Adhyaya 15

Verse 1

व्यास उवाच । न पश्यंति तदा शीर्षं ब्रह्माद्यास्तु सुरास्तदा । किं कुर्म इति हेत्युक्त्वा ज्ञानिनस्ते व्यचिन्तयन्

వ్యాసుడు పలికెను—అప్పుడు బ్రహ్మాది దేవతలు ఆ శిరస్సును చూడలేకపోయిరి. ‘మేమేమి చేయుదుము?’ అని చెప్పి ఆ జ్ఞానులు ఆలోచించిరి.

Verse 2

उवाच विश्वकर्माणं तदा ब्रह्मा सुरान्वितः

అప్పుడు దేవతలతో కూడిన బ్రహ్ముడు విశ్వకర్మను ఉద్దేశించి పలికెను.

Verse 3

ब्रह्मोवाच । विश्वकर्मस्त्वमेवासि कार्यकर्ता सदा विभो । शीघ्रमेव कुरु त्वं वै वक्त्रं सांद्रं च धन्विनः

బ్రహ్ముడు పలికెను—హే విభూ విశ్వకర్మా! నీవే సదా కార్యసాధకుడవు. కనుక ఆ ధనుర్ధరునికి త్వరగా దృఢమైన, ఘనమైన ముఖము (శిరస్సు) నిర్మించుము.

Verse 4

यज्ञकार्यं निवृत्याशु वदंति विविधाः सुराः

యజ్ఞకార్యమును త్వరగా నిలిపివేసి వివిధ దేవతలు పరస్పరం పలికిరి.

Verse 5

यज्ञभागविहीनं मां किं पुनर्वच्मि ते ऽग्रतः । यज्ञभागमहं देव लभेयैवं सुरैः सह

‘యజ్ఞభాగము లేని నేను నీ ఎదుట మరేమి చెప్పుదును? హే దేవా! దేవతలతో కూడ నేను ఈ విధంగా యజ్ఞభాగమును పొందుదును గాక.’

Verse 6

ब्रह्मोवाच । दास्यामि सर्वयज्ञेषु विभागं सुरवर्द्धके । सोमे त्वं प्रथमं वीर पूज्यसे श्रुतिकोविदैः

బ్రహ్ముడు పలికెను—హే దేవవర్ధకా! సమస్త యజ్ఞములందు నీకు యథోచిత భాగమును ఇస్తాను. హే సోమా, హే వీరా! శ్రుతి-కోవిదులచే నీవే మొదట పూజింపబడుదువు।

Verse 7

तद्विष्णोश्च शिरस्तावत्संधत्स्वामरवर्द्धक । विश्वकर्माब्रवीद्देवानानयध्वं शिरस्त्विति

అప్పుడు (బ్రహ్ముడు)—హే దేవవర్ధకా! ఆ శిరస్సును వెంటనే విష్ణువు దేహముతో సంధించుము. విశ్వకర్మ దేవులతో అన్నాడు—“శిరస్సును తీసుకురండి.”

Verse 8

तन्नास्तीति सुराः सर्वे वदंति नृपसत्तम । मध्याह्ने तु समुद्भूते रथस्थो दिवि चांशुमान्

హే రాజశ్రేష్ఠా! దేవులందరు—“అది (శిరస్సు) లేదు” అని పలికిరి. కాని మధ్యాహ్నం వచ్చినపుడు రథస్థుడైన కాంతిమంత సూర్యుడు ఆకాశమందు దర్శనమిచ్చెను.

Verse 9

दृष्टं तदा सुरैः सर्वै रथादश्वमथानयन् । छित्त्वा शीर्षं महीपाल कबंधाद्वाजिनो हरेः

అప్పుడు దేవులందరు దానిని చూచిరి; రథమునుండి అశ్వమును తీసికొనివచ్చిరి. హే మహీపాలా! హరి అశ్వపు కబంధమునుండి శిరస్సును ఛేదించి (తీసిరి).

Verse 10

कबंधे योजयामास विश्वकर्मातिचातुरः । दृष्ट्वा तं देवदेवेशं सुराः स्तुतिमकुर्वत

అతిచాతుర్యముగల విశ్వకర్మ దానిని కబంధమునకు యోజించెను. దేవదేవేశ్వరుని దర్శించి దేవులు స్తుతిగానము చేసిరి.

Verse 11

देवा ऊचुः । नमस्तेऽस्तु जगद्बीज नमस्ते कमलापते । नमस्तेऽस्तु सुरेशान नमस्ते कमलेक्षण

దేవులు పలికిరి— హే జగద్బీజా! నీకు నమస్కారం. హే కమలాపతీ! నీకు నమస్కారం. హే సురేశానా! నీకు నమస్కారం. హే కమలనయనా! నీకు నమస్కారం.

