర్ణమి చంద్రుని ఆశ్రయించినట్లుగా కనిపించెను.

Verse 6

तत्र पारावतद्वंद्वं वसेत्स्वैरं कृतालयम् । प्रातःसायं च मध्याह्ने कुर्वन्नित्यं प्रदक्षिणम्

అక్కడ ఒక జంట పావురాలు స్వేచ్ఛగా నివాసం ఏర్పరచుకొని ఉండేది. అవి ఉదయం, సాయంత్రం మరియు మధ్యాహ్నం నిత్యం ప్రదక్షిణ చేసేవి.

Verse 7

उड्डीयमानं परितः पक्षवातेरितस्ततः । रजःप्रासादसंलग्नं दूरीकुर्वद्दिनेदिने

అవి చుట్టూ ఎగురుతూ, తమ రెక్కల గాలిచేత ఇటూ అటూ తోసబడుతూ, ఆలయానికి అంటుకున్న ధూళిని రోజుకోరోజు తొలగించేవి.

Verse 8

त्रिलोचनेति सततं नाम भक्तैरुदाहृतम् । त्रिविष्टपेति च तथा तयोः कर्णातिथी भवेत्

భక్తులు ఎల్లప్పుడూ ‘త్రిలోచన’ అనే నామాన్ని, అలాగే ‘త్రివిష్టప’నూ ఉచ్చరించేవారు; ఆ రెండు పక్షులు ఆ శబ్దాలను చెవుల్లో అతిథుల్లా స్వీకరించేవి.

Verse 9

चतुर्विधानि वाद्यानि शंभुप्रीतिकराण्यलम् । तयोः कर्णगुहां प्राप्य प्रतिशब्दं प्रतन्वते

శంభువుకు ప్రీతికరమైన నాలుగు విధాల వాద్యనాదాలు వారి చెవుల గుహలోకి చేరి ప్రతిధ్వనిని విస్తరించేవి.

Verse 10

मंगलारार्तिकज्योतिस्त्रिसंध्यं पक्षिणोस्तयोः । नेत्रांत निर्विशन्नित्यं भक्तचेष्टां प्रदर्शयेत्

మూడు సంధ్యాసమయాల్లో మంగళకరమైన ఆరతి జ్యోతి ఆ రెండు పక్షుల కళ్ల మూలల్లో నిత్యం ప్రవేశించి, భక్తుల పూజాచర్యలను చూపినట్లుండేది.

Verse 11

प्राणयात्रां विहायापि कदाचित्स्थिरमानसौ । नोड्डीयवांछितं यातः पश्यंतौ कौतुकं खगौ

కొన్నిసార్లు స్థిరమనస్సుతో ఉన్న ఆ రెండు పక్షులు తమ ఆహారాన్వేషణను కూడా విస్మరించేవి; కోరుకున్న చోటుకు ఎగిరిపోకుండా, ఆ అద్భుత దృశ్యాన్ని చూస్తూ అక్కడే నిలిచేవి।

Verse 12

तत्र भक्तजनाकीर्णं प्रासादं परितो मुने । तंडुलादि चरंतौ तौ कुर्वाते च प्रदक्षिणम्

అక్కడ, ఓ మునీ, ఆలయం చుట్టూ భక్తజనాలతో నిండిపోయి ఉండగా; ఆ రెండు పక్షులు బియ్యం మొదలైనవి ముక్కుతో ఏరుకుంటూనే ప్రదక్షిణ కూడా చేసేవి।

Verse 13

देवदक्षिणदिग्भागे चतुःस्रोतस्विनी जलम् । तृषार्तौ धयतो विप्र स्नातौ जातु चिदंडजौ

దేవాలయ దక్షిణ దిశలో ‘చతుఃస్రోతస్వినీ’ అనే జలం ఉండేది; దాహంతో బాధపడుతూ, ఓ విప్రా, ఆ రెండు పక్షులు దానిని త్రాగి, కొన్నిసార్లు అక్కడే స్నానం కూడా చేసేవి।

Verse 14

तयोरित्थं विचरतोस्त्रिलोचनसमीपतः । अगाद्बहुतिथः कालो द्विजयोः साधुचेष्टयोः

ఇలా త్రిలోచన సమీపంలో సంచరిస్తూ, సద్గుణచర్యలో ఉన్న ఆ రెండు ‘ద్విజ’ పక్షులకు ఎంతో కాలం గడిచిపోయింది।

Verse 15

अथ देवालयस्कंधे गवाक्षांतर्गतौ च तौ । श्येनेन केनचिद्दृष्टौ क्रूरदृष्ट्या सुखस्थितौ

తర్వాత దేవాలయ నిర్మాణంలోని గవాక్షం (కిటికీ) లోపల సుఖంగా కూర్చున్న ఆ రెండింటిని ఒక గద్ద క్రూరదృష్టితో గమనించింది।

Verse 16

तच्च पारावतद्वंद्वं श्येनः परिजिघृक्षुकः । अवतीर्यांबरादाशु प्रविष्टोन्यशिवालये

ఆ పారావత జంటను పట్టుకోవాలని ఉత్సుకుడైన శ్యేనుడు ఆకాశం నుండి వేగంగా దూకి దిగాడు; కాని వారు అప్పటికే మరొక శివాలయంలో ప్రవేశించారు।

Verse 17

ततो विलोकयामास तदागमविनिर्गमौ । केन मार्गेण विशतो दुर्गमेतौ पतत्त्रिणौ

అప్పుడు అతడు వారి రాకపోకలను గమనిస్తూ—“ఏ మార్గం ద్వారా ఈ ఇద్దరు పక్షులు ఈ దుర్గమ స్థలంలోకి ప్రవేశించారు?” అని ఆలోచించాడు।

Verse 18

केनाध्वना च निर्यातः क्व काले कुरुतश्च किम् । कथं युगपदे तौ मे ग्राह्यौ स्वैरं भविष्यतः

“మరి ఏ దారిలో వారు బయటకు వస్తారు? ఏ సమయంలో, ఏమి చేస్తూ? వారు స్వేచ్ఛగా తిరగకముందే నేను ఇద్దరినీ ఒకేసారి ఎలా పట్టుకోగలను?”

