दधीच-शाप-हेतु-वर्णनम् / The Cause of Dadhīca’s Curse (Explaining Viṣṇu’s Role at Dakṣa’s Sacrifice)
అధ్యాయము 38లో నారదుడు ప్రశ్నిస్తాడు—దక్షయజ్ఞంలో శివుని అవమానించినప్పటికీ హరి (విష్ణువు) ఎందుకు అక్కడికి వెళ్లాడు? శివగణాలతో యుద్ధం చేయడం ఎలా సమంజసం? శంభువు ప్రళయవిక్రమ శక్తిని తెలిసినవాడై కూడా అలా ప్రవర్తించడం అనుచితమని నారదుని సందేహం. బ్రహ్మ సమాధానం చెబుతాడు—ముని దధీచి శాపం వల్ల విష్ణువుకు సమ్యగ్జ్ఞానం భ్రష్టమై, ఆ మోహస్థితిలో దేవతలతో కలిసి దక్షయజ్ఞానికి వెళ్లాడు. తరువాత బ్రహ్మ శాపోద్భవ కథను ప్రారంభిస్తాడు—పరంపరలో ప్రసిద్ధుడైన క్షువ రాజు మరియు దధీచి సన్నిహిత సంబంధం, తపస్సు సందర్భంలో మూడు లోకాలకూ హానికరంగా విస్తరించిన వివాదం, అలాగే వర్ణాలలో ఎవరు శ్రేష్ఠులు అనే వాదం. శివభక్తుడూ వేదవేత్తయైన దధీచి విప్రుడు (బ్రాహ్మణుడు) శ్రేష్ఠుడని స్థాపిస్తాడు. అందువల్ల విష్ణువు దక్షయజ్ఞంలో పాల్గొనడం శివవిరోధం కాదు; పూర్వ ధర్మ-ఆచార ఘర్షణ నుంచి పుట్టిన దధీచి శాప ఫలితమని ఈ అధ్యాయం ప్రతిపాదించి, గర్వం, ధర్మం, భక్తి తాత్త్వికార్థాలకు పునాది వేస్తుంది।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य विधेरमितधीमतः । पप्रच्छ नारदः प्रीत्या विस्मितस्तं द्विजोत्तमः
సూతుడు పలికెను—అపార బుద్ధి గల విధాత బ్రహ్మ వచనాలను ఇలా విని, ఆనందంతో ఆశ్చర్యపడ్డ శ్రేష్ఠ ముని నారదుడు భక్తితో ఆయనను ప్రశ్నించాడు।
Verse 2
नारद उवाच । शिवं विहाय दक्षस्य सुरैर्यज्ञं हरिर्गतः । हेतुना केन तद् ब्रूहि यत्रावज्ञाऽ भवत्ततः
నారదుడు పలికెను—శివుని పక్కనబెట్టి హరి దేవతలతో కలిసి దక్షుని యజ్ఞానికి వెళ్లాడు. శివుని అవమానం జరిగిన ఆ స్థలానికి ఆయన ఏ కారణంతో వెళ్లాడో చెప్పండి।
Verse 3
जानाति किं स शंभुं नो हरिः प्रलयविक्रमम् । रणं कथं च कृतवान् तद्गणैरबुधो यथा
ప్రళయసమాన విక్రమం గల శంభువును హరి ఎలా తెలుసుకోగలడు? మరి శివగణాలతో ఆయన ఎలా యుద్ధం చేశాడు, అజ్ఞానివలె?
Verse 4
एष मे संशयो भूयांस्तं छिंधि करुणानिधे । चरितं ब्रूहि शंभोस्तु चित्तोत्साहकरं प्रभो
నాలో ఈ మహా సందేహం ఉద్భవించింది; కరుణానిధీ, దానిని ఛేదించండి. ప్రభో, హృదయానికి ఉత్సాహం, బలం కలిగించే శంభువు పవిత్ర చరిత్రను చెప్పండి।
Verse 5
ब्रह्मोवाच । द्विजवर्य शृणु प्रीत्या चरितं शशिमौलिनः । यत्पृच्छते कुर्वतश्च सर्वसंशयहारकम्
బ్రహ్ముడు పలికెను—ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా, భక్తి-ప్రీతితో శశిమౌళి పరమేశ్వరుని పవిత్ర చరిత్రను వినుము. నీవు అడిగినదానికీ, నీవు చేస్తున్న కర్మకూ సంబంధించిన సమస్త సందేహాలను ఇది తొలగిస్తుంది.