Verse 12

त्वं स्थितिः सर्वभूतानां त्वमेव शरणं सताम् । त्वं हंता सर्वदुष्टानां हयग्रीव नमोऽस्तु ते

నీవే సమస్త భూతాల స్థితిశక్తి; నీవే సజ్జనుల శరణం. నీవే సమస్త దుష్టుల సంహారకుడు— హే హయగ్రీవా! నీకు నమస్కారం.

Verse 13

त्वमोंकारो वषट्कारः स्वाहा स्वधा चतुर्विधा । आद्यस्त्वं च सुरेशान त्वमेव शरणं सदा

నీవే ఓంకారం, నీవే వషట్కారం; నీవే స్వాహా, స్వధా— చతుర్విధ రూపములు. హే సురేశానా! నీవే ఆద్యుడు; నీవే సదా శరణం.

Verse 14

यज्ञो यज्ञपतिर्यज्वा द्रव्यं होता हुतस्तथा । त्वदर्थं हूयते देव त्वमेव शरणं सखा

నీవే యజ్ఞం, నీవే యజ్ఞపతి, నీవే యజమాని; నీవే ద్రవ్యం, హోతా, ఆహుతి కూడా. హే దేవా! నీకోసమే హవిస్సు అర్పించబడుతుంది; హే సఖా, నీవే శరణం.

Verse 15

कालः करालरूपस्त्वं त्वं वार्क्कः शीतदीधितिः । त्वमग्निर्वरुणश्चैव त्वं च कालक्षयंकरः

నీవే కాలము, భయంకర రూపధారి; నీవే సూర్యుడు, శీత కిరణాలతో ప్రకాశించువాడు. నీవే అగ్ని, వరుణుడు కూడా; నీవే కాలక్షయకర్త.

Verse 16

गुणत्रयं त्वमेवेह गुणहीनस्त्वमेव हि । गुणानामालयस्त्वं च गोप्ता सर्वेषु जंतुषु

ఇక్కడ త్రిగుణాలు (సత్త్వ-రజ-తమ) నీవే; నిజంగా గుణాతీతుడవు కూడా నీవే. గుణాలకు ఆశ్రయమూ నీవే, సమస్త జీవులలో నివసించే రక్షకుడవు నీవే।

Verse 17

स्त्रीपुंसोश्च द्विधा त्वं च पशुपक्ष्यादिमानवैः । चतुर्विधं कुलं त्वं हि चतुराशीतिलक्षणः

నీవు స్త్రీ-పురుషులుగా ద్విరూపంగా కూడా ఉన్నావు. పశు, పక్షి మొదలైనవారు మరియు మనుష్యుల ద్వారా నీవే జీవసమూహం యొక్క చతుర్విధ సమాహారం. నిజంగా చౌరాసి లక్ష యోనుల స్వరూపలక్షణం నీవే.

Verse 18

दिनांतश्चैव पक्षांतो मासांतो हायनं युगम् । कल्पांतश्च महांतश्च कालांतस्त्वं च वै हरे

హే హరి! నీవే దినాంతం, పక్షాంతం, మాసాంతం, సంవత్సర పరివర్తనం మరియు యుగాల సమాప్తి. నీవే కల్పాంతం, మహాచక్రాల అంతం, నిజంగా కాలాంతమూ నీవే.

Verse 19

एवंविधैर्महादिव्यैः स्तूयमानः सुरैर्नृप । संतुष्टः प्राह सर्वेषां देवानां पुरतः प्रभुः

హే నృపా! ఈ విధమైన మహాదివ్య స్తోత్రాలతో దేవతలచే స్తుతింపబడిన ప్రభువు సంతుష్టుడై, సమస్త దేవగణాల సమక్షంలో పలికెను।

Verse 20

श्रीभगवानुवाच । किमर्थमिह संप्राप्ताः सर्वे देवगणा भुवि । किमेतत्कारणं देवाः कि नु दैत्यप्रपीडिताः

శ్రీభగవానుడు పలికెను— ‘దేవగణములారా! మీరు అందరూ భూమిపై ఇక్కడికి ఏ కారణంతో వచ్చారు? హే దేవులారా, దీనికి కారణమేమిటి? దైత్యులచే మీరు పీడింపబడి బాధపడుతున్నారా?’