Verse 19

मध्ये दुर्गप्रविष्टौ च ममवश्याविमौ न यत् । एकदृष्टिः क्षणं तस्थौ श्येन इत्थं विचिंतयन्

“ఇప్పుడు వారు దుర్గంలోకి ప్రవేశించినందున ఈ ఇద్దరూ నా వశంలో లేరు।” అని ఆలోచిస్తూ శ్యేనుడు ఒకే చూపుతో క్షణం నిలిచాడు।

Verse 20

अहो दुर्गबलं प्राज्ञाः शंसंत्येवेति हेतुतः । दुर्बलोप्याकलयितुं सहसारिर्न शक्यते

“అహో! అందుకే జ్ఞానులు దుర్గబలాన్ని ప్రశంసిస్తారు; ఎందుకంటే బలహీనుడినీ అకస్మాత్తుగా వచ్చిన శత్రు దాడితో జయించడం సాధ్యం కాదు।”

Verse 21

करिणां तु सहस्रेण वराश्वानां न लक्षतः । तत्कर्मसिद्धिर्नृपतेर्दुर्गेणैकेन यद्भवेत्

వెయ్యి ఏనుగులు, లక్ష ఉత్తమ అశ్వాలు ఉన్నా రాజుకు సాధ్యంకాని కార్యసిద్ధి, ఒక్క దుర్గమనే బలంతోనే సిద్ధిస్తుంది।

Verse 22

दुर्गस्थो नाभिभूयेत विपक्षः केनचित्क्वचित् । स्वतंत्रं यदि दुर्गं स्यादमर्मज्ञप्रकाशितम्

దుర్గంలో ఉన్నవాడిని శత్రువు ఎక్కడైనా ఎప్పుడైనా జయించలేడు—దుర్గం స్వతంత్రంగా ఉండి, దాని మర్మస్థానాలు అజ్ఞానివల్ల వెలుగులోకి రాకపోతే।

Verse 23

इति दुर्गबलं शंसञ्श्येनो रोषारुणेक्षणः । असाध्वसौ कलरवौ वीक्ष्य यातो नभोंगणम्

ఇలా దుర్గబలాన్ని పొగడ్తలతో చెప్పుతూ, కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్లుగల శ్యేనుడు ఆ ఇద్దరు కలరవ పక్షులను గూర్చి చూసి, విశాల ఆకాశంలోకి ఎగిరిపోయాడు।

Verse 24

अथ पारावतीदक्षा विपक्षं प्रेक्ष्य पक्षिणम् । महाबलं दुर्गबला प्राह पारावतं पतिम्

అప్పుడు దుర్గసమాన ఆశ్రయబలంతో మహాబలవతైన దక్ష పారావతీ, శత్రుపక్షిని చూసి, తన పారావత భర్తతో ఆ మహాశత్రువు గురించి చెప్పింది।

Verse 25

कलरव्युवाच । प्रिय पारावत प्राज्ञ सर्वकामि सुखारव । तव दृग्विषयं प्राप्तः श्येनोय प्रबलो रिपुः

కలరవా చెప్పింది—ప్రియ పారావతా! ప్రాజ్ఞా, మధురరవా, సర్వకామప్రదా! ఈ బలవంతుడైన శత్రువు శ్యేనుడు నీ దృష్టిగోచరానికి వచ్చాడు।

Verse 26

सावज्ञं वाक्यमाकर्ण्य पारावत्याः स तत्पतिः । पारावतीमुवाचेदं का चिंतेति तव प्रिये

పారావతీ యొక్క స్వల్ప నిందాభావమున్న మాటలు విని ఆమె భర్త అన్నాడు— “ప్రియే, నీ మనసును కలవరపెట్టే ఈ చింత ఏమిటి?”

Verse 27

पारावत उवाच । कति नाम न संतीह सुभगे व्योमचारिणः । कति देवालयेष्वेषु खगा नोपविशंति हि

మగ పావురం అన్నది— “సుభగే, ఇక్కడ ఆకాశంలో సంచరించే జీవులు ఎంతమందో ఉన్నారు! ఈ దేవాలయాలలో ఎంతమంది పక్షులు కూర్చోనేరు కూడా.”

Verse 28

कति चैव न पश्यंति नौ सुखस्थाविह प्रिये । तेभ्यो यदीह भेतव्यं कुतो नौ तत्सुखं प्रिये

“ప్రియే, ఇక్కడ సుఖంగా కూర్చున్న మనలను ఎంతమంది గమనించడమే లేదు. ఇక్కడ కూడా వారిని భయపడాల్సి వస్తే, ఈ సౌఖ్యం మనదెట్లా అవుతుంది, ప్రియే?”

Verse 29

रमस्व त्वं मया सार्धं त्यज चिंतामिमां शुभे । अस्य श्येनवराकस्य गणनापि न मे हृदि

“శుభే, నాతో కలిసి ఆనందించు; ఈ చింతను విడిచిపెట్టు. ఆ దుర్మార్గ శ్యేనుడిని నేను హృదయంలో లెక్కలోకే తీసుకోను.”

