लिङ्ग-बेर-प्रतिष्ठाविधिः / The Procedure for Installing the Liṅga and the Bera (Icon)
అధ్యాయము 36 ఉపదేశాత్మక సంభాషణగా సాగుతుంది. కృష్ణుడు శివోక్తమైన లింగం మరియు బేరం (ప్రతిమ) రెండింటికీ శ్రేష్ఠ ప్రతిష్ఠావిధిని అడుగుతాడు. ఉపమన్యువు విధిక్రమాన్ని చెబుతాడు—అశుభరహిత శుభదినం (ప్రత్యేకించి శుక్లపక్షం) ఎంచుకోవడం, శాస్త్ర ప్రమాణాల ప్రకారం లింగ నిర్మాణం, భూమి పరీక్షించి శుభస్థలం నిర్ణయించడం. ప్రాథమిక ఉపచారాలలో ముందుగా గణేశ పూజ, తరువాత స్థల శుద్ధి చేసి లింగాన్ని స్నానస్థానానికి తరలించడం. శిల్పశాస్త్రానుసారం స్వర్ణలేఖనితో కుంకుమాది రంజకంతో రేఖాంకనం/అంకనం చేయడం. లింగం, పిండికను మట్టి-నీటి మిశ్రమాలు మరియు పంచగవ్యంతో శుద్ధి చేసి వేదికతో సహా పూజ చేస్తారు. అనంతరం దివ్య జలాశయానికి తీసుకెళ్లి అధివాసార్థం స్థాపిస్తారు. అధివాస మండపం తోరణాలు, ఆవరణాలు, దర్భమాలలు, అష్టదిగ్గజాలు, అష్ట దిక్పాల కలశాలు, అష్టమంగళ చిహ్నాలతో సుసజ్జితం; దిక్పాల పూజ జరుగుతుంది. మధ్యలో కమలాసన చిహ్నిత విశాల పీఠం ఏర్పాటు చేసి శుద్ధి, దిశానియమం, దేవక్రమం ప్రకారం తదుపరి ప్రతిష్ఠా ప్రవాహం కొనసాగుతుంది.
Shlokas
Verse 1
श्रीकृष्ण उवाच । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि प्रतिष्ठाविधिमुत्तमम् । लिंगस्यापि च बेरस्य शिवेन विहितं यथा
శ్రీకృష్ణుడు పలికెను—భగవన్, లింగమునకును బెర (మూర్తి)కును శివుడు యథావిధిగా నియమించిన ఉత్తమ ప్రతిష్ఠావిధానాన్ని నేను వినదలచుకున్నాను.
Verse 2
उपमन्युरुवाच । अनात्मप्रतिकूले तु दिवसे शुक्लपक्षके । शिवशास्त्रोक्तमार्गेण कुर्याल्लिंगं प्रमाणवत्
ఉపమన్యుడు పలికెను—ఆత్మకు ప్రతికూలం కాని (శుభ) దినమున, శుక్లపక్షములో, శివశాస్త్రోక్త మార్గానుసారం సరియైన ప్రమాణముతో శివలింగాన్ని తయారు చేయవలెను.
Verse 3
स्वीकृत्याथ शुभस्थानं भूपरीक्षां विधाय च । दशोपचारान्कुर्वीत लक्षणोद्धारपूर्वकान्
శుభస్థానాన్ని ఎంచుకొని, భూమిని విధివిధానంగా పరిశీలించి, స్థల లక్షణ నిర్ధారణ-సిద్ధతతో ప్రారంభమయ్యే దశోపచారాలను నిర్వహించి, శివారాధన కర్మను సరిగా స్థాపించాలి।
Verse 4
तेषां दशोपचाराणां पूर्वं पूज्य १ विनायकम् । स्थानशुद्ध्यादिकं कृत्वालिंगं स्नानालयं नयेत्
ఆ దశోపచారాలలో ముందుగా వినాయకుని (గణేశుని) పూజించాలి. అనంతరం స్థానశుద్ధి మొదలైన విధులు చేసి శివలింగాన్ని స్నానస్థానానికి తీసుకువెళ్లాలి.
Verse 5
शलाकया कांचनया २ कुंकुमादिरसाक्तया । लक्षितं लक्षणं शिल्पशास्त्रेण विलिखेत्ततः
తర్వాత కుంకుమాది రసంలో ముంచిన బంగారు శలాకతో, శిల్పశాస్త్ర నియమానుసారం సూచించబడిన శుభలక్షణాలను లిఖించాలి.
Verse 6
अष्टमृत्सलिलैर्वाथ पञ्चमृत्सलिलैस्तथा । लिङ्गं पिंडिकया सार्धं पञ्चगव्यैश्च शोधयेत्
అష్టమృత్తికలతో కలిపిన జలంతోను, అలాగే పంచమృత్తికలతో కలిపిన జలంతోను, పిండికతో కూడిన శివలింగాన్ని శుద్ధి చేయాలి; పంచగవ్యంతో కూడా శోధించాలి.