Verse 6
दधीचस्य मुनेः शापाद्भ्रष्टज्ञानो हरिः पुरा । सामरो दक्षयज्ञं वै गतः क्षुवसहायकृत्
దధీచి ముని శాపం వల్ల పూర్వకాలంలో హరి (విష్ణువు) సమ్యక్ వివేకాన్ని కోల్పోయెను. అప్పుడు ఆయన దేవతలతో కలిసి, క్షువను సహాయకుడిగా చేసుకొని, దక్షయజ్ఞానికి వెళ్లెను.
Verse 7
नारद उवाच । किमर्थं शप्तवान्विष्णुं दधीचो मुनिसत्तमः । कोपाकारः कृतस्तस्य हरिणा तत्सहायिना
నారదుడు పలికెను—మునిశ్రేష్ఠుడు దధీచి విష్ణువును ఏ కారణంతో శపించెను? మరియు హరి తన సహాయకుడితో కలిసి ఆయనపై కోపభావాన్ని ఎందుకు ప్రదర్శించెను?
Verse 8
ब्रह्मोवाच । समुत्पन्नो महातेजा राजा क्षुव इति स्मृतः । अभून्मित्रं दधीचस्य मुनीन्द्रस्य महाप्रभोः
బ్రహ్ముడు పలికెను—మహాతేజస్సుతో ‘క్షువ’ అనే రాజు ఉద్భవించెను. అతడు మహాప్రభువు, మునీంద్రుడు దధీచి యొక్క మిత్రుడయ్యెను.
Verse 9
चिरात्तपःप्रसंगाद्वै वादः क्षुवदधीचयोः । महानर्थकरः ख्यातस्त्रिलोकेष्वभवत्पुरा
చాలాకాలం క్రితం తపస్సు యొక్క దీర్ఘ ప్రసంగం వల్ల క్షువు మరియు ముని దధీచి మధ్య వాదము ఏర్పడెను. ఆ కలహము మహా అనర్థకారకమై త్రిలోకాలలో ప్రసిద్ధి పొందెను.
Verse 10
तत्र त्रिवर्णतः श्रेष्ठो विप्र एव न संशयः । इति प्राह दधीचो हि शिवभक्तस्तु वेदवित्
ఆ సందర్భంలో త్రివర్ణాలలో విప్రుడే శ్రేష్ఠుడు—సందేహం లేదు. ఇలా వేదవిత్తు, శివభక్తుడైన దధీచి మహాముని పలికెను.
Verse 11
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य दधीचस्य महामुने । क्षुवः प्राहेति नृपतिः श्रीमदेन विमोहितः
దధీచి మహాముని వచనాన్ని విని, ఐశ్వర్యగర్వమోహితుడైన క్షువ రాజు ఇలా పలికెను.
Verse 12
क्षुव उवाच । अष्टानां लोकपालानां वपुर्धारयते नृपः । तस्मान्नृपो वरिष्ठो हि वर्णाश्रमपतिः प्रभुः
క్షువ అన్నాడు—రాజు అష్ట లోకపాలుల శక్తిని దేహంలో ధరించును. అందుచేత రాజే శ్రేష్ఠుడు; వర్ణాశ్రమధర్మానికి అధిపతి, ప్రభువు.
Verse 13
सर्वदेवमयोराजा श्रुति प्राहेति तत्परा । महती देवता या सा सोहमेव ततो मुने
శ్రుతి చెబుతుంది—రాజు సర్వదేవమయుడు, ఆ పరతత్త్వంలో నిష్ఠగలవాడు. ఆ మహాదేవత—ఎవరివైనా—ఆమె/ఆయనే ‘సోఽహం’ (నేనే ఆ శివుడు), ఓ మునీ.
Verse 14
तस्माद्विप्राद्वरो राजा च्यवनेय विचार्यताम् । नावमंतव्य एवातः पूज्योऽहं सर्वथा त्वया
కాబట్టి, ఓ చ్యవనపుత్రా, బాగా ఆలోచించు—రాజు కూడా బ్రాహ్మణునికంటే తక్కువవాడు. అందుచేత నన్ను అవమానించకూడదు; నీవు నన్ను అన్ని విధాలా పూజించాలి.