Verse 21

देवा ऊचुः । न दैत्यस्य भयं जातं यज्ञ कर्मोत्सुका वयम् । त्वद्दर्शनपराः सर्वे पश्यामो वै दिशो दश

దేవులు పలికిరి—దైత్యుని భయం మాకు లేదు; యజ్ఞకర్మలను చేయుటకు మేము ఉత్సుకులము. మీ దర్శనమే మా లక్ష్యం; మీ శుభప్రాకట్యాన్ని కోరుతూ దశదిశలలో మేము చూచుచున్నాము।

Verse 22

त्वन्मायामोहिताः सर्वे व्यग्रचित्ता भयातुराः । योगारूढस्वरूपं च दृष्टं तेऽस्माभिरुत्तमम्

మీ మాయచేత మోహితులమై మేమందరం చిత్తవ్యగ్రులమై భయాతురులమయ్యాము. కాని ఇప్పుడు, ఓ ఉత్తముడా, యోగంలో స్థితమైన మీ పరమ స్వరూపాన్ని మేము దర్శించితిమి।

Verse 23

वम्री च नोदितास्माभिर्जागराय तवेश्वर । ततश्चापूर्वमभवच्छिरश्छिन्नं बभूव ते

హే ఈశ్వరా! మా ప్రేరణతో ఆ చీమ కూడా మిమ్మల్ని మేల్కొలుపుటకు ప్రయత్నించింది. అప్పుడు అపూర్వమైనది జరిగింది—మీ శిరస్సు ఛిన్నమై, తల వేరైపోయింది।

Verse 24

सूर्याश्वशीर्षमानीय विश्व कर्मातिचातुरः । समधत्त शिरो विष्णो हयग्रीवोऽस्यतः प्रभो

అప్పుడు ప్రభువు హయగ్రీవుడు సూర్యాశ్వ శిరస్సును తెచ్చెను; అతి నైపుణ్యశాలి విశ్వకర్మ దానిని విష్ణువు శిరస్థానంలో స్థాపించెను।

Verse 25

विष्णुरुवाच । तुष्टोऽहं नाकिनः सर्वे ददाम्रि वरमीप्सितम् । हयग्रीवोऽस्म्यहं जातो देवदेवो जगत्पतिः

విష్ణువు పలికెను—హే స్వర్గవాసులారా! నేను సంతుష్టుడను; మీరు కోరిన వరాన్ని ఇస్తున్నాను. నేను హయగ్రీవరూపంగా అవతరించితిని—దేవదేవుడు, జగత్పతి।

Verse 26

न रौद्रं न विरूपं च सुरैरपि च सेवितम् । जातोऽहं वरदो देवा हयाननेति तोषितः

నేను రౌద్రుడను కాదు, విరూపుడను కాదు; దేవతలచే కేవలం సేవింపబడేవాడను కూడా కాదు. ఓ దేవులారా! ‘హయానన’ అనే నామంతో తృప్తిచెంది నేను వరదాతగా అవతరించాను।

Verse 27

व्यास उवाच । कृते सत्रे ततो वेधा धीमान्सन्तुष्टचेतसा । यज्ञभागं ततो दत्त्वा वम्रीभ्यो विश्वकर्मणे

వ్యాసుడు పలికెను—సత్రయజ్ఞం పూర్తైన తరువాత జ్ఞానవంతుడైన వేద్హా (బ్రహ్మ) ప్రసన్నచిత్తుడయ్యాడు. అప్పుడు యజ్ఞభాగాన్ని నిర్ణయించి విశ్వకర్ముని నిమిత్తం వమ్రీలకు దానమిచ్చాడు।

Verse 28

यज्ञांते च सुरश्रेष्ठं नमस्कृत्य दिवं ययौ । एतच्च कारणं विद्धि हयाननो यतो हरिः

యజ్ఞాంతంలో దేవశ్రేష్ఠునికి నమస్కరించి అతడు స్వర్గానికి వెళ్లెను. ఇదే కారణమని తెలుసుకో—అందువల్లనే హరి ‘హయానన’ అని పిలువబడతాడు।

Verse 29

युधिष्ठिर उवाच । येनाक्रांता मही सर्वा क्रमेणैकेन तत्त्वतः । विवरे विवरे रोम्णां वर्तंते च पृथक्पृथक्

యుధిష్ఠిరుడు పలికెను—యావత్ భూమి అంతా తత్త్వంగా ఒకే అడుగుతో వ్యాపింపబడినవాడి రోమరంధ్రం రోమరంధ్రంలో వారు (లోకాలు) వేరువేరుగా, ప్రత్యేకంగా నిలిచి ఉంటారు।

Verse 30

ब्रह्मांडानि सहस्राणि दृश्यंते च महाद्युते । न वेत्ति वेदो यत्पारं शीर्षघातो हि वै कथम्

హే మహాద్యుతీ! వేలాది బ్రహ్మాండాలు దర్శనమిస్తాయి. ఎవరి పరిమితిని వేదమూ తెలియదు, అక్కడ ‘శిరఘాతం’—అంటే అంతిమ అంచుకు చేరడం—ఎలా సాధ్యం?

Verse 31

व्यास उवाच । शृणु त्वं पांडवश्रेष्ठ कथां पौराणिकीं शुभाम् । ईश्वरस्य चरित्रं हि नैव वेत्ति चराचरे

వ్యాసుడు పలికెను—హే పాండవశ్రేష్ఠా, ఈ శుభమైన పౌరాణిక కథను వినుము. నిజముగా, ఈశ్వరుని లీలలు చరాచర సమస్త జీవులకు కూడ పూర్తిగా తెలియవు.