Verse 7
सवेदिकं समभ्यर्च्य दिव्याद्यं तु जलाशयम् । नीत्वाधिवासयेत्तत्र लिंगं पिंडिकया सह
వేదికతో కూడిన జలాశయాన్ని సమ్యకంగా అర్చించి, దివ్యమైన (పూజ్యమైన) జలాన్ని తీసుకొని, అక్కడ పిండికతో సహ శివలింగానికి అధివాసం చేయించాలి.
Verse 8
अधिवासालये शुद्धे सर्वशोभासमन्विते । सतोरणे सावरणे दर्भमालासमावृते
శుద్ధమైన అధివాస-మండపంలో—సర్వశోభలతో అలంకృతంగా—మంగళతోరణముతో, తగిన ఆవరణములతో కూడి, పవిత్ర దర్భగడ్డి మాలలతో చుట్టుముట్టబడి (క్రియ నిర్వహించాలి).
Verse 9
दिग्गजाष्टकसंपन्ने दिक्पालाष्टघटान्विते । अष्टमंगलकैर्युक्ते कृतदिक्पालकार्चिते
ఆ స్థలం అష్టదిగ్గజాలతో సమృద్ధిగా, దిక్పాలుల అష్టకలశాలతో కూడి; అష్టమంగళ చిహ్నాలతో అలంకృతమై, దిక్పాలులచే విధివిధానంగా ఆరాధింపబడినది।
Verse 10
तेजसं दारवं वापि कृत्वा पद्मासनांकितम् । विन्यसेन्मध्यतस्तत्र विपुलं पीठकालयम्
ప్రకాశవంతమైన లోహముతో గానీ, కట్టెతో గానీ, పద్మాసన చిహ్నంతో ముద్రితమైన శుభాసనాన్ని తయారుచేసి, దాని మధ్యలో విశాలమైన పీఠాధారాన్ని స్థాపించాలి।
Verse 11
द्वारपालान्समभ्यर्च्य भद्रादींश्चतुरःक्रमात् । समुद्रश्च विभद्रश्च सुनंदश्च विनंदकः
భద్ర మొదలైన నాలుగు ద్వారపాలులను క్రమంగా సమ్యక్గా ఆరాధించి—సముద్ర, విభద్ర, సునంద, వినందక—(సాధకుడు తదుపరి విధికి సాగాలి)।
Verse 12
स्नापयित्वा समभ्यर्च्य लिंगं वेदिकया सह । सकूर्चाभ्यां तु वस्त्राभ्यां समावेष्ट्यं समंततः
లింగాన్ని వేదికతో కూడ స్నాపనము చేసి సమ్యక్గా పూజించి, తరువాత కూర్చ అంచులు గల రెండు వస్త్రాలతో దానిని అన్ని వైపులా చుట్టివేయాలి।
Verse 13
प्रापय्य शनकैस्तोयं पीठिकोपरि शाययेत् । प्राक्शिरस्कमधःसूत्रं पिंडिकां चास्य पश्चिमे
నెమ్మదిగా జలాన్ని పోసి దానిని పీఠికపై శయనింపజేయాలి. దాని శిరస్సు తూర్పుముఖంగా ఉండాలి; సూత్రాన్ని క్రింద ఉంచి, పిండిక (ఆధారం) పశ్చిమ భాగంలో స్థాపించాలి.
Verse 14
सर्वमंगलसंयुक्तं लिंगं तत्राधिवासयेत् । पञ्चरात्रं त्रिरात्रं वाप्येकरात्रमथापि वा
అక్కడ సర్వమంగళసంపన్నమైన లింగాన్ని అధివాసన (సంస్కారపూర్వక ప్రతిష్ఠ) చేయాలి. దానిని ఐదు రాత్రులు, లేదా మూడు రాత్రులు, లేక ఒక్క రాత్రి అయినా పవిత్ర నివాసంలో ఉంచాలి.
Verse 15
विसृज्य पूजितं तत्र शोधयित्वा च पूर्ववत् । संपूज्योत्सवमार्गेण शयनालयमानयेत्
అక్కడి పూజను ముగించి, మునుపటిలాగే మళ్లీ శుద్ధి చేయాలి. తరువాత ఉత్సవమార్గ విధానానుసారం సమ్యక్ పూజించి, (ప్రతిష్ఠిత చిహ్నం/దేవతను) శయనాలయానికి తీసుకువెళ్లాలి.
Verse 16
तत्रापि शयनस्थानं कुर्यान्मंडलमध्यतः । शुद्धैर्जलैः स्नापयित्वा लिंगमभ्यर्चयेत्क्रमात्
అక్కడ కూడా మండల మధ్యభాగంలో శయనస్థానాన్ని సిద్ధం చేయాలి. శుద్ధ జలాలతో లింగానికి స్నానం చేయించి, విధిక్రమంగా లింగాన్ని అర్చించాలి.