Verse 15
ब्रह्मोवाच । श्रुत्वा तथा मतं तस्य क्षुवस्य मुनिसत्तमः । श्रुतिस्मृतिविरुद्धं तं चुकोपातीव भार्गवः
బ్రహ్ముడు పలికెను—క్షువుని ఆ అభిప్రాయాన్ని విని మునిశ్రేష్ఠుడైన భార్గవుడు అత్యంత కోపించెను; అది శ్రుతి, స్మృతి రెండింటికీ విరుద్ధమై యుండెను.
Verse 16
अथ क्रुद्धो महातेजा गौरवाच्चात्मनो मुने । अताडयत्क्षुवं मूर्ध्नि दधीचो वाममुष्टितः
అప్పుడు, ఓ మునీ, మహాతేజస్సుగల దధీచి కోపించెను; తన స్వగౌరవభారముచేత ఎడమ ముష్టితో క్షువుని శిరస్సుపై కొట్టెను.
Verse 17
वज्रेण तं च चिच्छेद दधीचं ताडितः क्षुवः । जगर्जातीव संक्रुद्धो ब्रह्मांडाधिपतिः कुधीः
వజ్రాఘాతంతో తాడింపబడిన క్షువు దధీచిని చీల్చివేసెను. కోపంతో బుద్ధి మసకబారిన ఆ బ్రహ్మాండాధిపతి ఉగ్రంగా గర్జించెను.
Verse 18
पपात भूमौ निहतो तेन वज्रेण भार्गवः । शुक्रं सस्मार क्षुवकृद्भार्गवस्य कुलंधरः
ఆ వజ్రంతో నిహతుడై భార్గవుడు భూమిపై పడిపోయెను. అప్పుడు భార్గవకులనాశకుడైన కులంధరుడు—క్షువకృత—శుక్రుని స్మరించి (ఆహ్వానించి) యుండెను.
Verse 19
शुक्रोथ संधयामास ताडितं च क्षुवेन तु । योगी दधीचस्य तदा देहमागत्य सद्रुतम्
అప్పుడు శుక్రుడు క్షువు చేత దెబ్బతిన్నదాన్ని వెంటనే సంధానించి పునరుద్ధరించాడు; అదే సమయంలో యోగి దధీచి తన దేహంతో త్వరగా అక్కడికి వచ్చాడు।
Verse 20
संधाय पूर्ववद्देहं दधीचस्याह भार्गवः । शिवभक्ताग्रणीर्भृत्यं जयविद्याप्रवर्तकः
దధీచి దేహాన్ని పూర్వవత్తుగా సంధానంచేసి భార్గవుడు పలికెను—ఇతడు శివభక్తులలో అగ్రగణ్యుడు, నిష్ఠావంత సేవకుడు, జయవిద్యను ప్రవర్తింపజేసినవాడు।
Verse 21
शुक्र उवाच । दधीच तात संपूज्य शिवं सर्वेश्वरं प्रभुम् । महामृत्युंजयं मंत्रं श्रौतमग्र्यं वदामि ते
శుక్రుడు పలికెను—తాత దధీచా! సర్వేశ్వర ప్రభువు శివుని సమ్యక్గా పూజించిన తరువాత, శ్రౌతమంత్రాలలో అగ్ర్యమైన మహామృత్యుంజయ మంత్రాన్ని నీకు ప్రకటిస్తున్నాను।
Verse 22
त्र्यम्बकं यजामहे त्रैलोक्यं पितरं प्रभुम् । त्रिमंडलस्य पितरं त्रिगुणस्य महेश्वरम्
మేము త్ర్యంబకుని యజించుచున్నాము—త్రిలోకములకు తండ్రి, ప్రభువు; త్రిమండలములకు తండ్రి, త్రిగుణాధీశుడైన మహేశ్వరుని।
Verse 23
त्रितत्त्वस्य त्रिवह्नेश्च त्रिधाभूतस्य सर्वतः । त्रिदिवस्य त्रिबाहोश्च त्रिधाभूतस्य सर्वतः
ఆయన త్రితత్త్వమయుడు, త్రివహ్నిస్వరూపుడు; సర్వత్ర త్రిధాగా ప్రకాశించువాడు. ఆయన త్రిదివాధిపతి, త్రిబాహువు; సర్వత్ర త్రిరూపంగా స్థితుడై ఉన్నాడు।
Verse 24
त्रिदेवस्य महादेवस्सुगंधि पुष्टिवर्द्धनम् । सर्वभूतेषु सर्वत्र त्रिगुणेषु कृतौ यथा
మహాదేవుడు త్రిదేవుల పరమాధిపతి; ఆయన సుగంధమయుడు, పుష్టి మరియు క్షేమాన్ని వృద్ధి చేయువాడు. ఆయన సమస్త భూతాలలో, అన్ని చోట్ల వ్యాపించి, త్రిగుణాలలోనూ నివసిస్తాడు—ప్రకట సృష్టిలో స్థాపితుడైనట్లే.
