Adhyaya 30

Verse 1

। व्यास उवाच । पुरा त्रेतायुगे प्राप्ते वैष्णवांशो रघूद्वहः । सूर्यवंशे समुत्पन्नो रामो राजीवलोचनः

వ్యాసుడు పలికెను—పూర్వకాలంలో త్రేతాయుగం వచ్చినప్పుడు, సూర్యవంశంలో రఘుకులశ్రేష్ఠుడు, విష్ణువంశావతారాంశుడు, కమలనేత్రుడు శ్రీరాముడు జన్మించెను.

Verse 2

स रामो लक्ष्मणश्चैव काकपक्षधरावुभौ । तातस्य वचनात्तौ तु विश्वामित्रमनुव्रतौ

కాకపక్ష కేశధారులైన శ్రీరాముడు, లక్ష్మణుడు పితృవాక్యాన్ని శిరసావహించి, వ్రతనిష్ఠతో విశ్వామిత్ర మహర్షిని అనుసరించారు।

Verse 3

यज्ञसंरक्षणार्थाय राज्ञा दत्तौ कुमारकौ । धनुःशरधरौ वीरौ पितुर्वचनपालकौ

యజ్ఞరక్షణార్థం రాజు ఆ ఇద్దరు కుమారులను అప్పగించాడు—ధనుస్సు, బాణాలు ధరించిన ఆ వీరులు పితృవాక్యపాలకులు।

Verse 4

पथि प्रव्रजतो यावत्ताडकानाम राक्षसी । तावदागम्य पुरतस्तस्थौ वै विघ्नकारणात्

వారు మార్గంలో సాగుతుండగా తాడకా అనే రాక్షసి ముందుకు వచ్చి నిలిచింది, విఘ్నం కలిగించాలనే ఉద్దేశంతో।

Verse 5

ऋषेरनुज्ञया रामस्ताडकां समघातयत् । प्रादिशच्च धनुर्वेदविद्यां रामाय गाधिजः

ఋషి అనుమతితో రాముడు తాడకాను సంహరించాడు; గాధిపుత్రుడు విశ్వామిత్రుడు రామునికి ధనుర్వేద విద్యను ప్రసాదించాడు।

Verse 6

तस्य पादतलस्पर्शाच्छिला वासवयोगतः । अहल्या गौतमवधूः पुनर्जाता स्वरूपिणी

ఆయన పాదతలస్పర్శంతో, వాసవసంబంధబలంతో శిల రూపాంతరం చెందింది; గౌతముని భార్య అహల్య తన స్వరూపంలో పునర్జన్మించింది।

Verse 7

विश्वामित्रस्य यज्ञे तु संप्रवृत्ते रघूत्तमः । मारीचं च सुबाहुं च जघान परमेषुभिः

విశ్వామిత్రుని యజ్ఞం ప్రారంభమైనప్పుడు రఘుకులశ్రేష్ఠుడు శ్రీరాముడు పరమ బాణాలతో మారీచుడిని, సుబాహువును సంహరించాడు।

Verse 8

ईश्वरस्य धनुर्भग्नं जनकस्य गृहे स्थितम् । रामः पंचदशे वर्षे षड्वर्षां चैव मैथिलीम्

జనకుని గృహంలో ఈశ్వరుని (శివుని) విరిగిన ధనుస్సు నిల్వ ఉండెను; రాముడు పదిహేనవ ఏట ఆరు ఏళ్ల మైథిలిని వధువుగా పొందెను।

Verse 9

उपयेमे तदा राजन्रम्यां सीतामयोनिजाम् । कृतकृत्यस्तदा जातः सीतां संप्राप्य राघवः

అప్పుడు, ఓ రాజా, రాముడు రమ్యమైన అయోనిజ సీతను వివాహం చేసెను; సీతను పొందిన రాఘవుడు కృతకృత్యుడయ్యెను।

Verse 10

अयोध्यामगमन्मार्गे जामदग्न्यमवेक्ष्य च । संग्रामोऽभूत्तदा राजन्देवानामपि दुःसहः

అయోధ్యకు వెళ్లుచుండగా మార్గమధ్యంలో జామదగ్న్యుడు (పరశురాముడు) కనబడగా, ఓ రాజా, దేవులకు కూడా దుఃసహమైన యుద్ధం కలిగెను।

Verse 11

ततो रामं पराजित्य सीतया गृहमागतः । ततो द्वादशवर्षाणि रेमे रामस्तया सह

ఆపై రాముని పరాజయపరచి అతడు సీతతో కలిసి గృహానికి వెళ్లెను; తదనంతరం రాముడు ఆమెతో పన్నెండు సంవత్సరాలు సుఖంగా విహరించెను।

Verse 12

एकविंशतिमे वर्षे यौवराज्यप्रदायकम् । राजानमथ कैकेयी वरद्वयमयाच त

రాముని ఇరవై ఒకటవ సంవత్సరంలో, రాజు యువరాజ్యాన్ని ఇవ్వబోతుండగా, కైకేయి రాజుని సమీపించి రెండు వరాలు కోరింది।

Verse 13

तयोरेकेन रामस्तु ससीतः सहलक्ष्मणः । जटाधरः प्रव्रजतां वर्षाणीह चतुर्दश

ఆ వరాల్లో ఒక వరంగా—సీతా లక్ష్మణులతో కలిసి జటలు ధరించి—రాముడు ఇక్కడ పద్నాలుగు సంవత్సరాలు వనవాసానికి వెళ్లాలి।

