Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 42

Devanagari script

प्रियस्थानमिदं त्याज्यं दुष्टदृष्टिविदूषितम् । असौ क्रूरोति निकटमुपविष्टोऽतिहृष्टवत्

Transliteration

priyasthānamidaṃ tyājyaṃ duṣṭadṛṣṭividūṣitam | asau krūroti nikaṭamupaviṣṭo'tihṛṣṭavat

Translation

ఈ ప్రియస్థానాన్ని విడిచిపెట్టవలెను; దుష్టదృష్టి దీనిని కలుషితం చేసింది. ఆ క్రూరుడు అతి సమీపంలో కూర్చున్నాడు, మహా హర్షంతో ఉన్నట్టుగా.

Word by Word

• प्रियस्थानम्: dear place
• प्रियस्थानम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: priya (प्रातिपदिक) + sthāna (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन; nominative singular; (प्रियस्य स्थानम्)

• इदम्: this
• इदम्: Karta (Apposition/समनाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: idam (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन; nominative singular

• त्याज्यम्: should be left
• त्याज्यम्: Vidhi (Obligation/विधेय)
• Type: Adjective
• Root: √tyaj (त्यज् धातु)
• Form: तव्यत्-प्रत्ययान्त कृदन्त (gerundive/obligatory); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन; ‘to be abandoned’

• दुष्टदृष्टिविदूषितम्: polluted by an evil glance
• दुष्टदृष्टिविदूषितम्: Karta (Predicate adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: duṣṭa (प्रातिपदिक) + dṛṣṭi (प्रातिपदिक) + vi-√dūṣ (दूष् धातु)
• Form: समासान्त पद; क्त-प्रत्ययान्त ‘विदूषित’; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन; ‘(दुष्टया दृष्ट्या) विदूषितम्’

• असौ: that one (he)
• असौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: asau (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन; nominative singular

• क्रूरः: cruel
• क्रूरः: Karta (Subject complement/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: krūra (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन; nominative singular; agreeing with ‘असौ’

• इति: thus
• इति: Sambandha (Quotation marker/इति)
• Type: Indeclinable
• Root: iti (अव्यय)
• Form: अव्यय; वाक्यसमाप्ति/उद्धरणसूचक (quotative particle)

• निकटम्: nearby
• निकटम्: Adhikarana (Proximity/देशाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: nikaṭa (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-एकवचन; accusative singular; क्रियाविशेषणवत् (as adverbial accusative)

• उपविष्टः: sat
• उपविष्टः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: upa-√viś (विश् धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन; ‘having sat down’

• अतिहृष्टवत्: as if very delighted
• अतिहृष्टवत्: Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ati (अव्यय) + hṛṣṭa (√hṛṣ धातु; कृदन्त) + vat (वत्-प्रत्यय)
• Form: अव्ययीभावसमास; क्रियाविशेषण; ‘अतिशयेन हृष्ट इव’

Speaker

Pārāvatī/vihaṃgamī (the frightened mate), addressing the male bird

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī (Avimukta)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: The female bird urges abandoning the beloved spot, saying it is tainted by an evil gaze; nearby the hawk sits close, appearing delighted in cruelty.

Characters & Entities

• Śyena (hawk)
• Pārāvatī (female bird/mate)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Prudence is dharma: when a place becomes morally ‘contaminated’ by hostile intent, one should withdraw and seek safer ground.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is named; the line is part of a Kāśī Khaṇḍa story used to convey moral instruction.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.