Verse 30

इत्थं पारावतवचः श्रुत्वा पारावती ततः । मौनमालंब्य संतस्थे पत्युः पादार्पितेक्षणा

పారావతుని మాటలు విని పారావతీ మౌనం ధరించి నిశ్చలంగా నిలిచింది; ఆమె చూపు భర్త పాదాలపై వాలింది.

Verse 31

हितवर्त्मोपदिश्यापि प्रिय प्रियचिकीर्षया । साध्व्या जोषं समास्थेयं कार्यं पत्युर्वचः सदा

హితమైన మార్గాన్ని ఉపదేశించినప్పటికీ, ప్రియునికి ప్రియమైనదే కోరే సాధ్వీ భార్య సంయమంతో స్థిరంగా ఉండాలి; భర్త వాక్యాన్ని ఎల్లప్పుడూ ఆచరించాలి.

Verse 32

अन्येद्युरप्यथायातः श्येनो पश्यत्स दंपती । अपरिच्छिन्नया दृष्ट्या यथा मृत्युर्गतायुषम्

మరుసటి రోజుకూడా ఆ శ్యేనుడు వచ్చి ఆ దంపతులను చూశాడు; అతని మిటమిటలాడని చూపు, ఆయుష్షు తీరినవానిపై మృత్యువు చూపులా నిలిచింది.

Verse 33

अथ मंडलगत्या स प्रासादं परितो भ्रमन् । निरीक्ष्य तद्गतायातौ यातो गगनमार्गतः

తర్వాత అతడు ప్రాసాదం చుట్టూ వలయాలుగా తిరుగుతూ, వారి రాకపోకలను జాగ్రత్తగా గమనించి, మళ్లీ ఆకాశమార్గాన వెళ్లిపోయాడు.

Verse 34

गतेऽथ नभसि श्येने पुनः पारावतांगना । प्रोवाच प्रेयसी नाथ दृष्टो दुष्टस्त्वयाऽहितः

ఆ శ్యేనుడు ఆకాశంలోకి వెళ్లిన తరువాత, పావురపు భార్య మళ్లీ పలికింది—ఓ నాథా! నీవు ఆ దుష్టుడైన హానికరుణ్ని చూశావు.

Verse 35

तस्या वाक्यं समाकर्ण्य पुनः कलरवोब्रवीत् । किं करिष्यत्यसौ मुग्धे मम व्योमविहारिणः

ఆమె మాటలు విని మధురస్వరుడు మళ్లీ అన్నాడు—అమాయకురాలా! నేను ఆకాశంలో విహరించేవాడిని; అతడు నాకు ఏమి చేయగలడు?

Verse 36

दुर्गं च स्वर्गतुल्यं मे यत्र नास्त्यरितो भयम् । अयं न ता गतीर्वेत्ति या वेदाहं नभोंगणे

నా దుర్గము స్వర్గసమానము; అక్కడ శత్రువుల భయం లేశమాత్రమూ లేదు. నేను ఆకాశమండలంలో తెలిసిన గమనమార్గాలను ఇతడు ఎరుగడు।

Verse 37

प्रडीनोड्डीन संडीन कांडव्याडकपाटिकाः । स्रंसनी मंडलवती गतयोष्टावुदाहृताः

ప్రడీన, ఉడ్డీన, సండీన, కాండ, వ్యాడక, పాటికా, స్రంసనీ, మండలవతీ—ఇవి ఎనిమిది గతి విధానములు అని ప్రకటించబడినవి।

Verse 38

यथैतास्विह कौशल्यं मयि पारावति प्रिये । गतिषु क्वापि कस्यापि पक्षिणो न तथांबरे

ప్రియమైన పారావతీ! ఈ గతులలో నాలో ఉన్న నైపుణ్యం ఆకాశంలో ఎక్కడా ఏ పక్షికీ అంతగా లేదు।

Verse 39

सुखेन तिष्ठ का चिंता मयि जीवति ते प्रिये । इति तद्वचनं श्रुत्वा सास्थिता मूकवत्सती

ప్రియే, సుఖంగా ఉండు; నేను జీవించి ఉండగా నీకు ఏ చింత? ఈ మాటలు విని ఆమె మూగవలె నిశ్చలంగా నిలిచింది।

Verse 40

अपरेद्युरपि श्येनस्तत्र भारशिलातले । कियदंतरमासाद्योपविष्टोऽतिप्रहृष्टवत्

మరునాడూ ఆ శ్యేనుడు అక్కడికి వచ్చి, కొద్దిదూరం చేరి, భారమైన శిలాపై కూర్చున్నాడు—అతి హర్షించినవాడివలె।

Verse 41

आयामं तत्र संस्थित्वा तत्कुलायं विलोक्य च । पुनर्विनिर्गतः श्येनः सापि भीताब्रवीत्पुनः

అక్కడ కొంతసేపు నిలిచి ఆ గూడు వైపు చూచి, శ్యేనుడు మళ్లీ బయలుదేరెను; ఆమె కూడా భయంతో మళ్లీ పలికెను.

Verse 42

प्रियस्थानमिदं त्याज्यं दुष्टदृष्टिविदूषितम् । असौ क्रूरोति निकटमुपविष्टोऽतिहृष्टवत्

ఈ ప్రియస్థానాన్ని విడిచిపెట్టవలెను; దుష్టదృష్టి దీనిని కలుషితం చేసింది. ఆ క్రూరుడు అతి సమీపంలో కూర్చున్నాడు, మహా హర్షంతో ఉన్నట్టుగా.