Verse 17
ऐशान्यां पद्ममालिख्य शुद्धलिप्ते महीतले । शिवकुंभं शोधयित्वा तत्रावाह्य शिवं यजेत्
ఈశాన దిశలో శుద్ధంగా లేపన చేసిన నేలపై పద్మాన్ని చిత్రించాలి. శివకుంభాన్ని శుద్ధి చేసి, అందులో భగవాన్ శివుని ఆవాహన చేసి ఆయనను యజించాలి (పూజించాలి).
Verse 18
वेदीमध्ये सितं पद्मं परिकल्प्य विधानतः । तस्य पश्चिमतश्चापि चंडिकापद्ममालिखेत्
వేదిక మధ్యలో విధివిధానంగా తెల్లని పద్మాన్ని ఏర్పాటు చేసి; దాని పశ్చిమభాగంలో చండికాదేవి పద్మాసనాన్ని కూడా చిత్రించాలి।
Verse 19
क्षौमाद्यैर्वाहतैर्वस्त्रैः पुष्पैर्दर्भैरथापि वा । प्रकल्प्य शयनं तस्मिन्हेमपुष्पं विनिक्षिपेत्
క్షౌమాది బాగా కడిగిన వస్త్రాలతో—లేదా పుష్పాలు, దర్భతోనైనా—శయనస్థానాన్ని సిద్ధం చేసి; ఆ శయ్యపై స్వర్ణపుష్పాన్ని నైవేద్యంగా ఉంచాలి।
Verse 20
तत्र लिंगं समानीय सर्वमंगलनिःस्वनैः । रक्तेन वस्त्रयुग्मेन सकूर्चेन समंततः
అక్కడ మంగళధ్వనులు, జయఘోషాల మధ్య శివలింగాన్ని తీసుకొచ్చి; తరువాత దాని చుట్టూ అన్ని వైపులా కూర్చతో కూడిన ఎర్ర వస్త్రాల జంటను సక్రమంగా అమర్చాలి।
Verse 21
सह पिंडिकयावेष्ट्य शाययेच्च यथा पुरा । पुरस्तात्पद्ममालिख्य तद्दलेषु यथाक्रमम्
పిండికాతో కలిసి దానిని చుట్టి, మునుపటిలాగే శయ్యపై ఉంచాలి। తరువాత ముందుగా పద్మాన్ని చిత్రించి, దాని దళాలపై క్రమంగా కార్యాన్ని కొనసాగించాలి।
Verse 22
विद्येशकलशान्न्यस्येन्मध्ये शैवीं च वर्धनीम् । परीत्य पद्मत्रितयं जुहुयुर्द्विजसत्तमाः
విద్యేశ కలశాలను స్థాపించి, మధ్యలో శైవ ‘వర్ధనీ’ పాత్రను ఉంచాలి। తరువాత పద్మత్రయాన్ని ప్రదక్షిణ చేసి, శ్రేష్ఠ ద్విజులు అగ్నిలో ఆహుతులు సమర్పించాలి।
Verse 23
ते चाष्टमूर्तयः कल्प्याः पूर्वादिपरितः स्थिताः । चत्वारश्चाथ वा दिक्षु स्वध्येतारस्सजापकाः
పూర్వదిక్కు మొదలుకొని చుట్టూ అన్ని దిశలలో స్థితిచెందిన ఆ అష్టమూర్తులను భక్తితో ధ్యానించవలెను. ఇంకా దిశలలో నాలుగు సేవకులు ఉన్నారు—వేదస్వాధ్యాయులు, జపపరాయణులు—వారు నిరంతరం పవిత్ర జపంలో నిమగ్నులై ఉంటారు.
Verse 24
जुहुयुस्ते विरंच्याद्याश्चतस्रो मूर्तयः स्मृताः । दैशिकः प्रथमं तेषामैशान्यां पश्चिमे ऽथ वा
విరంచి (బ్రహ్మ) మొదలైన నాలుగు మూర్తులు స్మృతిలో చెప్పబడ్డాయి; అవి హోమంలో ఆహుతులు సమర్పిస్తాయి. వాటిలో ‘దైశిక’—దీక్షను ప్రసాదించే మార్గదర్శక రూపం—మొదటిది; దానిని ఈశాన్య (ఉత్తర-తూర్పు) దిశలో, లేదా పశ్చిమంలో స్థాపించి పూజించాలి.
Verse 25
प्रधानहोमं कुर्वीत सप्तद्रव्यैर्यथाक्रमम् । आचार्यात्पादमर्धं वा जुहुयुश्चापरे द्विजाः
ఏడు ద్రవ్యాలతో క్రమానుసారంగా ప్రధాన-హోమం చేయవలెను. అలాగే కొందరు ద్విజులు, ఆచార్యుని ఉపదేశానుసారం, పావు భాగం లేదా అర్ధ భాగం మేరకూ అగ్నిలో ఆహుతిగా సమర్పించవచ్చు.