Verse 32

एकदा ब्रह्मसभायां गता देवाः सवासवाः । भूर्लोकाद्याश्च सर्वे हि स्थावराणि चराणि च

ఒకసారి ఇంద్రునితో కూడిన దేవతలు బ్రహ్మసభకు వెళ్లిరి. భూర్లోకాది సమస్తములు—స్థావరములు, చరములు—అన్నీ అక్కడే ఉన్నవి.

Verse 33

देवा ब्रह्मर्षयः सर्वे नमस्कर्तुं पितामहम् । विष्णुरप्यागतस्तत्र सभायां मंत्रकारणात्

పితామహుడైన బ్రహ్మను నమస్కరించుటకు దేవతలందరూ, బ్రహ్మర్షులందరూ వచ్చిరి. దివ్య మంత్ర-ఆలోచన కారణముగా విష్ణువూ ఆ సభకు వచ్చెను.

Verse 34

ब्रह्मा चापि विगर्विष्ठ उवाचेदं वचस्तदा । भोभो देवाः शृणुध्वं कस्त्रयाणां कारणं महत्

అప్పుడు గర్వభరితుడైన బ్రహ్మ ఇలా పలికెను—‘హే హే దేవతలారా, వినుడి! త్రయమునకు (మూడు లోకములకు/త్రయీకి) మహాకారణము ఎవరు?’

Verse 35

सत्यं ब्रुवंतु वै देवा ब्रह्मेशविष्णुमध्यतः । तां वाचं च समाकर्ण्य देवा विस्मयमागताः

‘దేవతలు సత్యమే పలుకుదురు—బ్రహ్మ, ఈశ, విష్ణువుల మధ్య నిలిచి.’ ఆ మాట విని దేవతలు ఆశ్చర్యమునకు లోనయ్యిరి.

Verse 36

ऊचुश्चैव ततो देवा न जानीमो वयं सुराः । ब्रह्मपत्नी तदोवाच विष्णुं प्रति सुरेश्वरम् । त्रयाणामपि देवानां महांतं च वदस्व मे

అప్పుడు దేవులు అన్నారు—“మేము సురులు తెలియదు.” తదనంతరం బ్రహ్మపత్నీ దేవేశ్వరుడైన విష్ణువును ఉద్దేశించి పలికింది—“త్రిదేవులలో నిజంగా మహానైనవాడు ఎవరో నాకు చెప్పుము.”

Verse 37

विष्णुरुवाच । विष्णुमायाबलेनैव मोहितं भुवनत्रयम् । ततो ब्रह्मोवाच चेदं न त्वं जानासि भो विभोः

విష్ణువు పలికెను—“విష్ణుమాయాబలముచేతనే త్రిభువనం మోహితమైంది.” అప్పుడు బ్రహ్ముడు అన్నాడు—“హే విభో, నీవు (సత్యాన్ని) తెలియవా?”

Verse 38

नैव मुह्यति ते मायाबलेन नैवमेव च । गर्वहिंसापरो देवो जगद्भर्ता जगत्प्रभुः

“అతడు నీ మాయాబలముచేత ఏమాత్రం మోహితుడు కాడు—నిశ్చయంగా కాదు. గర్వహింసలకు లోనైన ఆ దేవుడు (తన్నే) జగద్ధర్త, జగత్ప్రభువు అని భావిస్తాడు.”

Verse 39

ज्येष्ठं त्वां न विदुः सर्वे विष्णुमायावृताः खिलाः । ततो ब्रह्मा स रोषेण क्रुद्धः प्रस्फुरिताननः

“విష్ణుమాయచే ఆవరించబడిన వారందరూ నిన్ను జ్యేష్ఠుడు (శ్రేష్ఠుడు)గా గుర్తించరు.” అప్పుడు బ్రహ్ముడు రోషంతో క్రుద్ధుడై, ముఖం కంపించెను.

Verse 40

उवाच वचनं कोपाद्धे विष्णो शृणु मे वचः । येन वक्त्रेण सभायां वचनं समुदीरितम्

కోపంతో అతడు పలికెను—“హే విష్ణో, నా మాట వినుము. సభలో ఆ వాక్యం ఏ ముఖముచేత ఉచ్చరించబడెనో—”

Verse 41

तच्छीर्षं पततादाशु चाल्पकालेन वै पुनः । ततो हाहाकृतं सर्वं सेंद्राः सर्षिपुरोगमाः

“ఆ శిరస్సు త్వరగా పడిపోవాలి—అల్పకాలంలోనే!” అని. అప్పుడు ఇంద్రునితో కూడిన దేవతలు, ముందుగా ఋషులను ఉంచుకొని, అందరూ భయంతో ‘హా హా’ అని విలపించారు।

Verse 42

ब्रह्माणं क्षमयामासुर्विष्णुं प्रति सुरोत्तमाः । विष्णुश्च तद्वचः श्रुत्वा सत्यंसत्यं भविष्यति