Verse 25
इन्द्रियेषु तथान्येषु देवेषु च गणेषु च । पुष्पे सुगंधिवत्सूरस्सुगंधिममरेश्वरः
ఇంద్రియాలలోను, అలాగే ఇతర సత్త్వాలలోను—దేవులలోను గణాలలోను—ఆయనే నివసిస్తున్నాడు. పుష్పంలో సువాసన ఉన్నట్లే, అమరుల అధిపతి అయిన తేజోమయుడు, సమస్తుల అంతరంలో సూక్ష్మ సారరూప సువాసనగా స్థితుడై ఉన్నాడు.
Verse 26
पुष्टिश्च प्रकृतेर्यस्मात्पुरुषाद्वै द्विजोत्तम । महदादिविशेषांतविकल्पश्चापि सुव्रत
హే ద్విజోత్తమా, పురుషుని నుంచే ప్రకృతికి వికాసమూ పోషణమూ ప్రవహిస్తాయి. అందువల్ల మహత్ నుండి ప్రారంభమై ప్రత్యేక తత్త్వాల వరకు ఉన్న భేద-పరంపర కూడా వేరు క్రమంగా ఉద్భవిస్తుంది, హే సువ్రతా.
Verse 27
विष्णोः पितामहस्यापि मुनीनां च महामुने । इन्द्रियस्य च देवानां तस्माद्वै पुष्टिवर्द्धनः
హే మహామునీ, విష్ణువుకూ పితామహుడైన బ్రహ్మకూ, మునులకూ, దేవులకూ వారి ఇంద్రియాలకూ ఆయనే పోషణను బలాన్ని పెంపొందించేవాడు. అందువల్ల ఆయన నిజంగా సమస్తుల క్షేమాన్ని వృద్ధి చేసేవాడు.
Verse 28
तं देवममृतं रुद्रं कर्मणा तपसापि वा । स्वाध्यायेन च योगेन ध्यानेन च प्रजापते
హే ప్రజాపతీ, ఆ దివ్య అమృతస్వరూప రుద్రుని కర్మతో గానీ, తపస్సుతో గానీ, స్వాధ్యాయంతో, యోగంతో, ధ్యానంతో ఉపాసించి సాక్షాత్కరించాలి.
Verse 29
सत्येनान्येन सूक्ष्माग्रान्मृत्युपाशाद्भवः स्वयम् । वंधमोक्षकरो यस्मादुर्वारुकमिव प्रभुः
సత్యముచేతను, సూక్ష్మ అంతఃసాధనముచేతను భవుడు (శ్రీశివుడు) స్వయంగా దేహిని మృత్యుపాశమునుండి విమోచించును; ఎందుకంటే ఆ ప్రభువే బంధమోక్షప్రదుడు—పండిన దోసకాయ వల్లి నుండి సులభంగా విడిపోవునట్లు।
Verse 30
मृतसंजीवनीमन्त्रो मम सर्वोत्तमः स्मृतः । एवं जपपरः प्रीत्या नियमेन शिवं स्मरन्
‘మృతసంజీవనీ’ మంత్రం నా అత్యుత్తమ మంత్రంగా స్మరించబడింది. కాబట్టి నియమాన్ని పాటిస్తూ ప్రేమతో జపంలో నిమగ్నుడై, ఎల్లప్పుడూ శివుని స్మరించాలి।
Verse 31
जप्त्वा हुत्वाभिमंत्र्यैव जलं पिब दिवानिशम् । शिवस्य सन्निधौ ध्यात्वा नास्ति मृत्युभयं क्वचित्
జపం చేసి హోమం నిర్వహించి, మంత్రాలతో జలాన్ని అభిమంత్రించి దినరాత్రులు త్రాగుము. శివసన్నిధిలో ధ్యానిస్తే ఎక్కడా మరణభయం ఉండదు.