Verse 26
प्रधानमेकमेवात्र जुहुयादथ वा गुरुः । पूर्वं पूर्णाहुतिं हुत्वा घृतेनाष्टोत्तरं शतम्
ఇక్కడ ప్రధాన ఆహుతిని ఒక్కసారి మాత్రమే సమర్పించాలి; లేదా గురువే దానిని నిర్వహించవచ్చు. ముందుగా పూర్ణాహుతి చేసి, తరువాత నెయ్యితో నూట ఎనిమిది ఆహుతులు అర్పించాలి.
Verse 27
मूर्ध्नि मूलेन लिंगस्य शिवहस्तं प्रविन्यसेत् । शतमर्धं तदर्धं वा क्रमाद्द्रव्यैश्च सप्तभिः
లింగమూలానికి అనుగుణంగా, మూలమంత్రంతో శిరస్సుపై ‘శివహస్తం’ (శివముద్ర)ను విన్యసించాలి. తరువాత ఏడు ద్రవ్యాలతో క్రమంగా విధివిధానంగా—పూర్తి వంద, లేదా దాని సగం, లేదా దాని సగం యొక్క సగం—క్రియను నిర్వహించాలి.
Verse 28
हुत्वाहुत्वा स्पृशेल्लिंगं वेदिकां च पुनः पुनः । पूर्णाहुतिं ततो हुत्वा क्रमाद्दद्याच्च दक्षिणाम्
మళ్లీ మళ్లీ ఆహుతులు సమర్పించి, లింగాన్ని మరియు వేదికను పునఃపునః స్పర్శించాలి. అనంతరం పూర్ణాహుతి హోమం చేసి, క్రమంగా నియత దక్షిణను సమర్పించాలి।
Verse 29
आचार्यात्पादमर्धं वा होत्ःणां स्थपतेरपि । तदर्धं देयमन्येभ्यः सदस्येभ्यश्च शक्तितः
యథోచిత దక్షిణలో నుండి ఆచార్యునికి పావు భాగం లేదా అర్ధ భాగం ఇవ్వాలి; అలాగే హోతృ పురోహితులకు, స్థపతికీ ఇవ్వాలి. ఆ వాటాలోని సగాన్ని తన సామర్థ్యానుసారం ఇతర ఋత్వికులకు, సభాసదులకు దానం చేయాలి.
Verse 30
ततः श्वभ्रे वृषं हैमं कूर्चं वापि निवेश्य च । मृदंभसा पञ्चगव्यैः पुनः शुद्धजलेन च
ఆపై ఒక గుంతలో బంగారు వృషభాన్ని లేదా (కర్మానుష్ఠాన) కూర్చ-గుచ్ఛాన్ని స్థాపించి, మట్టి నీటితో, పంచగవ్యాలతో, మళ్లీ శుద్ధజలంతో శుద్ధి చేయాలి.
Verse 31
शोधितां चंदनालिप्तां श्वभ्रे ब्रह्मशिलां क्षिपेत् । करन्यासं ततः कृत्वा नवभिः शक्तिनामभिः
శుద్ధి చేసి చందనలేపనంతో అలంకరించిన బ్రహ్మశిలను గుంతలో స్థాపించాలి. తరువాత కరన్యాసం చేసి, నవశక్తుల నామాలతో చేతులను సంస్కరించాలి.
Verse 32
हरितालादिधातूंश्च बीजगंधौषधैरपि । शिवशास्त्रोक्तविधिना क्षिपेद्ब्रह्मशिलोपरि
హరితాలం మొదలైన ధాతువులను, విత్తనాలను, సుగంధ ద్రవ్యాలను, ఔషధ మూలికలను కూడా—శివశాస్త్రోక్త విధానానుసారం—బ్రహ్మశిలపై ఉంచాలి.
Verse 33
प्रतिलिंगं तु संस्थाप्य क्षीरं वृक्षसमुद्भवम् । स्थितं बुद्ध्वा तदुत्सृज्य लिंगं ब्रह्मशिलोपरि
ప్రతిలింగాన్ని స్థాపించి దానిపై వృక్షజన్య క్షీరరసాన్ని అర్పించాలి. అది స్థిరమైందని తెలిసి దానిని విడిచి బ్రహ్మశిలపై లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించాలి.
Verse 34
प्रागुदक्प्रवरां किंचित्स्थापयेन्मूलविद्यया । पिंडिकां चाथ संयोज्य शाक्तं मूलमनुस्मरन्
మూలవిద్య (ఆధార మంత్రం) ద్వారా దానిని కొద్దిగా తూర్పు మరియు ఉత్తర దిశలకు వాలేలా స్థాపించాలి. తరువాత పిండికాను కలిపి శాక్త మూలమంత్రాన్ని అంతరంగంలో స్మరించాలి.