Verse 14

भरतस्तु द्वितीयेन यौवराज्याधिपोस्तु मे । मंथरावचनान्मूढा वरमेतमयाचत

మరియు రెండవ వరంగా—నా కోసం భరతుడు యువరాజ్యాధిపతిగా ఉండాలి. మంథర మాటలకు మోహితురాలై ఆమె ఈ వరమే కోరింది।

Verse 15

जानकीलक्ष्मणसखं रामं प्राव्राजयन्नृपः । त्रिरात्रमुदकाहारश्चतुर्थेह्नि फलाशनः

రాజు జానకీ మరియు సఖుడు లక్ష్మణుడితో కూడిన రాముని వనవాసానికి పంపాడు. మూడు రాత్రులు ఆయన కేవలం జలాహారమే; నాలుగవ రోజు ఫలాహారం చేశాడు।

Verse 16

पञ्चमे चित्रकूटे तु रामो वासमकल्पयत् । तदा दशरथः स्वर्गं गतो राम इति ब्रुवन्

ఐదవ రోజున రాముడు చిత్రకూటంలో నివాసాన్ని ఏర్పాటు చేసుకున్నాడు. అప్పుడు దశరథుడు ‘రామా, రామా’ అని పలుకుతూ స్వర్గానికి వెళ్లాడు।

Verse 17

ब्रह्मशापं तु सफलं कृत्वा स्वर्गं जगाम किम् । ततो भरत शत्रुघ्नौ चित्रकूटे समागतौ

బ్రాహ్మణశాపాన్ని ఫలింపజేసి అతడు స్వర్గానికి వెళ్లెను. అనంతరం భరతుడు, శత్రుఘ్నుడు చిత్రకూటానికి చేరిరి.

Verse 18

स्वर्गतं पितरं राजन्रामाय विनिवेद्य च । सांत्वनं भरतस्यास्य कृत्वा निवर्तनं प्रति

ఓ రాజా, తండ్రి స్వర్గగతుడైన వార్తను రామునకు నివేదించి, ఈ భరతుని సాంత్వనపరచి వారు తిరుగు ప్రయాణమునకు మొగ్గిరి.

Verse 19

ततो भरत शत्रुघ्नौ नंदिग्रामं समागतौ । पादुकापूजनरतौ तत्र राज्यधरावुभौ

అనంతరం భరతుడు, శత్రుఘ్నుడు నందిగ్రామానికి చేరిరి. అక్కడ రామపాదుకల పూజలో నిమగ్నులై ఇద్దరూ రాజ్యభారాన్ని వహించిరి.

Verse 20

अत्रिं दृष्ट्वा महात्मानं दण्डकारण्यमागमत । रक्षोगणवधारम्भे विराधे विनिपातिते

మహాత్ముడైన అత్రిని దర్శించి (రాముడు) దండకారణ్యానికి వెళ్లెను. రాక్షసగణ సంహారం ఆరంభమగునపుడు విరాధుడు పడిపోయెను.

Verse 21

अर्द्धत्रयोदशे वर्षे पंचवट्यामुवास ह । ततो विरूपयामास शूर्पणखां निशाचरीम् । वने विचरतरतस्य जानकीसहितस्य च

పదమూడు సంవత్సరములు మరియు అర్ధము గడిచిన తరువాత ఆయన పంచవటిలో నివసించెను. ఆపై జానకితో కలిసి వనంలో సంచరించుచుండగా నిశాచరీ శూర్పణఖను విరూపం చేసెను.

Verse 22

आगतो राक्षसो घोरः सीतापहरणाय सः । ततो माघासिताष्टम्यां मुहूर्ते वृन्दसंज्ञके

సీతను అపహరించుటకై ఒక ఘోర రాక్షసుడు వచ్చెను. మాఘమాస కృష్ణపక్ష అష్టమినాడు ‘వృంద’ అనే శుభ ముహూర్తమున ఇది సంభవించెను.

Verse 23

राघवाभ्यां विना सीतां जहार दश कन्धरः । मारीचस्याश्रमं गत्वा मृगरूपेण तेन च

ఇద్దరు రాఘవులు లేని వేళ దశకంధరుడు సీతను అపహరించెను. మారీచుని ఆశ్రమమునకు వెళ్లి, అతనితో కలిసి మృగరూపమును ధరించెను.

Verse 24

नीत्वा दूरं राघवं च लक्ष्मणेन समन्वितम् । ततो रामो जघानाशु मारीचं मृगरू पिणम्

రాఘవుని లక్ష్మణునితో కూడ దూరమునకు తీసికొని వెళ్లిన తరువాత, రాముడు మృగరూపధారి మారీచుని త్వరగా సంహరించెను.

Verse 25

पुनः प्राप्याश्रमं रामो विना सीतां ददर्श ह । तत्रैव ह्रियमाणा सा चक्रंद कुररी यथा

ఆశ్రమమునకు తిరిగి వచ్చిన రాముడు సీతను అక్కడ చూడలేదు. అక్కడే అపహరింపబడుచూ ఆమె కురరీ పక్షివలె కరుణగా విలపించెను.

Verse 26

रामरामेति मां रक्ष रक्ष मां रक्षसा हृताम् । यथा श्येनः क्षुधायु्क्तः क्रन्दंतीं वर्तिकां नयेत्

“రామా, రామా—నన్ను రక్షించు; రాక్షసుడు హరించిన నన్ను రక్షించు”—ఎలాగో ఆకలిగొన్న శ్యేనము ఏడ్చుచున్న వర్తికను పట్టుకొని తీసికెళ్లునట్లు.

Verse 27

तथा कामवशं प्राप्तो राक्षसो जनकात्मजाम् । नयत्येष जनकजां तच्छ्रुत्वा पक्षिराट् तदा

అలాగే కామవశుడైన రాక్షసుడు జనకనందినిని అపహరించి తీసుకుపోతున్నాడు. ఇది విని పక్షిరాజు (జటాయువు) అప్పుడు కార్యానికి లేచాడు.