Verse 32
कृत्वा न्यासादिकं सर्वं संपूज्य विधिवच्छिवम् । संविधायेदं निर्व्यग्रश्शंकरं भक्तवत्सलम्
న్యాసాది సమస్త పూర్వక్రియలు చేసి, విధివిధానంగా శివుని సంపూర్ణంగా పూజించాలి. ఆపై అవ్యగ్ర మనస్సుతో, భక్తవత్సల శంకరుని కేంద్రంగా ఈ అనుష్ఠానాన్ని నిర్వహించాలి.
Verse 33
ध्यानमस्य प्रवक्ष्यामि यथा ध्यात्वा जपन्मनुम् । सिद्ध मन्त्रो भवेद्धीमान् यावच्छंभुप्रभावतः
ఇప్పుడు దీనికి సంబంధించిన ధ్యానాన్ని నేను ప్రకటిస్తున్నాను. ఈ విధంగా ధ్యానించి మంత్రజపం చేస్తే, జ్ఞాని సాధకుని మంత్రం సిద్ధమవుతుంది—ఇది శంభువు కృపా-ప్రభావం వల్లనే.
Verse 34
हस्तांभोजयुगस्थकुंभयुगलादुद्धृत्यतोयं शिरस्सिंचंतं करयोर्युगेन दधतं स्वांकेभकुंभौ करौ । अक्षस्रङ्मृगहस्तमंबुजगतं मूर्द्धस्थचन्द्रस्रवत्पीयूषार्द्रतनुं भजे सगिरिजं त्र्यक्षं च मृत्युंजयम्
నేను గిరిజాసహిత త్రినేత్ర మృత్యుంజయ శివుని భజిస్తాను—ఆయన రెండు కమలహస్తాలతో జలకలశ జంటను ఎత్తి తన శిరస్సుపై జలాభిషేకం చేసుకుంటాడు; మరొక జంట చేతులతో తన ఒడిలో ఉన్న కలశాలను ధరిస్తాడు; జపమాల, స్రక్ మరియు మృగాన్ని ధరించి పద్మాసనస్థుడై, శిరోస్థ చంద్రుని నుండి జారే అమృతధారలతో దేహం స్నిగ్ధమై ఉంటాడు।
Verse 35
ब्रह्मोवाच । उपदिश्येति शुक्रः स्वं दधीचिं मुनिसत्तमम् । स्वस्थानमगमत्तात संस्मरञ् शंकरं प्रभुम्
బ్రహ్మ అన్నాడు—ఓ తాతా! ఈ విధంగా తన శిష్యుడైన మునిశ్రేష్ఠ దధీచికి ఉపదేశించి, శుక్రుడు శంకర ప్రభువును స్మరిస్తూ తన స్వస్థానానికి వెళ్లిపోయాడు.