శ్రేష్ఠ దేవతలు బ్రహ్మదేవుని శాంతింపజేయాలని యత్నించి విష్ణువైపు తిరిగారు. విష్ణువు ఆ మాటలు విని—“సత్యం, సత్యం; అది తప్పక జరుగుతుంది” అని పలికాడు।

Verse 43

ततो विष्णुर्महातेजास्तीर्थस्योत्पादनेन च । तपस्तेपे तु वै तत्र धर्मारण्ये सुरेश्वरः । अश्वशीर्ष मुखं दृष्ट्वा हयग्रीवो जनार्द्दनः

అప్పుడు మహాతేజస్సు గల విష్ణువు—తీర్థోత్పత్తి కోసం కూడా—ధర్మారణ్యంలో దేవేశ్వరుడై తపస్సు చేశాడు. అశ్వశిరోముఖాన్ని చూచి జనార్దనుడు హయగ్రీవరూపంగా అవతరించాడు।

Verse 44

तपस्तेपे महाभाग विधिना सह भारत । न शक्यं केनचित्कर्त्तुमात्मनात्मैव तुष्टवान्

ఓ మహాభాగ భారతా, ఆయన విధాత (బ్రహ్మ)తో కలిసి తపస్సు చేశాడు. ఇది మరెవ్వరూ చేయలేరు; ఆయన తన స్వాత్మస్వరూపంతోనే తృప్తి (స్వయంసిద్ధి) పొందాడు।

Verse 45

ब्रह्मापि तपसा युक्तस्तेपे वर्षशतत्रयम् । तिष्ठन्नेव पुरो विष्णोर्विष्णुमायाविमोहितः

బ్రహ్ముడు కూడా తపస్సుతో యుక్తుడై మూడు వందల సంవత్సరాలు తపస్సు చేశాడు—విష్ణువు ఎదుట నిలుచున్నప్పటికీ, విష్ణుమాయచే మోహితుడై ఉండిపోయాడు।

Verse 46

यज्ञार्थमवदत्तुष्टो देवदेवो जगत्पतिः । ब्रह्मंस्ते मुक्तताद्यास्ति मम मायाप्यदुःसहा

యజ్ఞార్థంగా సమర్పించిన దానంతో తృప్తిచెందిన దేవదేవుడు, జగత్పతి ఇలా పలికెను— “ఓ బ్రహ్మన్! నీకు మోక్షాది సిద్ధమే; అయినా నా మాయను తట్టుకోవడం దుర్లభం।”

Verse 47

ततो लब्धवरो ब्रह्मा हृष्टचित्तो जनार्द्दनः । उवाच मधुरां वाचं सर्वेषां हितकारणात्

అప్పుడు వరం పొందిన బ్రహ్మా మరియు హృదయానందంతో ఉన్న జనార్దనుడు, అందరి హితార్థం మధుర వచనాలు పలికారు।

Verse 48

अत्राभवन्महाक्षेत्रं पुण्यं पापप्रणाशनम् । विधिविष्णुमयं चैतद्भवत्वेतन्न संशयः

ఇక్కడ ఒక మహాక్షేత్రం ఏర్పడుగాక— పుణ్యదాయకం, పాపనాశకం. ఈ స్థలం విధి (బ్రహ్మ) మరియు విష్ణుమయంగా ఉండుగాక; ఇందులో సందేహం లేదు।

Verse 49

तीर्थस्य महिमा राजन्हयशीर्षस्तदा हरिः । शुभाननो हि संजातः पूर्वेणैवा ननेन तु

ఓ రాజా! ఈ తీర్థ మహిమ ఇలాంటిది— అప్పుడు హరి హయశీర్షుడు (హయగ్రీవుడు) అయ్యెను; పూర్వకారణం వల్ల కూడా, ఈ తీర్థ ప్రభావం వల్ల కూడా ఆయన ముఖం శుభంగా ప్రకాశించింది।

Verse 50

कंदर्पकोटिलावण्यो जातः कृष्णस्तदा नृप । ब्रह्मापि तपसा युक्तो दिव्यं वर्षशतत्रयम्

ఓ నృపా! అప్పుడు కృష్ణుడు కోటి కోటి మన్మథుల లావణ్యంతో జన్మించాడు; బ్రహ్మ కూడా తపస్సులో నిమగ్నుడై మూడు వందల దివ్య సంవత్సరాలు తపస్సు చేశాడు।

Verse 51

सावित्र्या च कृतं यत्र विष्णुमाया न बाधते । मायया तु कृतं शीर्षं पंचमं शार्दुलस्य वा

సావిత్రితో కలిసి విధివిధానంగా కర్మ చేసిన చోట విష్ణుమాయ బాధించదు. అయితే మాయచేత శార్దూలునికి (వ్యాఘ్రునికి) ఐదవ తల వలె ఒక శిరస్సు నిర్మితమైంది.