Verse 28

युयुधे राक्षसेंद्रेण रावणेन हतोऽपतत् । माघासितनवम्यां तु वसंतीं रावणालये

అతడు రాక్షసేంద్రుడైన రావణునితో యుద్ధం చేశాడు; అతని దెబ్బకు హతుడై కూలిపోయాడు. మాఘ మాస కృష్ణపక్ష నవమినాడు ఆమె రావణాలయంలో నివసించుచుండెను.

Verse 29

मार्गमाणौ तदा तौ तु भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ

అప్పుడు ఆ ఇద్దరు సోదరులు—రామలక్ష్మణులు—సీతను వెదుకుతూ సంచరించుచుండిరి.

Verse 30

जटायुषं तु दृष्ट्वैव ज्ञात्वा राक्षससंहृताम् । सीतां ज्ञात्वा ततः पक्षी संस्कृतस्तेन भक्तितः

జటాయువును చూసిన వెంటనే, రాక్షసుడు అతనిని హతమార్చినట్లు తెలిసి—అద్వారా సీతావృత్తాంతం గ్రహించి—రాముడు భక్తితో ఆ పక్షికి అంత్యక్రియలు నిర్వహించాడు.

Verse 31

अग्रतः प्रययौ रामो लक्ष्मणस्तत्पदानुगः । पंपाभ्याशमनुप्राप्य शबरीमनुगृह्य च

రాముడు ముందుగా సాగెను; లక్ష్మణుడు ఆయన పాదచిహ్నాలను అనుసరించెను. పంపా సమీపానికి చేరి, శబరిపై కూడా ఆయన అనుగ్రహం చూపెను.

Verse 32

तज्जलं समुपस्पृश्य हनुमद्दर्शनं कृतम् । ततो रामो हनुमता सह सख्यं चकार ह

ఆ పవిత్ర జలాన్ని విధివిధానంగా స్పృశించి ఆచమనం చేసిన వెంటనే హనుమాన్ దర్శనం కలిగింది. అనంతరం శ్రీరాముడు హనుమంతునితో సఖ్యతను ఏర్పరచుకున్నాడు.

Verse 33

ततः सुग्रीवमभ्येत्य अहनद्वालिवानरम् । प्रेषिता रामदेवेन हनुमत्प्रमुखाः प्रियाम्

తర్వాత సుగ్రీవుని సమీపించి (రాముడు) వానరాధిపతి వాలిని సంహరించాడు. శ్రీరామదేవుని ఆజ్ఞతో హనుమాన్ నాయకత్వంలోని వానరసేనలు ప్రియ సీతాన్వేషణకు పంపబడ్డాయి.

Verse 34

अंगुलीयकमादाय वायुसूनुस्तदागतः । संपातिर्दशमे मासि आचख्यौ वानराय ताम्

చిహ్నంగా ఉంగరాన్ని తీసుకొని వాయుపుత్రుడు (హనుమాన్) బయలుదేరాడు. పదవ నెలలో సంపాతి ఆ వానరునికి సీత ఉన్న స్థలాన్ని వెల్లడించాడు.

Verse 35

ततस्तद्वचनादब्धिं पुप्लुवे शतयोजनम् । हनुमान्निशि तस्यां तु लंकायां परितोऽचिनोत्

ఆ మాటలు విన్న వెంటనే హనుమాన్ శతయోజన విస్తారమైన సముద్రాన్ని దాటి దూకాడు. ఆ లంకలో రాత్రివేళ చుట్టూ తిరుగుతూ అన్వేషించాడు.

Verse 36

तद्रात्रिशेषे सीताया दर्शनं तु हनूमतः । द्वादश्यां शिंशपावृक्षे हनुमान्पर्यवस्थितः

ఆ రాత్రి మిగిలిన భాగంలో హనుమాన్‌కు సీతాదర్శనం కలిగింది. ద్వాదశి తిథినాడు హనుమాన్ శింశపా వృక్షంపై స్థిరంగా నిలిచాడు.

Verse 37

तस्यां निशायां जानक्या विश्वासायाह संकथाम् । अक्षादिभिस्त्रयोदश्यां ततो युद्धमवर्त्तत

ఆ రాత్రి జానకీ విశ్వాసం పొందుటకై అతడు ధైర్యవాక్యాలతో కథను చెప్పెను. తరువాత త్రయోదశినాడు అక్షాది వారితో యుద్ధము ప్రారంభమైంది.

Verse 38

ब्रह्मास्त्रेण त्रयोदश्यां बद्धः शक्रजिता कपिः । दारुणानि च रूक्षाणि वाक्यानि राक्षसाधिपम्

త్రయోదశినాడు బ్రహ్మాస్త్రముచే శక్రజితుడైన కపి బంధింపబడెను. అతడు రాక్షసాధిపతిని దారుణమైన, కఠినమైన వాక్యాలతో సంభోదించెను.

Verse 39

अब्रवीद्वायुसूनुस्तं बद्धो ब्रह्मास्त्रसंयुतः । वह्निना पुच्छयुक्तेन लंकाया दहनं कृतम्

బ్రహ్మాస్త్రబంధనముతో ఉన్న వాయుసుతుడు అతనితో పలికెను. తరువాత తోకకు అగ్ని కట్టబడగా లంకాదహనం సిద్ధించెను.