Verse 36
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दधीचो हि महामुनिः । वनं जगाम तपसे महाप्रीत्या शिवं स्मरन्
ఆ మాటలు విని మహాముని దధీచి, మహానందంతో పరమేశ్వరుడు శివుని స్మరిస్తూ, తపస్సు చేయుటకు అరణ్యానికి వెళ్లెను।
Verse 37
तत्र गत्वा विधानेन महामृत्युंजयाभिधम् । तं मनुं प्रजपन् प्रीत्या तपस्तेपे शिवं स्मरन्
అక్కడికి వెళ్లి విధిపూర్వకంగా ‘మహామృత్యుంజయ’ అనే ఆ మంత్రాన్ని ప్రేమతో జపిస్తూ, శివుని స్మరిస్తూ తపస్సు ఆచరించెను।
Verse 38
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीयसतीखंडे क्षुवदधीचवादवर्णनं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः
ఇట్లు శ్రీశివమహాపురాణంలోని ద్వితీయ గ్రంథమైన రుద్రసంహితలో, ద్వితీయ సతీఖండంలో ‘క్షువ–దధీచి సంభాషణ వర్ణనం’ అనే ముప్పై ఎనిమిదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 39
अथ शंभुः प्रसन्नात्मा तज्जपाद्भक्तवत्सलः । आविर्बभूव पुरतस्तस्य प्रीत्या महामुने
అప్పుడు శంభువు ప్రసన్నహృదయుడై, భక్తవత్సలుడైన ఆయన ఆ జపంతో ద్రవించి—ఓ మహామునీ—ప్రేమవశాత్ అతని ముందే ప్రత్యక్షంగా అవిర్భవించాడు।
Verse 40
तं दृष्ट्वा स्वप्रभुं शंभुं स मुमोद मुनीश्वरः । प्रणम्य विधिवद्भक्त्या तुष्टाव सुकृतांजलिः
తన ప్రభువైన శంభువును చూసి మునీశ్వరుడు పరమానందించాడు. విధివిధానాలతో భక్తితో నమస్కరించి, సక్రమంగా అంజలి బద్ధం చేసి ఆయనను స్తుతించాడు।
Verse 41
अथ प्रीत्या शिवस्तात प्रसन्नश्च्यावनिं मुने । वरं ब्रूहीति स प्राह सुप्रसन्नेन चेतसा
అప్పుడు ప్రీతివశాత్ భగవాన్ శివుడు ప్రసన్నుడయ్యాడు. ఓ మునీ, ఆయన సంపూర్ణ శాంతచిత్తంతో చ్యవనునితో—“వరము చెప్పు, కోరుకో” అని అన్నాడు।
Verse 42
तच्छुत्वा शंभुवचनं दधीचो भक्तसत्तमः । सांजलिर्नतकः प्राह शंकरं भक्तवत्सलम्
శంభువు మాటలు విని భక్తశ్రేష్ఠుడైన దధీచి అంజలి బద్ధం చేసి, శిరస్సు వంచి, భక్తవత్సలుడైన శంకరునితో ఇలా అన్నాడు।
Verse 43
दधीच उवाच । देवदेव महादेव मह्यं देहि वरत्रयम् । वज्रास्थित्वादवध्यत्वमदीनत्वं हि सर्वतः
దధీచుడు పలికెను— “దేవదేవ మహాదేవా! నాకు మూడు వరములు ప్రసాదించుము— నా ఎముకలు వజ్రసమానమగునట్లు, నేను అవధ్యుడనగునట్లు, మరియు ఎల్లప్పుడూ దైన్యమో అసహాయతయో నాకుండకుండునట్లు.”
Verse 44
ब्रह्मोवाच । तदुक्तवचनं श्रुत्वा प्रसन्नः परमेश्वरः । वरत्रयं ददौ तस्मै दधीचाय तथास्त्विति
బ్రహ్ముడు పలికెను—ఆ మాటలు విని పరమేశ్వరుడు శివుడు ప్రసన్నుడై, ఋషి దధీచికి మూడు వరములు ప్రసాదించి “తథాస్తు” అని అనెను.
Verse 45
वरत्रयं शिवात्प्राप्य सानंदश्च महामुनिः । क्षुवस्थानं जगामाशु वेदमार्गे प्रतिष्ठितः
శివుని నుండి మూడు పవిత్ర వరములు పొందిన మహాముని దధీచి ఆనందభరితుడై, వేదమార్గంలో స్థిరుడై, త్వరగా క్షువుని నివాసానికి వెళ్లెను.
Verse 46
ब्रह्मोवाच । प्राप्यावध्यत्वमुग्रात्स वज्रास्थित्वमदीनताम् । अताडयच्च राजेन्द्रं पादमूलेन मूर्द्धनि
బ్రహ్ముడు పలికెను—ఆ ఉగ్రుడైన (శివుని) నుండి అవధ్యత్వం, వజ్రసమ దృఢదేహం, అచల నిర్భయత పొందిన అతడు, రాజాధిరాజుని శిరస్సుపై పాదతలంతో కొట్టెను.