Verse 43

सावज्ञं स पुनः प्राह किं करिष्यत्यसौ प्रिये । मृगाक्षीणां स्वभावोयं प्रायशो भीरुवृत्तयः

అతడు అవమానభావంతో మళ్లీ అన్నాడు—‘ప్రియే, అతడు ఏమి చేయగలడు? మృగాక్షులైన స్త్రీల స్వభావమే ఇది; సాధారణంగా వారు భయప్రవృత్తులు.’

Verse 44

इतरेद्युरपि प्राप्तः स च श्येनो महाबलः । तयोरभिमुखं तत्र स्थितो याम द्वयावधि

మరుసటి రోజున కూడా ఆ మహాబల శ్యేనుడు వచ్చి, వారి ఎదురుగా అక్కడ రెండు యామములవరకు నిలిచెను.

Verse 45

पुनर्विलोक्य तद्वर्त्म शीघ्रं यातो यथागतम् । गतेथ शकुनौ तस्मिन्सा बभाषे विहंगमी

ఆ మార్గాన్ని మళ్లీ చూచి, వచ్చినట్లే త్వరగా వెళ్లిపోయెను. ఆ పక్షి వెళ్లిన తరువాత ఆ విహంగమి పలికెను.

Verse 46

नाथ स्थानांतरं यावो मृत्युर्नौ निकटोत्र यत् । पुनर्दुष्टे प्रणष्टेस्मिन्नावां स्यावः सुखं प्रिय

హే నాథా, మరొక స్థలానికి వెళ్లుదాం; ఇక్కడ మనకు మరణం సమీపంలో ఉంది. ఈ దుష్ట ఉపద్రవం నశించిన తరువాత, ప్రియ, మనం మళ్లీ సుఖంగా నివసిద్దాం.

Verse 47

प्रिय यस्य सपक्षस्य गतिः सर्वत्र सिद्धिदा । स किं स्वदेशरागेण नाशं प्राप्नोति बुद्धिमान्

ప్రియ, రెక్కలున్నవానికి ఎక్కడికైనా గమనం సిద్ధిని ఇస్తుంది. మరి జ్ఞాని తన స్వదేశ మోహంతో నాశాన్ని పొందుతాడా?

Verse 48

सोपसर्गं निजं देशं त्यक्त्वा योन्यत्र न व्रजेत् । स पंगुर्नाशमाप्नोति कूलस्थित इव द्रुमः

ఉపద్రవంతో ఉన్న తన దేశాన్ని వదిలి, మరెక్కడికీ వెళ్లని వాడు పంగువలె నశిస్తాడు—కూలుతున్న తీరం మీద నిలిచిన చెట్టులాగా.

Verse 49

प्रियोदितं निशम्येति स भवित्री दशार्दितः । सरीढं पुनरप्याह प्रिये मा भैः खगात्ततः

ప్రియురాలి మాటలు విని అతడు (పావురం) సంకటంతో కలతచెంది బయలుదేరాడు. అయినా స్నేహంగా మళ్లీ అన్నాడు—“ప్రియే, ఆ పక్షిని భయపడకు.”

Verse 50

अथापरस्मिन्नहनि स श्येनः प्रातरेव हि । तद्द्वारदेशमासाद्य सायं यावत्स्थितो बलः

తర్వాతి రోజు ఆ శ్యేనుడు ఉదయాన్నే వచ్చి, గూడు ద్వారప్రాంతాన్ని చేరి, సాయంత్రం వరకు బలంగా అక్కడే నిలిచాడు.

Verse 51

अस्ताचलस्य शिखरं याते भानौ गते खगे । कुलायाद्बाह्यमागत्योवाच पारावती पतिम्

సూర్యుడు అస్తాచల శిఖరాన్ని చేరి, గద్ద వెళ్లిపోయిన తరువాత, పావురిణి గూడు నుంచి బయటికి వచ్చి తన భర్తతో పలికింది।

Verse 52

नाथ निर्गमनस्यायं कालः कालोऽतिदूरतः । यावत्तावद्विनिर्याहि त्यक्त्वा मामपि सन्मते

హే నాథా, ఇప్పుడు బయలుదేరవలసిన సమయం; విధి ఘడియ దూరంలో లేదు। హే సన్మతీ, నన్ను వదిలినా వెంటనే బయటికి వెళ్ళు।

Verse 53

त्वयि जीवति दुष्प्राप्यं न किंचिज्जगतीतले । पुनर्दाराः पुनर्मित्रं पुनर्वसु पुनर्गृहम्

నీవు జీవించి ఉన్నంతవరకు భూమిపై ఏదీ దుర్లభం కాదు; మళ్లీ భార్య, మళ్లీ మిత్రులు, మళ్లీ ధనం, మళ్లీ గృహం—అన్నీ లభిస్తాయి।

Verse 54

यद्यात्मा रक्षितः पुंसा दारैरपि धनैरपि । तदा सर्वं हरिश्चंद्रभूपेनेवेह लभ्यते

మనిషి భార్యా ధనాలను త్యజించినా తన ప్రాణాన్ని కాపాడుకుంటే, ఇక్కడ అన్నీ మళ్లీ లభిస్తాయి—రాజు హరిశ్చంద్రునికి లభించినట్లే।

Verse 55

अयमात्मा प्रियो बंधुरयमात्मा महद्धनम् । धमार्थकाममोक्षाणामयमात्मार्जकः परः

ఈ ఆత్మనే ప్రియ బంధువు, ఈ ఆత్మనే మహాధనం; ధర్మ-అర్థ-కామ-మోక్షాలకు పరమ సాధనం ఈ ఆత్మనే।

Verse 56

त्रिलोक्या अपि सर्वस्याः श्रेष्ठा वाराणसी पुरी । ततोपि लिंगमोंकारं ततोप्यत्र त्रिलोचनम्

త్రిలోకాలలోని సమస్త తీర్థపురులలో వారాణసీ నగరం శ్రేష్ఠము. దానికన్నా ఉన్నతము ఓంకారలింగము; దానికన్నా మరింతగా ఇక్కడ కాశీలో త్రిలోచన శివుడు ఉన్నాడు.