Verse 35
बन्धनं बंधकद्रव्यैः कृत्वा स्थानं विशोध्य च । दत्त्वा चार्घ्यं च पुष्पाणि कुर्युर्यवनिकां पुनः
బంధక ద్రవ్యాలతో బంధనాన్ని చేసి స్థలాన్ని శుద్ధి చేయాలి. అర్ఘ్యమును, పుష్పములను అర్పించి మళ్లీ యవనిక (తెర)ను యథాస్థానంలో ఏర్పాటు చేయాలి.
Verse 36
यथायोग्यं निषेकादि लिंगस्य पुरतस्तदा । आनीय शयनस्थानात्कलशान्विन्यसेत्क्रमात्
అప్పుడు లింగం ముందు యథావిధిగా నిషేకాది ప్రాథమిక కర్మలను ఆచరించాలి. శయనస్థానం నుండి కలశాలను తెచ్చి క్రమంగా విన్యసించాలి.
Verse 37
महापूजामथारभ्य संपूज्य कलशान्दश । शिवमंत्रमनुस्मृत्य शिवकुंभजलांतरे
మహాపూజను ప్రారంభించి పది కలశాలను సమ్యక్గా పూజించాలి. శివమంత్రాన్ని స్మరించి శివకుంభంలోని జలంలో (దాని) న్యాసం/సంస్కారం చేయాలి.
Verse 38
अंगुष्ठानामिकायोगादादाय तमुदीरयेत् । न्यसेदीशानभागस्य मध्ये लिंगस्य मंत्रवित्
బొటనవేలు–ఉంగర వేళ్లను కలిపి దానిని గ్రహించి మంత్రాన్ని ఉచ్చరించాలి; తరువాత మంత్రవిదుడు ఈశాన భాగంలో, లింగమధ్యంలో దానిని న్యాసంగా స్థాపించాలి।
Verse 39
शक्तिं न्यसेत्तथा विद्यां विद्येशांश्च यथाक्रमम् । लिङ्गमूले शिवजलैस्ततो लिंगं निषेचयेत्
తరువాత యథాక్రమంగా శక్తి, విద్య, మరియు విద్యేశులను న్యాసం చేయాలి. ఆపై లింగమూలంలో శివజలంతో లింగాన్ని సేచించి అభిషేకించాలి।
Verse 40
वर्धन्यां पिंडिकालिंगं विद्येशकलशैः पुनः । अभिषिच्यासनं पश्चादाधाराद्यं प्रकल्पयेत्
వర్ధనీలో పిండికాసహిత లింగాన్ని స్థాపించి, విద్యేశ్వర కలశాల పవిత్ర జలాలతో మరల అభిషేకించాలి. అనంతరం ఆసనాన్ని ఏర్పాటు చేసి, ఆధారాది ఆధారవ్యవస్థను విధివిధానంగా సిద్ధం చేయాలి.
Verse 41
कृत्वा पञ्चकलान्यासं दीप्तं लिंगमनुस्मरेत् । आवाहयेच्छिवौ साक्षात्प्राञ्जलिः प्रागुदङ्मुखः
పంచకలాన్యాసం చేసి, దీప్తిమంతమైన లింగాన్ని మనసులో ధ్యానించాలి. అంజలి ముద్రతో, తూర్పు లేదా ఉత్తరముఖంగా నిలిచి, సాక్షాత్ శివుని ఆవాహన చేయాలి.
Verse 42
सर्वाभरणशोभाढ्यं सर्वमंगलनिस्वनैः । ब्रह्मविष्णुमहेशार्कशक्राद्यैर्देवदानवैः
అది సమస్త ఆభరణాల శోభతో ప్రకాశిస్తూ, అన్ని మంగళధ్వనులతో ప్రతిధ్వనించేది—అక్కడ బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరుడు, సూర్యుడు, ఇంద్రుడు మొదలైన దేవులు, దానవులు కూడా హాజరయ్యారు.