Verse 47
क्षुवो दधीचं वज्रेण जघानोरस्यथो नृपः । क्रोधं कृत्वा विशेषेण विष्णुगौरवगर्वितः
ఓ నృపా! అప్పుడు క్షువుడు—విష్ణు మహిమపై గర్వించి—అత్యంత క్రోధంతో, వజ్రంతో దధీచి వక్షస్థలంపై కొట్టెను.
Verse 48
नाभून्नाशाय तद्वज्रं दधीचस्य महात्मनः । प्रभावात्परमेशस्य धातृपुत्रो विसिस्मिये
మహాత్ముడు దధీచి నుండి జనించిన ఆ వజ్రం నాశనానికి కారణం కాలేదు—ఇది పరమేశ్వర శివుని ప్రభావమే. అది చూసి ధాతృపుత్రుడు విస్మయపడ్డాడు.
Verse 49
दृष्ट्वाप्यवध्यत्वमदीनतां च वज्रस्य चात्यंतपरप्रभावम् । क्षुवो दधीचस्य मुनीश्वरस्य विसिस्मिये चेतसि धातृपुत्रः
మునీశ్వరుడు దధీచి యొక్క అవధ్యత్వం, అచంచల ధైర్యం, అలాగే వజ్రం యొక్క అత్యంత ప్రబల పరాక్రమం చూశాక కూడా ధాతృపుత్రుడు హృదయంలో విస్మయపడ్డాడు.
Verse 50
आराधयामास हरिं मुकुन्दमिन्द्रानुजं काननमाशु गत्वा । प्रपन्नपालश्च पराजितो हि दधीचमृत्युंजयसेवकेन
అతడు త్వరగా అడవికి వెళ్లి హరి ముకుందుడు—ఇంద్రుని అనుజుడు—ను ఆరాధించాడు. అయినా ‘శరణాగతపాలకుడు’ కూడా మృత్యుంజయ సేవకుడు దధీచి చేత పరాజితుడయ్యాడు.
Verse 51
पूजया तस्य सन्तुष्टो भगवान् मधुसूदनः । प्रददौ दर्शनं तस्मै दिव्यं वै गरुडध्वजः
అతని పూజతో సంతుష్టుడైన భగవాన్ మధుసూదనుడు—గరుడధ్వజుడు—అతనికి తన దివ్య దర్శనాన్ని ప్రసాదించాడు.
Verse 52
दिव्येन दर्शनेनैव दृष्ट्वा देवं जनार्दनम् । तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिः प्रणम्य गरुडध्वजम्
దివ్య దర్శనముతో జనార్దన దేవుని దర్శించి, గరుడధ్వజుడైన ప్రభువుకు నమస్కరించి, ఇష్టమైన యోగ్యమైన వాక్యాలతో ఆ దేవుని స్తుతించాడు।
Verse 53
सम्पूज्य चैवं त्रिदशेश्वराद्यैः स्तुतं देवमजेयमीशम् । विज्ञापयामास निरीक्ष्य भक्त्या जनार्दनाय प्रणिपत्य मूर्ध्ना
ఇంద్రాది దేవాధిపతులు స్తుతించిన అజేయుడైన ఆ ఈశ్వరదేవుని విధివిధానంగా పూజించి, భక్తితో దర్శిస్తూ శిరస్సు వంచి ప్రణమించి, జనార్దనుడు (విష్ణువు)కు తన వినతిని సమర్పించాడు।
Verse 54
राजोवाच । भगवन् ब्राह्मणः कश्चिद्दधीच इति विश्रुतः । धर्मवेत्ता विनीतात्मा सखा मम पुराभवत्
రాజు పలికెను—హే భగవన్! దధీచ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడైన ఒక బ్రాహ్మణుడు ఉండెను. అతడు ధర్మవేత్త, వినయశీలి, పూర్వకాలంలో నా మిత్రుడుగా ఉండెను.
Verse 55
अवध्यस्सर्वदा सर्वैश्शंकरस्य प्रभावतः । तमाराध्य महादेवं मृत्युंजयमनामयम्
శంకరుని ప్రభావముచేత మనిషి సర్వదా అందరికీ అవధ్యుడగును. అందుచేత ఆ మహాదేవుని—మృత్యుంజయుని, నిరామయుని—ఆరాధించుము.