Verse 57

यशोहीनं तु यत्क्षेमं तत्क्षेमान्निधनं वरम् । तद्यशः प्राप्यते पुंभिर्नीतिमार्गप्रवर्तने

యశస్సు లేని క్షేమం నిజమైన క్షేమం కాదు; అటువంటి సుఖక్షేమం కన్నా మరణమే శ్రేయం. ఎందుకంటే నీతిధర్మమార్గంలో ప్రవృత్తి చెందితేనే పురుషులకు ఆ యశస్సు లభిస్తుంది.

Verse 58

अतो नीतिपथं श्रुत्वा नाथ स्थानादितो व्रज । न गमिष्यसि चेत्प्रातस्ततो मे संस्मरिष्यसि

కాబట్టి, ఓ నాథా! నీతిధర్మపథాన్ని విని ఈ స్థలమునుండి బయలుదేరు. నీవు ఉదయాన్నే వెళ్లకపోతే, తరువాత నా మాటలను పశ్చాత్తాపంతో స్మరిస్తావు.

Verse 59

इत्युक्तोपि स वै पत्न्या पारावत्या सुमेधया । न निर्ययौ प्रतिस्थानाद्भवित्र्या प्रतिवारितः

బుద్ధిమతి భార్య పారావతి ఇలా చెప్పినప్పటికీ అతడు తన నివాసం నుండి బయలుదేరలేదు; విధియే అతనిని అడ్డుకున్నట్లుగా అయింది.

Verse 60

अथोषसि समागत्य श्येनेन बलिना तदा । तन्निर्गमाध्वा संरुद्धः किंचिद्भक्ष्यवता मुने

అప్పుడు ఉదయవేళ ఒక బలవంతమైన శ్యేనము (గద్ద) వచ్చెను. ఓ మునీ! కొద్దిపాటి ఆహారం కలిగిన ఆ శ్యేనము అతని బయలుదేరే మార్గాన్ని అడ్డగించింది.

Verse 61

दिनानि कतिचित्तत्र स्थित्वा श्येनो महामतिः । पारावतमुवाचेदं धिक्त्वां पौरुषवर्जितम्

అక్కడ కొన్ని దినములు నివసించిన మహామతి శ్యేనుడు పారావతునితో ఇలా అన్నాడు— “ధిక్కారము నీకు, పౌరుషరహితుడవు!”

Verse 62

किंवा युध्यस्व दुर्बुद्धे किंवा निर्याहि मे गिरा । क्षुधाक्षीणो मृतः पश्चान्निरयं यास्यसि ध्रुवम्

“ఓ దుర్బుద్ధీ, యుద్ధం చేయి; లేక నా మాటకు బయటికి రా. ఆకలితో క్షీణించి తరువాత మరణిస్తే నిశ్చయంగా నరకానికి పోతావు.”

Verse 63

द्वौ भवंतावहं चैकश्चलौ जयपराजयौ । स्थानार्थं युध्यतः सत्त्वात्स्वर्गो वा दुर्गमेव वा

“మీరు ఇద్దరు, నేను ఒక్కడే—జయం పరాజయం చంచలమైనవి. ఈ స్థలార్థం ధైర్యంతో యుద్ధం చేస్తే స్వర్గమో, లేక దాటలేని భయంకర అంతమో.”

Verse 64

पुरुपार्थं समालंब्य ये यतंते महाधियः । विधिरेव हि साहाय्यं कुर्यात्तत्सत्त्वचोदितः

మహాధీమంతులు పురుషార్థాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని యత్నిస్తే, వారి ధైర్యప్రేరణతో విధియే సహాయముగా నిలుస్తాడు.

Verse 65

इत्थं स श्येनसंप्रोक्तः पत्न्याप्युत्साहितः खगः । अयुध्यत्तेन श्येनेन स्वदुर्गद्वारमाश्रितः

ఇలా శ్యేనుని మాటలతో ప్రేరితుడై, భార్యచేత కూడా ఉత్సాహింపబడిన ఆ పక్షి తన దుర్గద్వారాన్ని ఆశ్రయించి ఆ శ్యేనునితో యుద్ధం చేశాడు.

Verse 66

क्षुधितस्तृषितः सोथ श्येनेन बलिना धृतः । चरणेन दृढेनाशु चंच्वा सापि धृता खगी

ఆకలి దప్పులతో ఉన్న ఆ పక్షిని ఒక బలమైన డేగ పట్టుకుంది. అది తన దృఢమైన పాదంతో మరియు ముక్కుతో ఆ ఆడ పక్షిని కూడా వేగంగా బంధించింది.

Verse 67

तावादायोड्डयांचक्रे श्येनो व्योमनि सत्वरम् । चिंतयद्भक्षणस्थानमन्यपक्षिविवर्जितम्

వారిద్దరినీ తీసుకుని ఆ డేగ ఆకాశంలో వేగంగా ఎగిరింది. ఇతర పక్షులు లేని భోజన స్థలం గురించి అది ఆలోచిస్తోంది.