Verse 40

पूर्णिमायां महेंद्राद्रौ पुनरागमनं कपेः । मार्गशीर्षप्रतिपदः पंचभिः पथि वासरैः

పౌర్ణమినాడు మహేంద్రగిరిపై కపి తిరిగి వచ్చెను. మార్గశీర్ష ప్రతిపదనాడు, మార్గములో ఐదు దినములలో ప్రయాణం పూర్తిచేసెను.

Verse 41

पुनरागत्य वर्षेह्नि ध्वस्तं मधुवनं किल । सप्तम्यां प्रत्यभिज्ञानदानं सर्वनिवेदनम्

తిరిగి వచ్చి వర్షదినమున మధువనము నిజముగా ధ్వంసమయ్యెను. మరియు సప్తమినాడు గుర్తు చిహ్నము ఇచ్చి సమస్త వృత్తాంతము నివేదించెను.

Verse 42

मणिप्रदानं सीतायाः सर्वं रामाय शंसयत् । अष्टम्युत्तरफाल्गुन्यां मुहूर्ते विजयाभिधे

సీత మణి-ప్రదాన విషయాన్ని అతడు రామునికి సంపూర్ణంగా నివేదించాడు—ఉత్తరఫాల్గునీ నక్షత్రంలోని అష్టమి తిథి, ‘విజయా’ అనే శుభ ముహూర్తంలో।

Verse 43

मध्यं प्राप्ते सहस्रांशौ प्रस्थानं राघवस्य च । रामः कृत्वा प्रतिज्ञां हि प्रयातुं दक्षिणां दिशम्

సహస్రకిరణ సూర్యుడు మధ్యాహ్నానికి చేరగానే రాఘవుని ప్రయాణం ప్రారంభమైంది. రాముడు ప్రతిజ్ఞ చేసి నిజంగా దక్షిణ దిశ వైపు బయలుదేరాడు।

Verse 44

तीर्त्वाहं सागरमपि हनिष्ये राक्षसेश्वरम् । दक्षिणाशां प्रयातस्य सुग्रीवोऽथाभव त्सखा

“సముద్రాన్ని కూడా దాటి రాక్షసాధిపతిని సంహరిస్తాను.” దక్షిణ దిశగా ప్రయాణిస్తున్న అతనికి అప్పుడు సుగ్రీవుడు మిత్రుడూ సహాయకుడూ అయ్యాడు।

Verse 45

वासरैः सप्तभिः सिंधोस्तीरे सैन्यनिवेशनम् । पौषशुक्लप्रतिपदस्तृतीयां यावदंबुधौ । उपस्थानं ससैन्यस्य राघवस्य बभूव ह

ఏడు రోజుల్లో సముద్ర తీరంలో సైన్య శిబిరం ఏర్పడింది. పౌష శుక్ల ప్రతిపద నుండి తృతీయ వరకు రాఘవుడు తన సైన్యంతో సముద్రం ఎదుట నిలిచాడు।

Verse 46

विभीषणश्चतुर्थ्यां तु रामेण सह संगतः । समुद्रतरणार्थाय पंचम्यां मंत्र उद्यतेः

చతుర్థి తిథిన విభీషణుడు రామునితో కలిసి చేరాడు. పంచమి తిథిన సముద్రతరణార్థం మంత్రసలహా/క్రియ ప్రారంభమైంది।

Verse 47

प्रायोपवेशनं चक्रे रामो दिनचतुष्टयम् । समुद्राद्वरलाभश्च सहोपायप्रदर्शनः

రాముడు నాలుగు దినములు ప్రాయోపవేశనం (ప్రాణత్యాగ ఉపవాసం) ఆచరించాడు. సముద్రుని నుండి వరమును పొందాడు; ముందుకు సాగు ఉపాయమును కూడా చూపింపబడెను.

Verse 48

सेतोर्दशम्यामारंभस्त्रयोदश्यां समापनम् । चतुर्दश्यां सुवेलाद्रौ रामः सेनां न्यवे शयत्

సేతు నిర్మాణం దశమినాడు ప్రారంభమై త్రయోదశినాడు సమాప్తమైంది. చతుర్దశినాడు రాముడు సువేల పర్వతంపై సేనను నిలిపెను.

Verse 49

पूर्णिमास्या द्वितीयायां त्रिदिनैः सैन्यतारणम् । तीर्त्वा तोयनिधिं रामः शूरवानरसैन्यवान्

పౌర్ణమి తరువాత రెండవ దినమున మూడు దినములలో సేనను అవతలికి తరలించారు. సముద్రాన్ని దాటి రాముడు వీర వానరసేనతో ఆ తీరమున నిలిచెను.

Verse 50

रुरोध च पुरीं लंकां सीतार्थं शुभलक्षणः । तृतीयादिदशम्यंतं निवेशश्च दिनाष्टकः

సీతార్థమై శుభలక్షణుడైన రాముడు లంకాపురిని ముట్టడించాడు. తృతీయ నుండి దశమి వరకు ఎనిమిది దినములు శిబిర నివాసము సాగెను.

Verse 51

शुकसारणयोस्तत्र प्राप्तिरेकादशीदिने । पौषासिते च द्वादश्यां सैन्यसंख्यानमेव च

అక్కడ ఏకాదశి దినమున శుకుడు, సారణుడు వచ్చిరి. అలాగే పౌష మాస కృష్ణపక్ష ద్వాదశినాడు సేనాసంఖ్యా గణన కూడా చేయబడెను.