Verse 52

धर्मारण्ये कृतं रम्यं हरेण च्छेदितं पुरा । तस्मै दत्त्वा वरं विष्णुर्जगामादर्शनं ततः

ధర్మారణ్యంలో పూర్వం హరి అక్కడ నిర్మితమైన ఆ రమ్యమైనదాన్ని ఛేదించాడు. తరువాత అతనికి వరం ఇచ్చి విష్ణువు అదృశ్యమై వెళ్లిపోయాడు.

Verse 53

स्थापयित्वा विधिस्तत्र तीर्थं चैव त्रिलोचनम् । मुक्तेशं नाम देवस्य मोक्षतीर्थमरिंदम

అప్పుడు విధి (బ్రహ్మ) అక్కడ ఒక తీర్థాన్ని, అలాగే త్రిలోచనుడు (శివుడు) యొక్క ప్రతిష్ఠను స్థాపించాడు. ఓ అరిం దమా! ‘ముక్తేశ’ దేవుని ఆ స్థలం ‘మోక్షతీర్థం’గా ప్రసిద్ధి చెందింది.

Verse 54

गतः सोऽपि सुरश्रेष्ठः स्वस्थानं सुरसेवितम् । तत्र प्रेता दिवं यांति तर्पणेन प्रतर्पिताः

ఆ దేవశ్రేష్ఠుడు కూడా దేవులు సేవించే తన స్వస్థానానికి వెళ్లిపోయాడు. అక్కడ తర్పణంతో తృప్తిపొందిన ప్రేతాత్మలు స్వర్గానికి చేరుతారు.

Verse 55

अश्वमेधफलं स्नाने पाने गोदानजं फलम् । पुष्कराद्यानि तीर्थानि गंगाद्याः सरितस्तथा

ఇక్కడ స్నానం చేస్తే అశ్వమేధ యజ్ఞఫలం లభిస్తుంది; ఈ నీటిని పానంచేస్తే గోదానఫలం పొందుతారు. ఇది పుష్కరాది తీర్థాలకును, గంగాది నదులకును సమానము.

Verse 56

स्नानार्थमत्रागच्छंति देवताः पितरस्तथा । कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे मुक्तेशं पूजयेत्तु यः

ఇక్కడ స్నానార్థంగా దేవతలూ పితృదేవతలూ కూడా వచ్చెదరు. కార్తీకమాసంలో కృత్తికా-యోగ సమయంలో ఎవడు ముక్తేశ్వరుని పూజించునో, వాడు ఈ తీర్థపు విశేష పుణ్యానికి పాత్రుడగును.

Verse 57

स्नात्वा देवसरे रम्ये नत्वा देवं जनार्द्दनम् । यः करोति नरो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते

రమ్యమైన దేవసరస్సులో స్నానం చేసి, జనార్దనునికి నమస్కరించి, ఎవడు భక్తితో పూజ చేయునో, వాడు సమస్త పాపముల నుండి విముక్తుడగును.

Verse 58

भुक्त्वा भोगा न्यथाकामं विष्णुलोकं स गच्छति । अपुत्रा काकवंध्या च मृतवत्सा मृतप्रजा

ఇష్టమైన భోగములను అనుభవించి వాడు విష్ణులోకమునకు పోవును. అపుత్ర, కాకవంధ్య, మృతవత్స, మృతప్రజ అయిన స్త్రీకూ ఈ విధి దుఃఖదోష నివారిణిగా ఉపదేశించబడింది.

Verse 59

एकांबरेण सुस्नातौ पतिपत्न्यौ यथाविधि । तद्दोषं नाशयेन्नूनं प्रजाप्तिप्रतिबन्धकम्

భర్తా-భార్యలు ఒకే వస్త్రముతో నియమానుసారం స్నానం చేసినచో, ఆ కర్మ సంతానప్రాప్తికి అడ్డుగా నిలిచే దోషాన్ని నిశ్చయంగా నశింపజేయును.

Verse 60

मोक्षेश्वरप्रसादेन पुत्रपौत्रादि वर्द्धयेत् । दद्याद्वैकेन चित्तेन फलानि सत्यसंयुता

మోక్షేశ్వరుని ప్రసాదముచేత పుత్ర-పౌత్రాది వంశము వృద్ధి చెందును. సత్యనిష్ఠతో ఏకాగ్రచిత్తముగా ఫలములను దానముగా ఇవ్వవలెను.

Verse 61

निधाय वंशपात्रेऽपि नारी दोषात्प्रमुच्यते । प्राप्नुवंति च देवाश्च अग्निष्टोमफलं नृप

వంశపాత్రంలో ఆ హవిని నిధానము చేసినచో స్త్రీ దోషమునుండి విముక్తి పొందును. ఓ నృపా! దేవులు కూడ అగ్నిష్టోమ యాగఫలమును పొందుదురు.