Verse 68

अथ पत्न्या कलरवः प्रोक्तस्तत्र सुमेधया । वचोवमानितं नाथ त्वया मे स्त्रीति बुद्धितः

అప్పుడు అక్కడ ఆ బుద్ధిమంతురాలైన భార్య కలరవునితో (భర్తతో) ఇలా పలికింది: 'ఓ నాథా! ఈమె స్త్రీ కదా అని భావించి మీరు నా మాటలను తిరస్కరించారు.'

Verse 70

तदा हितं ते वक्ष्यामि कुरु चैवाविचारितम् । ममैकवाक्यकरणात्स्त्रीजितो न भविप्यसि

ఇప్పుడు నీకు మేలు చేసే విషయాన్ని చెబుతాను, ఆలోచించకుండా వెంటనే చెయ్యి. నా ఈ ఒక్క మాటను పాటించడం వల్ల నువ్వు 'స్త్రీ చేతిలో ఓడిపోయినవాడివి' కావు.

Verse 71

यावदास्यगतास्म्यस्य यावत्खस्थो न भूमिगः । तावदात्मविमुक्त्यैवमरेः पादं दृढं दश

నేను ఇతని నోటిలో ఉన్నంత వరకు, ఇతను నేల మీదకు దిగకుండా ఆకాశంలో ఉన్నంత వరకు, నీ విముక్తి కోసం శత్రువు పాదాన్ని గట్టిగా కరుచు.

Verse 72

इति पत्नीवचः श्रुत्वा तथा स कृतवान्खगः । सपीडितो दृढं पादे श्येनश्चीत्कृतवान्बहु

భార్య మాటలు విని ఆ పక్షి అలాగే చేశాడు. పాదంలో గట్టిగా నొప్పితో బాధపడిన శ్యేనుడు పదేపదే పెద్దగా కేకలు వేశాడు.

Verse 73

तेन चीत्करणेनाथ मुक्ता सा मुखसंपुटात् । पादांगुलि श्लथत्वेन सोपि पारावतोऽपतत्

ఆ కేక వల్ల ఆమె అతని ముక్కు మూసిన పట్టులోనుండి విడుదలైంది; పాద వేళ్లు సడలగానే ఆ పావురం కూడా కింద పడిపోయింది.

Verse 74

विपद्यपि च न प्राज्ञैः संत्या ज्यः क्वचिदुद्यमः । क्व चंचुपुटस्तस्य क्व च तत्पादपीडनम्

విపత్తులోనూ జ్ఞానులు ప్రయత్నాన్ని ఎప్పుడూ వదలరు. అతని చంచు చిన్న మూసెక్కడ, ఆ (శ్యేన) పాదాన్ని నలిపే బాధ ఎక్కడ!

Verse 75

क्व च द्वयोस्तथाभूता दरेर्मोक्षणमद्भुतम् । दुर्बलेप्युद्यमवति फलं भाग्यं यतोऽर्पयेत्

అలాంటి స్థితిలో ఆ ఇద్దరి అద్భుత విముక్తి ఎంత ఆశ్చర్యం! బలహీనుడికైనా ప్రయత్నం ఉంటే భాగ్యం ఫలాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.

Verse 76

तस्माद्भाग्यानुसारेण फलत्येव सदोद्यमः । प्रशंसंत्युद्यमं चातो विपद्यपि मनीषिणः

కాబట్టి భాగ్యానుసారం నిరంతర ప్రయత్నం తప్పక ఫలిస్తుంది; అందుకే జ్ఞానులు విపత్తులోనూ ప్రయత్నాన్ని ప్రశంసిస్తారు.

Verse 77

अथ तौ कालयोगेन विपन्नौ सरयूतटे । मुक्तिपुर्यामयोध्यायामेको विद्याधरोऽभवत्

అనంతరం కాలయోగవశాత్తు వారు ఇద్దరూ సరయూ తీరంలో అపదను పొందిరి; వారిలో ఒకడు ముక్తిదాయిని అయోధ్యాపురిలో విద్యాధరుడిగా పునర్జన్మించెను।

Verse 78

मृतानां यत्र जंतूनां काशीप्राप्तिर्भवेद्ध्रुवम् । मंदारदामतनयो नाम्ना परिमलालयः

మృతజీవులకు కాశీప్రాప్తి నిశ్చయముగా కలుగు ఆ లోకంలో మందారదాముని కుమారుడు ‘పరిమలాలయ’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడై యుండెను।

Verse 79

अनेकविद्यानिलयः कलाकौशलभाजनम् । कौमारं वय आसाद्य शिवभक्तिपरोभवत्

అతడు అనేక విద్యలకు నిలయము, కళాకౌశల్యానికి పాత్రము; యౌవనాన్ని పొందగానే శివభక్తిలో పరమపరుడై యుండెను।

Verse 80

नियमं चातिजग्राह विजितेंद्रियमानसः । एकपत्नीव्रतं नित्यं चरिष्यामीति निश्चितम्

ఇంద్రియమనస్సులను జయించిన వాడు నియమాలను స్వీకరించెను; మరియు “నేను నిత్యం ఏకపత్నీవ్రతాన్ని ఆచరిస్తాను” అని దృఢంగా నిశ్చయించెను।

Verse 81

परयोषित्समासक्तिरायुः कीर्ति बलं सुखम् । हरेत्स्वर्ग गतिं चापि तस्मात्तां वर्जयेत्सुधीः

పరస్త్రీపై ఆసక్తి ఆయుష్షు, కీర్తి, బలం, సుఖాన్ని హరించును; స్వర్గగతినికూడా నాశనం చేయును—కాబట్టి బుద్ధిమంతుడు దానిని వర్జించవలెను।