Verse 52

शार्दूलेन कपींद्राणां सारासारोपवर्णनम् । त्रयोदश्याद्यमांते च लंकायां दिवसैस्त्रिभिः

లంకలో త్రయోదశి మొదలుకొని మూడు దినములు శార్దూలుడు వానరాధిపతులకు సారము–అసారము, తత్త్వము–ఆభాసము అనే భేదాన్ని వివరించాడు।

Verse 53

रावणः सैन्यसं ख्यानं रणोत्साहं तदाऽकरोत् । प्रययावंगदो दौत्ये माघशुक्लाद्यवासरे

అప్పుడు రావణుడు తన సైన్యసంఖ్యను పరిశీలించి యుద్ధోత్సాహాన్ని రేపాడు. మాఘ శుక్ల పక్షపు మొదటి రోజున అంగదుడు దౌత్యకార్యానికి బయలుదేరాడు।

Verse 54

सीतायाश्च तदा भर्तुर्मायामूर्धादिदर्शनम् । माघशुक्लद्वितीया यां दिनैः सप्तभिरष्टमीम्

అప్పుడు సీతకు తన భర్త విషయమై మాయామయ దర్శనం చూపబడింది—శిరస్సు మొదలైనవి ప్రదర్శిస్తూ. మాఘ శుక్ల ద్వితీయ నుండి ఏడు దినములకే అష్టమి వచ్చింది।

Verse 55

रक्षसां वानराणां च युद्धमासीच्च संकुलम् । माघशुक्लनवम्यां तु रात्राविंद्रजिता रणे

రాక్షసులు మరియు వానరుల యుద్ధం అత్యంత ఘోరంగా, గుంపులుగా గందరగోళంగా మారింది. మాఘ శుక్ల నవమి రాత్రి ఇంద్రజిత్ యుద్ధరంగంలో ప్రవేశించాడు।

Verse 56

रामलक्ष्मणयोर्ना गपाशबंधः कृतः किल । आकुलेषु कपीशेषु हताशेषु च सर्वशः

నిజముగా రామలక్ష్మణులపై నాగపాశ బంధనం వేయబడింది. వానరాధిపతులు వ్యాకులమై, అన్ని వైపులా ఆశలు చిద్రమయ్యాయి।

Verse 57

वायूपदेशाद्गरुडं सस्मार राघवस्तदा । नागपाशविमोक्षार्थं दशम्यां गरु डोऽभ्यगात्

అప్పుడు వాయువు ఉపదేశముచే రాఘవుడు గరుడుని స్మరించాడు. నాగపాశ విమోచనార్థం దశమి తిథిన గరుడు వచ్చెను.

Verse 58

अवहारो माघशुक्लैस्यैकादश्यां दिनद्वयम् । द्वादश्यामांजनेयेन धूम्राक्षस्य वधः कृतः

మాఘ శుక్ల ఏకాదశీన రెండు దినములు అవహారము (విరామము/ఉపశమనము) కలిగెను. ద్వాదశీన ఆంజనేయుడు (హనుమంతుడు) ధూమ్రాక్షుని వధించెను.

Verse 59

त्रयोदश्यां तु तेनैव निहतोऽकंपनो रणे । मायासीतां दर्शयित्वा रामाय दशकंधरः

త్రయోదశీన అతనిచేతనే యుద్ధమున అకంపనుడు నిహతుడయ్యెను. దశకంధరుడు (రావణుడు) రామునకు మాయాసీతను చూపించి భయపెట్టదలచెను.

Verse 60

त्रासयामास च तदा सर्वान्सैन्यगतानपि । माघशुक्लचतुर्द्दश्यां यावत्कृष्णादिवासरम्

అప్పుడు అతడు సైన్యములో ఉన్న వారందరినీ కూడా భయపెట్టెను. ఇది మాఘ శుక్ల చతుర్దశి నుండి కృష్ణపక్ష ప్రథమ దినము వరకు కొనసాగెను.

Verse 61

त्रिदिनेन प्रहस्तस्य नीलेन विहितो वधः । माघकृष्णद्वितीयायाश्चतुर्थ्यंतं त्रिभिर्दिनैः

మూడు దినములలోనే నీలుడు ప్రహస్తుని వధను సాధించెను. మాఘ కృష్ణ ద్వితీయ నుండి చతుర్థి వరకు ఇది మూడు దినములలో జరిగెను.

Verse 62

रामेण तुमुले युद्धे रावणो द्रावितो रणात् । पञ्चम्या अष्टमी यावद्रावणेन प्रबोधितः

భయంకర యుద్ధంలో శ్రీరాముడు రావణుణ్ణి రణభూమి నుండి వెనక్కు తరిమివేశాడు. పంచమి నుండి అష్టమి వరకు రావణుని ప్రేరణతో అతడు మళ్లీ యుద్ధానికి ఉత్సాహితుడయ్యాడు.

Verse 63

कुंभकर्णस्तदा चक्रेऽभ्यवहारं चतुर्दिनम् । कुम्भकर्णोकरोद्युद्धं नवम्यादिचतुर्दिनैः

అప్పుడు కుంభకర్ణుడు నాలుగు రోజులు ఆహారం స్వీకరించాడు. ఆ తరువాత నవమి నుండి మొదలుకొని నాలుగు రోజులు కుంభకర్ణుడు యుద్ధం చేశాడు.

Verse 64

रामेण निहतो युद्धे बहुवानरभक्षकः । अमावास्यादिने शोकाऽभ्यवहारो बभूव ह

యుద్ధంలో శ్రీరాముడు అనేక వానరులను భక్షించిన వాడిని సంహరించాడు. అమావాస్య రోజున శోకవశంగా మాత్రమే భోజనం జరిగింది—విషాదభరిత ఆహారం.