Verse 43
आनंदक्लिन्नसर्वांगैर्विन्यस्तांजलिमस्तकैः । स्तुवद्भिरेव नृत्यद्भिर्नामद्भिरभितो वृतम्
ఆనందంతో తడిసిన సర్వాంగాలతో భక్తులు శిరస్సుపై అంజలి ఉంచి చుట్టూరా వలయంగా నిలిచారు. కొందరు స్తుతించారు, కొందరు నర్తించారు, మరికొందరు నమస్కరించారు—అందరూ ప్రభు శివుని ఆరాధనలో లీనమయ్యారు।
Verse 44
ततः पञ्चोपचारांश्च कृत्वा पूजां समापयेत् । नातः परतरः कश्चिद्विधिः पञ्चोपचारकात्
ఆపై పంచోపచారాలను నిర్వహించి పూజను సమాప్తం చేయాలి. పంచోపచార పద్ధతికన్నా ఉన్నతమైన విధి మరొకటి లేదు।
Verse 45
प्रतिष्ठां लिंगवत्कुर्यात्प्रतिमास्वपि सर्वतः । लक्षणोद्धारसमये कार्यं नयनमोचनम्
ప్రతిమలకూ ప్రతి సందర్భంలో శివలింగంలాగే ప్రతిష్ఠ చేయాలి. అలాగే లక్షణోద్ధార సమయంలో ‘నయనమోచన’ (నేత్రోన్మీలన) కర్మ తప్పక చేయాలి।
Verse 46
जलाधिवासे शयने शाययेत्तान्त्वधोमुखीम् । कुम्भोदशायितां मंत्रैर्हृदि तां सन्नियोजयेत्
జలాధివాస సమయంలో ఆ తంతువు (పవిత్ర సూత్రం)ను శయనంపై అధోముఖంగా పరచాలి. తరువాత కుంభోదకంలో శాయింపజేసి, మంత్రాలతో హృదయంలో దృఢంగా నియోగించాలి।
Verse 47
कृतालयां परामाहुः प्रतिष्ठामकृतालयात् । शक्तः कृतालयः पश्चात्प्रतिष्ठाविधिमाचरेत्
పూర్తిగా నిర్మితమైన ఆలయంలో చేసిన ప్రతిష్ఠ, ఇంకా పూర్తికాని ఆలయంలో చేసిన ప్రతిష్ఠకన్నా శ్రేష్ఠమని వారు చెబుతారు. అందువల్ల ఆలయ నిర్మాణం విధివిధానంగా పూర్తై, సామర్థ్యం ఉన్నప్పుడు, తరువాత ప్రతిష్ఠావిధిని ఆచరించాలి.
Verse 48
अशक्तश्चेत्प्रतिष्ठाप्य लिंगं बेरमथापि वा । शक्तेरनुगुणं पश्चात्प्रकुर्वीत शिवालयम्
ముందుగా ఆలయం నిర్మించలేని వాడు, మొదట శివలింగమును లేదా ప్రతిమను (బేర) ప్రతిష్ఠించాలి. తరువాత తన సామర్థ్యానుసారం శివాలయాన్ని నిర్మించాలి.
Verse 49
गृहार्चां च पुनर्वक्ष्ये प्रतिष्ठाविधिमुत्तमम् । कृत्वा कनीयसंबेरं लिंगं वा लक्षणान्वितम्
గృహారాధన కోసం ప్రతిష్ఠ యొక్క ఉత్తమ విధానాన్ని మళ్లీ వివరిస్తాను. శాస్త్రలక్షణాలతో కూడిన చిన్న బేర (ప్రతిమ) లేదా శివలింగాన్ని సిద్ధం చేసి (ప్రతిష్ఠ చేయాలి).
Verse 50
अयने चोत्तरे प्राप्ते शुक्लपक्शे शुभे दिने । देवीं कृत्वा शुभे देशे तत्राब्जं पूर्ववल्लिखेत्
ఉత్తరాయణం వచ్చినప్పుడు, శుక్లపక్షంలోని శుభదినంలో, పవిత్ర స్థలంలో దేవిని స్థాపించి; అక్కడ ముందుగా చెప్పిన విధంగా పద్మయంత్రాన్ని చిత్రించాలి.
Verse 51
विकीर्य पत्रपुष्पाद्यैर्मध्ये कुंभं निधाय च । परितस्तस्य चतुरः कलशान् दिक्षु विन्यसेत्
ఆకులు, పుష్పాలు మొదలైనవి చల్లివేసి మధ్యలో కుంభాన్ని ఉంచాలి; దాని చుట్టూ నాలుగు దిక్కులలో నాలుగు కలశాలను విన్యసించాలి.
Verse 52
पञ्च ब्रह्माणि तद्बीजैस्तेषु पञ्चसु पञ्चभिः । न्यस्य संपूज्य मुद्रादि दर्शयित्वाभिरक्ष्य च
ఐదు బ్రహ్మమంత్రాలను వాటి బీజాక్షరాలతో కలిసి ఐదు స్థానాలలో ఐదు న్యాసాల ద్వారా స్థాపించి సంపూర్ణంగా పూజించాలి. తరువాత ముద్రలు మొదలైనవాటిని ప్రదర్శించి, అభిరక్షా విధితో రక్షణ చేయాలి.