Verse 82

अपरं चापि नियमं स शुचिष्मान्समाददे । गतजन्मांतराभ्यासात्त्रिलोचनसमाश्रयात्

ఆ శుచిమనస్సు గలవాడు మరొక నియమాన్ని స్వీకరించాడు—పూర్వజన్మాంతరాభ్యాస ప్రభావంతోను, త్రిలోచనుడు (శివుడు) శరణు పొందినందునను।

Verse 83

समस्तपुण्यनिलयं समस्तार्थप्रकाशकम् । समस्तकामजनकं परानंदैककारणम्

ఆయనే (త్రిలోచనుడు/శివుడు) సమస్త పుణ్యాల నిలయం, సమస్తార్థాల ప్రకాశకుడు, సమస్త ధర్మ్యకామనల ప్రసాదకుడు, పరమానందానికి ఏకైక కారణము।

Verse 84

यावच्छरीरमरुजं यावन्नेंद्रियविप्लवः । तावत्त्रिलोचनं काश्यामनर्च्याश्नामि नाण्वपि

నా శరీరం నిరోగంగా ఉండి, ఇంద్రియాలు విప్లవించని వరకు—కాశీలో త్రిలోచనుని ఆరాధించకుండా నేను కణమాత్రమూ భుజించను।

Verse 85

इत्थं मांदारदामिः स नित्यं परिमलालयः । काश्यां त्रिविष्टपं द्रष्टुं समागच्छेत्प्रयत्नवान्

ఇలా మాందారదామి కుమారుడు పరిమలాలయుడు నిత్యం ప్రయత్నశీలుడై కాశీకి వచ్చేవాడు—అక్కడ ‘త్రివిష్టప’ (స్వర్గం) దర్శించాలనే ఆకాంక్షతో।

Verse 86

पारावत्यपि सा जाता रत्नदीपस्य मंदिरे । नागराजस्य पाताले नाम्ना रत्नावलीति च

ఆమె కూడా నాగరాజుని పాతాళలోకంలోని రత్నదీపుని మందిరంలో పారావతిగా జన్మించింది; ఆమె పేరు రత్నావళి.

Verse 87

समस्तनागकन्यानां रूपशीलकलागुणैः । एकैव रत्नभूतासीद्रत्नदीपोरगात्मजा

సమస్త నాగకన్యలలో రూపం, శీలం, కళలు, గుణాలలో ఒక్కదానియే విశిష్టంగా రత్నంలా ప్రకాశించింది—రత్నదీప సర్పుని కుమార్తె రత్నావళి।

Verse 88

तस्या सखीद्वयं चासीदेका नाम्ना प्रभावती । कलावती तथान्या च नित्यं तदनुगे उभे

ఆమెకు ఇద్దరు సఖులు ఉన్నారు—ఒకరి పేరు ప్రభావతి, మరొకరి పేరు కలావతి; ఆ ఇద్దరూ నిత్యం ఆమెను అనుసరిస్తూ సేవలో నిమగ్నులై ఉండేవారు।

Verse 89

स्वदेहादनपायिन्यौ छायाकांती यथा तया । ते द्वे सख्यावभूतांहि रत्नावल्या घटोद्भव

ఆ ఇద్దరూ ఆమె దేహం నుండి ఎప్పుడూ విడిపోరు—నీడ, కాంతిలా; ఓ ఘటోద్భవా! వారు రత్నావళికి అత్యంత సన్నిహిత సఖులయ్యారు।

Verse 90

सा तु बाल्ये व्यतिक्रांते किंचिदुद्रिन्नयौवना । शिवभक्तं स्वपितरं दृष्ट्वा नियममग्रहीत्

ఆమె బాల్యం గడిచి యౌవనం కొద్దిగా వికసించినప్పుడు, శివభక్తుడైన తన తండ్రిని చూసి ఆమె నియమబద్ధ వ్రతాన్ని స్వీకరించింది।

Verse 91

पितस्त्रिलोचनं काश्यामर्चयित्वा दिनेदिने । आभ्यां सखीभ्यां सहिता मौनं त्यक्ष्यामि नान्यथा

ఆమె చెప్పింది—‘తండ్రీ! కాశీలో త్రిలోచనుని ప్రతిదినం ఆరాధించి, ఈ ఇద్దరు సఖులతో కలిసి నేను మౌనవ్రతాన్ని ఆచరిస్తాను—ఇతరథా కాదు।’

Verse 92

एवं नागकुमारी सा सखीद्वयसमन्विता । त्रिलोचनं समभ्यर्च्य गृहानहरहोव्रजेत्

ఇలా ఆ నాగకుమారి తన ఇద్దరు సఖులతో కూడి త్రిలోచనుని విధివిధానంగా ఆరాధించి, ప్రతిదినము గృహమునకు తిరిగి వెళ్లెను।

Verse 93

दिनेदिने सा प्रत्यग्रैः कुसुमैरिष्टगंधिभिः । सुविचित्राणि माल्यानि परिगुंफ्यार्चयेद्विभुम्

దినదినము ఆమె సువాసనగల తాజా పుష్పాలతో అతి విచిత్రమైన మాలలను గుచ్చి, విభువైన ప్రభువును భక్తితో ఆరాధించెను।

Verse 94

तिस्रोपि गीतं गायंति लसद्गांधारसुंदरम् । रासमंडलभेदेन लास्यं तिस्रोपि कुर्वते

ముగ్గురూ మెరిసే గాంధార స్వరాలతో సుందర గీతాలు పాడుతూ, రాసమండలంలోని వివిధ ఆకృతుల ప్రకారం ముగ్గురూ లాస్యనృత్యం చేసెదరు।