Verse 65

फाल्गुनप्रतिपदादौ चतुर्थ्यंतैश्चतुर्दिनैः । नरांतकप्रभृतयो निहताः पञ्च राक्षसाः

ఫాల్గుణ ప్రతిపద నుండి చతుర్థి వరకు నాలుగు రోజుల్లో, నరాంతక మొదలైన ఐదు రాక్షసులు హతమయ్యారు.

Verse 66

पंचम्याः सप्तमीं यावदतिकायवधस्त्र्यहात् । अष्टम्या द्वादशीं यावन्निहतो दिनपंचकात्

పంచమి నుండి సప్తమి వరకు మూడు రోజుల్లో అతికాయ వధ జరిగింది. అష్టమి నుండి ద్వాదశి వరకు ఐదు రోజుల వ్యవధిలో అతడు హతుడయ్యాడని దినగణన చెబుతుంది.

Verse 67

निकुम्भकुम्भौ द्वावेतौ मकराक्षश्चतुर्दिनैः । फाल्गुनासितद्वितीयाया दिने वै शक्रजिज्जितः

నికుంభుడు, కుంభుడు—ఈ ఇద్దరూ—మరియు మకరాక్షుడు నాలుగు దినాలలోనే హతులయ్యారు. ఫాల్గుణ కృష్ణపక్ష ద్వితీయ తిథినాడు శక్రజిత్ (ఇంద్రజిత్), ఇంద్రవిజయుడు, తన అంతాన్ని పొందెను.

Verse 68

तृतीयादौ सप्तम्यंतदिनपञ्चकमेव च । ओषध्यानयवैयग्र्यादवहारो बभूव ह

తృతీయ తిథి నుండి సప్తమి వరకు—ఈ ఐదు దినాలలో—ఔషధి మూలికలను తెచ్చుట కారణంగా ప్రధానంగా ఆహారగ్రహణం జరిగింది.

Verse 69

अष्टम्यां रावणो मायामैथिलीं हतवान्कुधीः । शोकावेगात्तदा रामश्चक्रे सैन्यावधारणम्

అష్టమి తిథినాడు దుష్టబుద్ధి రావణుడు మాయామైథిలి (మాయాసీత)ను హతమార్చెను. అప్పుడు శోకావేశంతో రాముడు సేనను సక్రమంగా అమర్చి స్థిరపరచెను.

Verse 70

ततस्त्रयोदशीं यावद्दिनैः पंचभिरिंद्रजित् । लक्ष्मणेन हतो युद्धे विख्यातबलपौरुषः

ఆపై త్రయోదశి తిథి వరకు, ఐదు దినాలలోనే, బలపౌరుషంలో ప్రసిద్ధుడైన ఇంద్రజిత్ యుద్ధంలో లక్ష్మణునిచే హతుడయ్యెను.

Verse 71

चतुर्द्दश्यां दशग्रीवो दीक्षामापावहारतः । अमावास्यादिने प्रागाद्युद्धाय दशकंधरः

చతుర్దశి తిథినాడు దశగ్రీవుడు ఆహార-నియమానికి సంబంధించిన దీక్షను స్వీకరించెను. ఆపై అమావాస్య దినమున దశకంధరుడు యుద్ధానికి బయలుదేరెను.

Verse 72

चैत्रशुक्लप्रतिपदः पंचमीदिनपंचके । रावणो युध्यमानो ऽभूत्प्रचुरो रक्षसां वधः

చైత్ర శుక్ల ప్రతిపద నుండి పంచమి వరకు ఐదు దినాలలో, రావణుడు యుద్ధం చేస్తుండగా రాక్షసుల మహా సంహారం జరిగింది।

Verse 73

चैत्रशुक्लाष्टमीं यावत्स्यंदनाश्वादिसूदनम् । चैत्रशुक्लनवम्यां तु सौमित्रेः शक्तिभेदने

చైత్ర శుక్ల అష్టమి వరకు రథాలు, గుర్రాలు మొదలైనవి నశించాయి; చైత్ర శుక్ల నవమినాడు సౌమిత్రి (లక్ష్మణుడు) శక్తి బాణంతో ఛేదింపబడ్డాడు।

Verse 74

कोपाविष्टेन रामेण द्रावितो दशकंधरः । विभीषणोपदेशेन हनुमद्युद्धमेव च

కోపావేశుడైన రాముడు దశకంధరుడు (రావణుడు)ను వెనక్కు తరిమాడు; విభీషణుని ఉపదేశంతో హనుమంతుని యుద్ధమూ జరిగింది।

Verse 75

द्रोणाद्रेरोषधीं नेतुं लक्ष्मणार्थमुपागतः । विशल्यां तु समादाय लक्ष्मणं तामपाययत्

లక్ష్మణుని కోసం ద్రోణ పర్వతం నుండి ఔషధిని తెచ్చేందుకు అతడు వెళ్లాడు; తరువాత విశల్యాను తీసుకొని లక్ష్మణునికి దానిని సేవింపజేశాడు।

Verse 76

दशम्यामवहारोऽभूद्रात्रौ युद्धं तु रक्षसाम् । एकादश्यां तु रामाय रथो मातलिसारथिः

దశమినాడు ఉపసంహారం/వెనుకడుగు జరిగింది; రాత్రి రాక్షసులతో యుద్ధం సాగింది. ఏకాదశినాడు రామునికి మాతలి సారథిగా ఉన్న రథం వచ్చింది।

Verse 77

प्राप्तो युद्धाय द्वादश्यां यावत्कृष्णां चतुर्दशीम् । अष्टादशदिने रामो रावणं द्वैरथेऽवधीत्

ద్వాదశి నుండి కృష్ణపక్ష చతుర్దశి వరకు ఆయన యుద్ధానికి ప్రవృత్తుడయ్యెను. అష్టాదశవ దినమున రథద్వంద్వ యుద్ధములో శ్రీరాముడు రావణుని వధించెను.