Verse 53
विशोध्य लिंगं बेरं वा मृत्तोयाद्यैर्यथा पुरा । स्थापयेत्पुष्पसंछन्नमुत्तरस्थे वरासने
మట్టి, జలం మొదలైనవాటితో పూర్వాచార ప్రకారం లింగమును లేదా బేరము (ప్రతిమ)ను శుద్ధి చేసి, పుష్పాలతో కప్పి, ఉత్తరదిశలో ఉన్న శ్రేష్ఠాసనంపై ప్రతిష్ఠించాలి।
Verse 54
निधाय पुष्पं शिरसि प्रोक्षयेत्प्रोक्षणीजलैः । समभ्यर्च्य पुनः पुष्पैर्जयशब्दादिपूर्वकम्
శిరస్సుపై పుష్పం ఉంచి ప్రోక్షణీజలంతో ప్రోక్షణ చేయాలి. తరువాత మళ్లీ పుష్పాలతో సమ్యక్ అర్చన చేసి ‘జయ’ మొదలైన మంగళఘోషాలతో విధిని కొనసాగించాలి।
Verse 55
कुम्भैरीशानविद्यांतैः स्नापयेन्मूलविद्यया । ततः पञ्चकलान्यासं कृत्वा पूजां च पूर्ववत्
కుంభజలాలతో స్నాపనం చేయించి, చివరలో ఈశానవిద్య మంత్రజపంతో, మూలవిద్యతో విధిని నిర్వహించాలి. అనంతరం పంచకలా న్యాసం చేసి, పూర్వవిధంగా పూజ చేయాలి।
Verse 56
नित्यमाराधयेत्तत्र देव्या देवं त्रिलोचनम् । एकमेवाथ वा कुंभं मूर्तिमन्त्रसमन्वितम्
అక్కడ ప్రతిదినం దేవితో కూడిన త్రిలోచన దేవుడు (శివుడు)ను ఆరాధించాలి. లేక మూర్తిభావం మరియు మంత్రసహితమైన ఒక్క కుంభాన్నే పూజించవచ్చు।
Verse 57
न्यस्य पद्मांतरे सर्वं शेषं पूर्ववदाचरेत् । अत्यंतोपहतं लिंगं विशोध्य स्थापयेत्पुनः
సర్వాన్ని పద్మయంత్రాంతరంలో న్యసించి మిగిలిన విధులను పూర్వవిధంగా ఆచరించాలి. లింగం అత్యంతంగా దెబ్బతిన్నట్లయితే దానిని శుద్ధి చేసి మళ్లీ స్థాపించాలి.
Verse 58
संप्रोक्षयेदुपहतमनागुपहतं यजेत् । लिंगानि बाणसंज्ञानि स्थापनीयानि वा न वा
ఉపహతమైనదైతే సంప్రోక్షణం చేసి శుద్ధి చేయాలి; అనుపహతమైతే యజన-పూజ చేయాలి. ‘బాణ-లింగ’మని ప్రసిద్ధమైన లింగాలను స్థాపించవచ్చు లేదా స్థాపన లేకుండానే పూజించవచ్చు.
Verse 59
तानि पूर्वं शिवेनैव संस्कृतानि यतस्ततः । शेषाणि स्थापनीयानि यानि दृष्टानि बाणवत्
అవి ముందే స్వయంగా శివునిచే యథావిధిగా సంస్కృతమై (పవిత్రీకృతమై) ఉన్నాయి. మిగిలినవి బాణాలవలె ఎక్కడెక్కడో కనిపిస్తే వాటిని సమీకరించి యథాస్థానంలో స్థాపించాలి.
Verse 60
स्वयमुद्भूतलिंगे च दिव्ये चार्षे तथैव च । अपीठे पीठमावेश्य कृत्वा संप्रोक्षणं विधिम्
స్వయంభూ లింగం, అలాగే దివ్యమూ ఆర్షమూ (ఋషి-స్థాపిత) లింగం విషయంలో—పీಠం లేకపోతే ముందుగా పీಠాన్ని స్థాపించి విధిపూర్వకంగా సంప్రోక్షణం చేయాలి.
Verse 61
यजेत्तत्र शिवं तेषां प्रतिष्ठा न विधीयते । दग्धं श्लथं क्षतांगं च क्षिपेल्लिंगं जलाशये
అక్కడ వాటి సమీపంలో శివుని పూజించాలి; అటువంటి లింగాలకు (కొత్త) ప్రతిష్ఠ విధించబడదు. కానీ లింగం దగ్ధమై, శ్లథమై లేదా విరిగిన అవయవంతో ఉంటే దానిని జలాశయంలో విసర్జించాలి.
Verse 62
संधानयोग्यं संधाय प्रतिष्ठाविधिमाचरेत् । बेराद्वा विकलाल्लिंगाद्देवपूजापुरस्सरम्
సంధానయోగ్యమైనదాన్ని యథావిధిగా సంధానంచేసి, తరువాత ప్రతిష్ఠావిధిని ఆచరించాలి. అది ప్రతిమ (బేర) నుండైనా, లేదా అపూర్ణ లింగం నుండైనా—ముందుగా దేవాధిదేవుడు శివుని పూజను పూర్వకర్మగా చేసి ఈ విధానం నిర్వహించాలి.