Verse 62

वेधा हरिर्हरश्चैव तप्यंते परमं तपः । धर्मारण्ये त्रिसंध्यं च स्नात्वा देवसरस्यथ

వేధా బ్రహ్మ, హరి, హరుడు—వారే పరమ తపస్సు ఆచరించుదురు. ధర్మారణ్యంలో దేవసరస్సులో త్రిసంధ్యలలో (ప్రాతః, మధ్యాహ్న, సాయంకాలం) స్నానము చేయుటచే ఆ పవిత్ర నియమసాధన కలుగును.

Verse 63

तत्र मोक्षेश्वरः शंभुः स्थापितो वै ततः सुरैः । तत्र सांगं जपं कृत्वा न भूयः स्तनपो भवेत्

అక్కడ దేవతలు శంభువును ‘మోక్షేశ్వర’ రూపముగా నిశ్చయముగా స్థాపించిరి. అక్కడ సాంగముగా (నియమోపాంగసహితంగా) జపము చేసినచో మరల స్తనపానశిశువుగా జన్మించడు—అనగా పునర్జన్మ లేదు.

Verse 64

एवं क्षेत्रं महाराज प्रसिद्धं भुवनत्रये । यस्तत्र कुरुते श्राद्धं पितॄणां श्रद्धयान्वितः

ఓ మహారాజా! ఈ క్షేత్రము త్రిలోకములలో ప్రసిద్ధము. ఎవడు అక్కడ పితృదేవతల కొరకు శ్రద్ధతో శ్రాద్ధము చేయునో—

Verse 65

उद्धरेत्सप्त गोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम् । देवसरो महारम्यं नानापुष्पैः समन्वितम् । श्यामं सकलकल्हारैर्विविधैर्जलजंतुभिः

అతడు ఏడు గోత్రములను उद्धరించును, మరియు నూట ఒక కులములను తరింపజేయును. దేవసరస్సు మహారమ్యము, నానావిధ పుష్పములతో అలంకృతము; సమస్త కల్హారపద్మములతో శ్యామవర్ణమై, వివిధ జలచరజీవులతో నిండియున్నది.

Verse 66

ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यैः सेवितं सुरमानुषैः । सिद्धैर्यक्षैश्च मुनिभिः सेवितं सर्वतः शुभम्

ఈ సరస్సు బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరాది దేవతలచే సేవింపబడినది. దేవులు–మనుష్యులు, సిద్ధులు, యక్షులు, మునులు ఇక్కడికి వచ్చి పూజిస్తారు; ఇది సర్వతోముఖంగా శుభప్రదం, పుణ్యకరం.

Verse 67

युधिष्ठिर उवाच । कीदृशं तत्सरः ख्यातं तस्मि न्स्थाने द्विजोत्तम । तस्य रूपं प्रकारं च कथयस्व यथातथम्

యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—హే ద్విజోత్తమా! ఆ స్థలంలో ప్రసిద్ధమైన ఆ సరస్సు ఏ విధంగా ఉంది? దాని రూపం, స్వభావం యథాతథంగా నాకు వివరించండి.

Verse 68

व्यास उवाच । साधुसाधु महाप्राज्ञ धर्मपुत्र युधिष्ठिर । यस्य संकीर्तनान्नूनं सर्वपापैः प्रमुच्यते

వ్యాసుడు అన్నాడు—సాధు, సాధు! హే మహాప్రాజ్ఞ ధర్మపుత్ర యుధిష్ఠిరా, నీవు శుభప్రశ్న అడిగావు. నిజంగా దాని సంకీర్తన మాత్రముచేతనే సమస్త పాపాల నుండి విముక్తి కలుగుతుంది.

Verse 69

अतिस्वछतरं शीतं गंगोदकसमप्रभम् । पवित्रं मधुरं स्वादु जलं तस्य नृपोत्तम

హే నృపోత్తమా! ఆ సరస్సు నీరు అత్యంత స్వచ్ఛమై శీతలంగా, గంగాజలంలా కాంతిమంతంగా ఉంటుంది. అది పవిత్రం, మధురం, రుచికరమైనది.

Verse 70

महाविशालं गंभीरं देवखातं मनोरमम् । लहर्यादिभिर्गंभीरः फेनावर्तसमाकुलम्

అది మహావిశాలమై గంభీరంగా ఉంది; దేవతలు తవ్వినట్లున్న మనోహర కుండం. అలలు దానిని మరింత గాఢంగా చేస్తాయి; నురగలతో కూడిన భ్రమరావర్తాలతో నిండివుంది.

Verse 71

झषमंडूककमठैर्मकरैश्च समाकुलम् । शंखशुक्त्यादि भिर्युक्तं राजहंसैः सुशोभितम्

ఆ సరస్సు చేపలు, కప్పలు, తాబేళ్లు మరియు మకరాలతో కిటకిటలాడుతుంది; శంఖ-శుక్తి మొదలైనవాటితో సమృద్ధిగా ఉండి రాజహంసలతో సువిశోభితం.