Verse 78

संस्कारा रावणादीनाममावा स्यादिनेऽभवन् । संग्रामे तुमुले जाते रामो जयमवाप्तवान्

రావణాది వారి అంత్యక్రియాసంస్కారములు అమావాస్య దినమున జరిగెను. సంగ్రామము ఘోరమై తుములమైనప్పుడు శ్రీరాముడు విజయమును పొందెను.

Verse 79

माघशुक्लद्वितीयादिचैत्रकृष्णचतुर्द्दशीम् । सप्ताशीतिदिनान्येवं मध्ये पंवदशा हकम्

మాఘ శుక్ల ద్వితీయ నుండి చైత్ర కృష్ణ చతుర్దశి వరకు—ఈ విధంగా మొత్తం ఎనభైఏడు దినములు; మధ్యలో పదిహేను దినముల విరామమును కూడా పేర్కొన్నారు.

Verse 80

युद्धावहारः संग्रामो द्वासप्ततिदिनान्यभूत् । वैशाखादि तिथौ राम उवास रणभूमिषु । अभिषिक्तो द्वितीयायां लंकाराज्ये विभी षणः

యుద్ధ విరామములు మరియు సంగ్రామము కలిపి డెబ్బై రెండు దినములు అయ్యెను. వైశాఖాది తిథుల నుండి శ్రీరాముడు రణభూములలోనే నివసించెను. ద్వితీయ తిథిన లంకారాజ్యమున విభీషణునకు అభిషేకము జరిగెను.

Verse 81

सीताशुद्धिस्तृतीयायां देवेभ्यो वरलंभनम् । दशरथस्यागमनं तत्र चैवानुमोदनम्

తృతీయ తిథిన సీతాదేవి శుద్ధి నిరూపణ జరిగెను; దేవతల నుండి వరములు లభించెను. అక్కడే దశరథుని ఆగమనమును, సమ్మతితో కూడిన ఆనందోత్సవమును కూడా చూచిరి.

Verse 82

हत्वा त्वरेण लंकेशं लक्ष्मणस्याग्रजो विभुः । गृहीत्वा जानकीं पुण्यां दुःखितां राक्षसेन तु

త్వరగా లంకాధిపతిని సంహరించి, లక్ష్మణుని అగ్రజుడైన మహావిభవుడు శ్రీరాముడు రాక్షసునిచేత దుఃఖింపబడిన పుణ్యశీల జానకిని తిరిగి స్వీకరించాడు।

Verse 83

आदाय परया प्रीत्या जानकीं स न्यवर्तत । वैशाखस्य चतुर्थ्यां तु रामः पुष्पकमा श्रितः

అత్యంత ప్రీతితో జానకిని వెంట తీసుకొని ఆయన తిరిగి ప్రయాణమయ్యాడు. వైశాఖ చతుర్థి తిథిన శ్రీరాముడు పుష్పక విమానాన్ని ఆశ్రయించి ఎక్కాడు।

Verse 84

विहायसा निवृत्तस्तु भूयोऽयोध्यां पुरीं प्रति । पूर्णे चतुर्दशे वर्षे पंचम्यां माधवस्य च

ఆకాశమార్గంగా ఆయన మళ్లీ అయోధ్యాపురి వైపు తిరిగివచ్చాడు. పద్నాలుగు సంవత్సరాలు పూర్తైనప్పుడు, మాధవ (వైశాఖ) మాసపు పంచమి తిథిన (ఇది జరిగింది)।

Verse 85

भारद्वाजाश्रमे रामः सगणः समु पाविशत् । नंदिग्रामे तु षष्ठ्यां स पुष्पकेण समागतः

శ్రీరాముడు తన పరివార-పరిషత్తుతో కలిసి భారద్వాజ ముని ఆశ్రమంలో ప్రవేశించాడు. మరియు షష్ఠి తిథిన పుష్పక విమానముచే నందిగ్రామానికి చేరుకున్నాడు।

Verse 87

उवास रामरहिता रावणस्य निवेशने । द्वाचत्वारिंशके वर्षे रामो राज्यमकारयत्

ఆమె శ్రీరాముని వియోగంతో రావణుని నివాసంలో నివసించింది. నలభై రెండవ సంవత్సరంలో శ్రీరాముడు రాజ్యపాలనను స్థాపించి నిర్వహింపజేశాడు।

Verse 88

सीतायास्तु त्रयस्त्रिंशद्वर्षाणि तु तदा भवन् । स चतुर्दशवर्षांते प्रविष्टः स्वां पुरीं प्रभुः

ఆ సమయంలో సీతాదేవి వయస్సు ముప్పైమూడు సంవత్సరాలు; పద్నాలుగు సంవత్సరాల వనవాసం పూర్తయిన వెంటనే ప్రభువు తన స్వనగరమైన అయోధ్యలో ప్రవేశించాడు।

Verse 89

अयोध्यां नाम मुदितो रामो रावणदर्पहा । भ्रातृभिः सहितस्तत्र रामो राज्यमकार यत्

అయోధ్యలో ఆనందమయుడైన రాముడు—రావణ గర్వాన్ని నశింపజేసినవాడు—తన సోదరులతో కలిసి అక్కడ రాజ్యపాలనను సుస్థిరంగా స్థాపించాడు।

Verse 90

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च । रामो राज्यं पालयित्वा जगाम त्रिदिवालयम्

పది వేల సంవత్సరాలు మరియు మరొక వెయ్యి సంవత్సరాలు రాముడు రాజ్యాన్ని పరిరక్షించాడు; అనంతరం త్రిదివ ధామానికి ప్రస్థానమయ్యాడు।