Verse 95

वीणावेणुमृदंगांश्च लयतालविचक्षणाः । वादयंति मुदा युक्तास्तिस्रोपीश्वरसन्निधौ

లయతాళాలలో నిపుణులైన ఆ ముగ్గురు ఆనందంతో నిండిపోయి, ఈశ్వర సన్నిధిలో వీణ, వేణు, మృదంగములను వాయించిరి।

Verse 96

यावदात्मनि वै क्षेमं तावत्क्षेमं जगत्त्रये । सोपि क्षेमः सुमतिना यशसा सह वांछ्यते

ఆత్మలో ఎంత క్షేమమో అంతే క్షేమము త్రిలోకములోనూ ఉంది; ఆ క్షేమమే సుమతితో కూడి, యశస్సుతో సహ వాంఛింపబడుతుంది।

Verse 97

एकदा माधवे मासि तृतीयायामुपोषिताः । रात्रौ जागरणं कृत्वा नृत्यगीतकथादिभिः

ఒకసారి మాధవ మాసంలో వారు తృతీయ తిథిన ఉపవాసం చేశారు. రాత్రంతా జాగరణ చేసి నృత్యం, గానం, పుణ్యకథలతో కాలం గడిపారు.

Verse 98

प्रातश्चतुर्थीं स्नात्वाथ तीर्थं पैलिपिले शुभे । त्रिलोचनं समर्च्याथ प्रसुप्ता रंगमंडपे

ఆపై చతుర్థి ఉదయాన వారు శుభమైన పైలిపిల తీర్థంలో స్నానం చేశారు. త్రిలోచన ప్రభువును విధిగా ఆరాధించి రంగమండపంలో నిద్రించారు.

Verse 99

सुप्तासु तासु बालासु त्रिनेत्रः शशिभूषणः । शुद्धकर्पूरगौरांगो जटामुकुटमंडलः

ఆ బాలికలు నిద్రించిన వేళ శశిభూషణుడైన త్రినేత్రుడు ప్రత్యక్షమయ్యాడు. ఆయన దేహకాంతి శుద్ధ కర్పూరంలా ధవళంగా, జటాముకుటమండలంతో విరాజిల్లెను.

Verse 100

तमालनीलसुग्रीवः स्फुरत्फणिविभूषणः । वामार्धविलसच्छक्तिर्नागयज्ञोपवीतवान्

ఆయన కంఠం తమాల వృక్షంలా నీలంగా, మెరుస్తున్న సర్పాభరణాలతో ప్రకాశించెను. ఆయన వామార్ధంలో శక్తి విరాజిల్లెను; నాగమే ఆయన యజ్ఞోపవీతం.

Verse 110

जय श्मशाननिलय जय वाराणसीप्रिय । जयानंदवनाध्यासि प्राणिनिर्वाणदायक

జయము శ్మశాననిలయా! జయము వారాణసీప్రియా! జయము ఆనందవనాధ్యాసీ, హే ప్రాణులకు నిర్వాణం ప్రసాదించువాడా!

Verse 120

जन्मांतरेपि मे सेवा भवतीभिश्च तेन च । विहिता तेन वो जन्म निर्मलं भक्तिभावितम्

మునుపటి జన్మలోనూ మీరు నా సేవను చేశారు; ఆ కారణంగానే మీ ఈ జన్మ నిర్మలమై భక్తిభావంతో నిండినదిగా విధించబడింది.

Verse 130

उपरिष्टादधस्ताच्च कृता बह्व्यः प्रदक्षिणाः । व्योम्ना संचरमाणाभ्यां संचरद्भ्यां ममाजिरे

పై నుంచి, కింద నుంచి అనేక ప్రదక్షిణలు చేయబడ్డాయి; వారు ఆకాశంలో సంచరిస్తూ నా ప్రాంగణంలో నిరంతరం చుట్టూ తిరిగారు.

Verse 140

अप्राप्तयौवनः सोथ समिदाहरणाय वै । गतो विधिवशाद्दष्टो दंदशूकेन कानने

తర్వాత, ఇంకా యౌవనానికి చేరని అతడు సమిధలు తెచ్చేందుకు వెళ్లాడు; కానీ విధివశాత్ అడవిలో పాము కాటేసింది.

Verse 150

जातिस्वभावचापल्यात्क्रीडंत्यौ च प्रदक्षिणम् । चक्रतुर्बहुकृत्वश्च लिंगं ददृशतुर्बहु

తమ జాతిస్వభావంలోని చపలత్వంతో ఆటలాడుతూ వారు ఇద్దరూ ఎన్నిసార్లయినా ప్రదక్షిణ చేశారు; అలాగే లింగాన్ని మళ్లీ మళ్లీ దర్శించారు.

Verse 160

एकदा माधवे मासि महायात्रा समागता । विद्याधरास्तथा नागा मिलिताः सपरिच्छदाः

ఒకసారి మాధవ మాసంలో మహాయాత్ర వచ్చింది; అప్పుడు విద్యాధరులు మరియు నాగులు తమ తమ పరివార-పరికరాలతో కలిసి సమాగమమయ్యారు.

Verse 169

त्रिलोचनकथामेतां श्रुत्वा पापान्वितोप्यहो । विपाप्मा जायते मर्त्यो लभते च परां गतिम्

త్రిలోచనుని ఈ పవిత్ర కథను వినినచో పాపభారంతో ఉన్న మానవుడుకూడా క్షణములో పాపరహితుడై పరమగతిని పొందును।