Verse 72

वटप्लक्षैः समायुक्तमश्वत्थाम्रैश्च वेष्टितम् । चक्रवाकसमोपतं बकसारसटिट्टिभैः

అది వట, ప్లక్ష వృక్షాలతో నిండివుంది; అశ్వత్థ, మామిడి వృక్షాలతో చుట్టుముట్టబడి ఉంది; చక్రవాకాలు, కొంగలు, సారసాలు, టిట్టిభ పక్షులతో అలంకృతం.

Verse 73

कमनीय प्रगन्धाच्छच्छत्रपत्रैः सुशोभितम् । सेव्यमानं द्विजैः सर्वैः सारसाद्यैः सुशोभितम्

అది మనోహరమైన సువాసనతో నిండివుంది; గొడుగు వంటి విశాల ఆకులతో సువిశోభితం. సమస్త ద్విజులు ఆశ్రయించగా, సారసాది పక్షులతో మరింత అలంకృతం.

Verse 74

सदेवैर्मुनिभिश्चैव विप्रैर्मत्यैश्च भूमिप । सेवितं दुःखहं चैव सर्वपापप्रणाशनम्

హే భూమిపా! ఆ సరస్సును దేవతలు, మునులు, విప్రులు మరియు మానవులు కూడా సేవిస్తారు; అది దుఃఖనాశకము, సమస్త పాపప్రణాశకము.

Verse 75

अनादिनिधनोदंतं सेवितं सिद्धमंडलैः । स्नानादिभिः सर्वदैव तत्सरो नृपसत्तम

హే నృపసత్తమా! ఆ సరస్సు అనాది, అవినాశీ కీర్తితో కూడినది; సిద్ధమండలాలు దానిని సేవిస్తాయి, స్నానాది దేవకార్యాచరణల కోసం అది నిత్యం ఉపాస్యము.

Verse 76

विधिना कुरुते यस्तु नीलोत्सर्गं च तत्तटे । प्रेता नैव कुले तस्य यावदिंद्राश्चतुर्दश

విధిపూర్వకంగా ఆ తీరంలో నీలోత్సర్గం చేసే వానికి, పద్నాలుగు ఇంద్రుల కాలమంతా తన వంశంలో ప్రేతుడు కలుగడు।

Verse 77

कन्यादानं च ये कुर्युर्विधिना तत्र भूपते । ते तिष्ठन्ति ब्रह्मलोके यावदाभूतसंप्लवम्

ఓ భూపతే! అక్కడ విధిపూర్వకంగా కన్యాదానం చేసే వారు, ఆభూతసంప్లవం (ప్రళయం) వరకు బ్రహ్మలోకంలో నివసిస్తారు।

Verse 78

महिषीं गृहदासीं च सुरभीं सुतसंयुताम् । हेम विद्यां तथा भूमिं रथांश्च गजवाससी

గేదె (మహిషి), గృహదాసి, దూడతో కూడిన పాలిచ్చే ఆవు, బంగారం, విద్య, భూమి, రథాలు, ఏనుగులు, వస్త్రాలు—ఇవి దానాలుగా చెప్పబడ్డాయి।

Verse 79

ददाति श्रद्धया तत्र सोऽक्षयं स्वर्गमश्नुते । देवखातस्य माहात्म्यं यः पठेच्छिवसन्निधौ । दीर्घमायुस्तथा सौख्यं लभते नात्र संशयः

ఎవడు అక్కడ శ్రద్ధతో దానం చేస్తాడో, అతడు అక్షయ స్వర్గాన్ని పొందుతాడు. అలాగే శివసన్నిధిలో దేవఖాత మహాత్మ్యాన్ని పఠించేవాడు దీర్ఘాయుష్షు, సుఖం పొందుతాడు—సందేహం లేదు।

Verse 80

यः शृणोति नरो भक्त्या नारी वा त्विदमद्भुतम् । कुले तस्य भवेच्छ्रेयः कल्पांतेऽपि युधिष्ठिर

ఓ యుధిష్ఠిరా! పురుషుడైనా స్త్రీయైనా, భక్తితో ఈ అద్భుత వృత్తాంతాన్ని వినేవాడి వంశంలో కల్పాంతం వరకు శ్రేయస్సు, మంగళం కలుగుతుంది।

Verse 81

एतत्सर्वं मयाख्यातं हयग्रीवस्य कारणम् । प्रभास्तस्य तीर्थस्य सर्वपापायनुत्तये

హయగ్రీవునకు సంబంధించిన కారణముతో కూడిన ఈ సమస్తాన్ని నేను వివరించితిని. ఆ తీర్థపు ప్రభావైభవముచే సమస్త పాపములు పరమంగా నశించును.