Verse 91

रामराज्ये तदा लोका हर्षनिर्भरमा नसाः । बभूवुर्धनधान्याढ्याः पुत्रपौत्रयुता नराः

రామరాజ్యంలో అప్పటికి ప్రజల మనస్సులు హర్షంతో నిండిపోయాయి; వారు ధనధాన్యసమృద్ధులై, పుత్రపౌత్రులతో కూడి సుఖించారు।

Verse 92

कामवर्षी च पर्जन्यः सस्यानि गुणवंति च । गावस्तु घटदोहिन्यः पादपाश्च सदा फलाः

కోరిక మేరకు వర్షం కురిసేది, పంటలు ఉత్తమ గుణములతో ఉండేవి; ఆవులు కుండలు నిండేలా పాలు ఇచ్చేవి, చెట్లు ఎల్లప్పుడూ ఫలభారంతో ఉండేవి।

Verse 93

नाधयो व्याधयश्चैव रामराज्ये नराधिप । नार्यः पतिव्रताश्चासन्पितृभक्तिपरा नराः

హే నరాధిపా! రామరాజ్యంలో మానసిక బాధలూ లేవు, శారీరక వ్యాధులూ లేవు. స్త్రీలు పతివ్రతలు, పురుషులు పితృభక్తిలో స్థిరులు.

Verse 94

द्विजा वेदपरा नित्यं क्षत्रिया द्विज सेविनः । कुर्वते वैश्यवर्णाश्च भक्तिं द्विजगवां सदा

ద్విజులు నిత్యం వేదపరాయణులు; క్షత్రియులు ద్విజసేవకులు; వైశ్యులు ఎల్లప్పుడూ ద్విజులకూ గోవులకు భక్తి చేసేవారు.

Verse 95

न योनिसंकरश्चासीत्तत्र नाचारसंकरः । न वंध्या दुर्भगा नारी काकवंध्या मृत प्रजा

అక్కడ యోనిసంకరం లేదు, ఆచారసంకరం లేదు. ఏ స్త్రీయూ వంధ్యా కాదు, దుర్భాగ్యవతీ కాదు; ‘కాకవంధ్య’ గానీ సంతానం మృతిచెందినదీ గానీ లేదు.

Verse 96

विधवा नैव काप्यासीत्सभर्तृका न लप्यते । नावज्ञां कुर्वते केपि मातापित्रोर्गुरोस्तथा

ఏ స్త్రీయూ విధవ కాదు; భర్త ఉన్న స్త్రీ శోకించుచూ కనిపించదు. ఎవ్వరూ తల్లిదండ్రులనూ గురువునూ అవమానించరు.

Verse 97

न च वाक्यं हि वृद्धानामुल्लं घयति पुण्यकृत् । न भूमिहरणं तत्र परनारीपराङ्मुखाः

పుణ్యశీలుడు ఎవడూ పెద్దల వాక్యాన్ని అతిక్రమించడు. అక్కడ భూమి అపహరణ లేదు; ప్రజలు పరస్త్రీల పట్ల విముఖులై ఉండేవారు.

Verse 98

नापवादपरो लोको न दरिद्रो न रोगभाक् । न स्तेयो द्यूतकारी च मैरेयी पापिनो नहि

ప్రజలు అపవాదంలో ఆసక్తి చూపేవారు కాదు; ఎవరూ దరిద్రులు కాదు, ఎవరూ రోగగ్రస్తులు కాదు. దొంగలు లేరు, జూదగాళ్లు లేరు, మద్యపానులు లేరు—నిజంగా పాపులు ఎవ్వరూ కనిపించలేదు.

Verse 99

न हेमहारी ब्रह्मघ्नो न चैव गुरुतल्पगः । न स्त्रीघ्नो न च बालघ्नो न चैवानृतभाषणः

బంగారం దొంగిలించేవాడు లేడు, బ్రాహ్మణహంతకుడు లేడు, గురుపత్నీ-శయనాన్ని లంఘించేవాడూ లేడు. స్త్రీహంతకుడు లేడు, బాలహంతకుడు లేడు, అసత్యభాషణం చేసేవాడూ లేడు.

Verse 100

न वृत्तिलोपकश्चासीत्कूट साक्षी न चैव हि । न शठो न कृतघ्नश्च मलिनो नैव दृश्यते

ఇతరుల జీవనోపాధిని హరించేవాడు ఎవడూ లేడు; కూటసాక్షి కూడా లేడు. మోసగాడు లేడు, కృతఘ్నుడు లేడు, మలినచిత్తుడు కూడా కనిపించలేదు.

Verse 101

सदा सर्वत्र पूज्यंते ब्राह्मणा वेदपारगाः । नावैष्णवोऽव्रती राजन्राम राज्येऽतिविश्रुते

వేదపారంగతులైన బ్రాహ్మణులు ఎల్లప్పుడూ అన్ని చోట్ల పూజింపబడేవారు. ఓ రాజా, రాముని అత్యంత ప్రసిద్ధ రాజ్యంలో అవైష్ణవుడూ, అవ్రతుడూ (వ్రతశూన్యుడు) ఎవ్వరూ లేరు.

Verse 109

ततः स विस्मयाविष्टो रामो राजीवलोचनः । पप्रच्छ तीर्थमाहात्म्यं यत्तीर्थेषूत्तमोत्तमम्

అప్పుడు ఆశ్చర్యంతో నిండిన కమలనేత్రుడైన రాముడు, సమస్త తీర్థాలలో అత్యుత్తమమైన ఆ తీర్థ మహాత్మ్యాన్ని అడిగాడు.