Verse 56
सावज्ञं वामपादेन मम मूर्ध्नि सदस्यपि । ताडयामास वेगेन स दधीचो महातपाः
సభలో కూర్చున్నప్పటికీ, మహాతపస్వి దధీచుడు అవమానభావంతో తన ఎడమ పాదంతో నా శిరస్సుపై వేగంగా తన్నెను.
Verse 57
उवाच तं च गर्वेण न बिभेमीति सर्वतः । मृत्युंजयाप्त सुवरो गर्वितो ह्यतुलं हरिः
అతడు గర్వంతో అతనితో అన్నాడు—“ఏ దిక్కునుంచీ నేను భయపడను.” మృత్యుంజయ వరాన్ని పొందిన ఆ అతుల హరి అత్యంత అహంకారిగా మారెను.
Verse 58
ब्रह्मोवाच । अथ ज्ञात्वा दधीचस्य ह्यवध्यत्वं महात्मनः । सस्मारास्य महेशस्य प्रभावमतुलं हरिः
బ్రహ్ముడు పలికెను—అప్పుడు మహాత్ముడైన దధీచి అవధ్యుడని తెలిసికొని, హరి మహేశ్వరుడు (శివుడు) యొక్క అతుల ప్రభావ మహిమలను స్మరించెను।
Verse 59
एवं स्मृत्वा हरिः प्राह क्षुवं विधिसुतं द्रुतम् । विप्राणां नास्ति राजेन्द्र भयमण्वपि कुत्रचित्
ఇట్లు స్మరించి హరి విధిపుత్రుడైన క్షువునకు త్వరగా పలికెను— “రాజేంద్రా, బ్రాహ్మణులకు ఎక్కడా అణుమాత్రమైన భయమూ లేదు.”
Verse 60
विशेषाद्रुद्रभक्तानां भयं नास्ति च भूपते । दुःखं करोति विप्रस्य शापार्थं ससुरस्य मे
ఓ భూపతే, విశేషంగా రుద్రభక్తులకు ఏ భయమూ లేదు. అయితే నా మామగారిపై శాపం కలుగుటకై ఈ బ్రాహ్మణునికి దుఃఖం కలుగజేయబడుతోంది.
Verse 61
भविता तस्य शापेन दक्षयज्ञे सुरेश्वरात् । विनाशो मम राजेन्द्र पुनरुत्थानमेव च
రాజేంద్రా, అతని శాపం వల్ల దక్షయజ్ఞంలో దేవేశ్వరుని చేత నా వినాశం జరుగును; మరల నా పునరుత్థానమూ నిశ్చయంగా జరుగును.
Verse 62
तस्मात्समेत्य राजेन्द्र सर्वयज्ञो न भूयते । करोमि यत्नं राजेन्द्र दधीचविजयाय ते
కాబట్టి రాజేంద్రా, సమస్త సామగ్రి సమకూర్చినప్పటికీ సంపూర్ణ యజ్ఞం సిద్ధించదు. అందుచేత రాజేంద్రా, దధీచునిపై నీకు విజయం కలుగునట్లు నేను ప్రయత్నించెదను.
Verse 63
श्रुत्वा वाक्यं क्षुवः प्राह तथास्त्विति हरेर्नृपः । तस्थौ तत्रैव तत्प्रीत्या तत्कामोत्सुकमानसः
ఆ మాటలు విని హరిభక్తుడైన రాజు క్షువ “తథాస్తు” అని పలికెను. హృదయంలో ఆనందంతో అక్కడే నిలిచెను; అతని మనస్సు ఆ కార్యసిద్ధికి ఉత్సుకమైంది.
Frequently Asked Questions
The chapter explains Viṣṇu’s participation in Dakṣa’s yajña (where Śiva was disrespected) and the ensuing conflict context, attributing it to a prior curse by the sage Dadhīca.
It reframes divine actions through dharmic causality: even gods can be portrayed as operating under narrative constraints (śāpa) that symbolize lapses in discernment, underscoring that ritual without reverence invites disorder.
Nārada highlights Śiva’s pralayavikrama—his overwhelming, world-transforming power—implying that opposing Śiva or his gaṇas is irrational when Śiva’s supremacy is understood.