Verse 63
उद्वास्य हृदि संधानं त्यागं वा युक्तमाचरेत् । एकाहपूजाविहतौ कुर्याद्द्विगुणमर्चनम्
ఆహ్వానించిన సన్నిధిని విధివిధానంగా ఉద్వాసనం చేసి, అనంతరం హృదయంలో శంభువును స్థాపించి స్మరించాలి; లేక యుక్తితో త్యాగమార్గాన్ని ఆచరించాలి. ఒక రోజు నిత్యపూజ విఘ్నమైతే ప్రాయశ్చిత్తం, పునఃస్థాపనార్థం ద్విగుణ అర్చన చేయాలి.
Verse 64
द्विरात्रे च महापूजां संप्रोक्षणमतः परम् । मासादूर्ध्वमनेकाहं पूजा यदि विहन्यते
పూజ రెండు రాత్రులు నిలిచిపోతే మహాపూజ చేసి, ఆపై విధివిధానంగా సంప్రోక్షణం చేయాలి. కానీ ఒక నెల దాటిన తర్వాత అనేక రోజులు పూజ భంగమైతే నియమానుసారం పూజను (పూర్తిగా) పునఃస్థాపించాలి.
Verse 65
प्रतिष्ठा प्रोच्यते कैश्चित्कैश्चित्संप्रोक्षणक्रमः । संप्रोक्षणे तु लिंगादेर्देवमुद्वास्य पूर्ववत्
కొంతమంది ఆచార్యులు ఈ క్రియను ‘ప్రతిష్ఠ’ అంటారు; మరికొందరు ‘సంప్రోక్షణక్రమం’ అంటారు. సంప్రోక్షణంలో లింగాది నుండి దేవతను పూర్వోక్త విధంగా ఉద్వాసనం చేసి, ఆపై శుద్ధికర్మ నిర్వహించాలి.
Verse 66
अष्टपञ्चक्रमेणैव स्नापयित्वा मृदंभसा । गवां रसैश्च संस्नाप्य दर्भतोयैर्विशोध्य च
అష్ట-పంచ క్రమం ప్రకారం ముందుగా మట్టిమిశ్రిత జలంతో స్నాపనం చేయాలి. తరువాత గోరసాలతో (పంచగవ్యాది) మళ్లీ స్నాపనం చేసి, చివరగా దర్భసంస్కృత జలంతో శుద్ధి చేయాలి.
Verse 67
प्रोक्षयेत्प्रोक्षणीतोयैर्मूलेनाष्टोत्तरं शतम् । सपुष्पं सकुशं पाणिं न्यस्य लिंगस्य मस्तके
ప్రోక్షణీయ పవిత్ర జలముతో శివలింగమును ప్రోక్షించి, మూలమంత్రాన్ని అష్టోత్తర శతసార్లు జపించాలి. అనంతరం పుష్పములు మరియు కుశతో కూడిన చేతిని లింగముని మస్తకంపై ఉంచాలి.
Verse 68
पञ्चवारं जपेन्मूलमष्टोत्तरशतं ततः । ततो मूलेन मूर्धादिपीठांतं संस्पृशेदपि
మూలమంత్రాన్ని ఐదు సార్లు జపించి, తరువాత దానిని నూట ఎనిమిది సార్లు జపించాలి. అనంతరం అదే మూలమంత్రాన్ని ఉచ్చరిస్తూ శిరస్సు మొదలుకొని చివరి పీఠం వరకు శరీరంలోని పవిత్ర పీఠాలను స్పర్శించాలి—ఇలా శివపూజార్థం దేహసంస్కారం జరుగుతుంది।
Verse 69
पूजां च महतीं कुर्याद्देवमावाह्य पूर्ववत् । अलब्धे स्थापिते लिंगे शिवस्थाने जले ऽथ वा
మునుపటిలాగే దేవుణ్ణి ఆవాహన చేసి విశేషమైన పూజ చేయాలి. ప్రతిష్ఠిత లింగం లభించకపోతే శివస్థానంలో గానీ, లేదా జలంలో గానీ పూజ చేయవచ్చు।
Verse 70
वह्नौ रवौ तथा व्योम्नि भगवंतं शिवं यजेत्
అగ్నిలో, సూర్యునిలో, అలాగే విశాల ఆకాశంలోనూ భగవాన్ శివుణ్ణి ఆరాధించాలి।
Frequently Asked Questions
The chapter centers on pratiṣṭhā—installing and consecrating the liṅga (and associated bera/icon) through site selection, purification, marking by śāstric rules, and adhivāsa in a properly prepared ritual pavilion.
Directional deities, pots, and the eight elephants encode the cosmos into the ritual space, making the installation a microcosmic re-ordering where Śiva’s presence is stabilized within a fully ‘mapped’ universe of directions and guardians.
Gaṇeśa (Vināyaka) is worshipped first, followed by strict purity operations (sthānaśuddhi, pañcagavya cleansing) and śilpaśāstra-compliant marking—presented as prerequisites for valid consecration.