गजाननपूजा तथा औपासन-होमविधिः (Worship of Gajānana and the Procedure of Aupāsana-Homa)

Verse 2

सुब्रह्मण्य उवाच । अथ मध्याह्नसमये स्नात्वा नियतमानसः । गन्धपुष्पाक्षतादीनि पूजाद्रव्याण्युपाहरेत । नैरृत्ये पूजयेद्देवं विघ्रेशं देवपूजितम् । गणानां त्वेति मन्त्रेणावाहयेत्सुविधानतः

సుబ్రహ్మణ్యుడు పలికెను—అనంతరం మధ్యాహ్న సమయమున స్నానము చేసి, నియతమనస్సుతో గంధము, పుష్పము, అక్షతలు మొదలైన పూజాద్రవ్యములను సమకూర్చవలెను। నైరృతిదిశలో దేవతలచే పూజింపబడిన విఘ్నేశ్వరుని పూజించవలెను। ‘గణానాం త్వం…’ అని ప్రారంభమగు మంత్రంతో సువిధానంగా ఆవాహన చేయవలెను।

Verse 3

रक्तवर्णं महाकायं सर्व्वाभरणभूषितम् । पाशांकुशाक्षाभीष्टञ्च दधानं करपंकजैः

ఆయన రక్తవర్ణుడై, మహాకాయుడై, సమస్త ఆభరణములతో విభూషితుడై, కమలసమానమైన చేతులతో పాశము, అంకుశము, అక్షమాల మరియు అభీష్ట వరప్రద ముద్రను ధరించియుండెను।

Verse 4

एवमावाह्य सन्ध्याय शंभुपुत्रं गजाननम् । अभ्यर्च्य पायसापूपनालिकेरगुडादिभिः

ఇలా సంధ్యా సమయంలో శంభుపుత్రుడైన గజాననుణ్ని ఆహ్వానించి, పాయసం, అప్పాలు, కొబ్బరి, బెల్లం మొదలైన నైవేద్యాలతో విధిగా అర్చన చేయాలి।

Verse 5

नैवेद्यमुत्तमं दद्यात्ताम्बूलादिमथापरम् । परितोष्य नमस्कृत्य निर्विघ्नम्प्रार्थयेत्ततः

ఉత్తమ నైవేద్యాన్ని సమర్పించి, తరువాత తాంబూలం మొదలైన ఇతర సమర్పణలు చేయాలి. ప్రభువును సంతోషపెట్టి నమస్కరించి, ఆపై నిర్విఘ్నంగా కార్యం సాగాలని ప్రార్థించాలి।

Verse 6

अथ सायन्तनीं सन्ध्यामुपास्य स्नानपूर्वकम् । सायमौपासनं हुत्वा मौनी विज्ञापयेद्गुरुम्

తరువాత స్నానం చేసి సాయంకాల సంధ్యోపాసన చేయాలి. సాయంఔపాసన హోమం నిర్వహించి, మౌనంగా నియమంతో ఉండి గురువుకు వినయంగా నివేదించాలి।

Verse 7

भूः स्वाहेति त्र्यृचा पूर्णाहुतिं हुत्वा समाप्य च । गायत्रीं प्रजपेद्यावदपराह्णमतंद्रितः

“భూః స్వాహా”తో ప్రారంభమయ్యే మూడు ఋచలతో పూర్ణాహుతిని సమర్పించి కర్మను ముగించాలి. తరువాత ఆలస్యం లేకుండా అపరాహ్నం వరకు గాయత్రీ మంత్రాన్ని జపించాలి।

Verse 9

श्रपयित्वा चरुन्तस्मिन्समिदन्नाज्यभेदतः । जुहुयाद्रौद्रसूक्तेन सद्योजातादि पञ्चभिः

చరువును పాకం చేసి, సమిధలు, అన్నం, నెయ్యి వాటి తగిన భాగాలతో పవిత్ర అగ్నిలో ఆహుతి వేయాలి. రౌద్రసూక్తంతోను ‘సద్యోజాత’ మొదలైన ఐదు మంత్రాలతోను హోమం చేయాలి.

Verse 10

ब्रह्मभिश्च महादेवं सांबं वह्नौ विभावयेत् । गौरीर्मिमाय मन्त्रेण हुत्वा गौरीमनुस्मरन्

బ్రాహ్మణులతో కలిసి పవిత్ర అగ్నిలో ఉమాసహిత మహాదేవుని సన్నిధిగా ధ్యానించాలి. తరువాత ‘గౌరీర్మిమాయ’ మంత్రంతో ఆహుతులు వేసి, గౌరీని నిరంతరం స్మరిస్తూ హోమం చేయాలి.

Verse 11

ततोऽग्नये स्विष्टकृते स्वाहेति जुहुयात्सकृत् । हुत्वोपरिष्टात्तन्त्रन्तु ततोऽग्नेरुत्तरे बुधः

తర్వాత ‘అగ్నయే స్విష్టకృతే స్వాహా’ అని ఒక్కసారి ఆహుతి వేయాలి. ఆహుతి అనంతరం జ్ఞాని సాధకుడు యజ్ఞవ్యవస్థ (తంత్రం)ను అగ్నికి ఉత్తరంగా స్థాపించాలి.

Verse 12

स्थित्वासने जपेन्मौनी चैलाजिनकुशोत्तरे । आब्राह्मं च मुहूर्ते तु गायत्री दृढमानसः

ఆసనంపై స్థిరంగా కూర్చొని మౌనం పాటించాలి; వస్త్రం, జింకచర్మం, కుశగడ్డి మీద కూర్చోవాలి. దృఢమనస్సుతో బ్రాహ్మముహూర్తం నుంచే గాయత్రీ జపం చేయాలి.

Verse 13

इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां त्रयोदशोऽध्यायः

ఇట్లు శ్రీశివమహాపురాణంలోని షష్ఠ గ్రంథమైన కైలాససంహితలో పదమూడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.

Verse 14

उदगुद्वास्य बर्हिष्यासाद्याज्येन चरुं ततः । अभिघार्य्य व्याहृतीश्च रौद्रसूक्तञ्च पञ्च च

ఉత్తరాభిముఖంగా దర్భాసనంపై కూర్చొని, తరువాత నెయ్యితో చరు (పాక-హవిష్యము) సిద్ధం చేయాలి. అభిఘారంతో దానిని సంస్కరించి, వ్యాహృతులు మరియు ఐదు రౌద్రసూక్తాలను జపించాలి.

Verse 15

जपेद्ब्रह्माणि सन्धार्य्य चित्तं शिवपदांबुजे । प्रजापतिमथेन्द्रञ्च विश्वेदेवास्ततः परम्

మనస్సును శివుని పాదపద్మంలో స్థిరపరచి, బ్రహ్మతో ప్రారంభించి జపం చేయాలి. తరువాత క్రమంగా ప్రజాపతి, ఆపై ఇంద్రుడు, అనంతరం విశ్వేదేవులను ఆహ్వానిస్తూ జపించాలి.

Verse 16

ब्रह्माणं सचतुर्थ्यन्तं स्वाहांतान्प्रणवा दिकान् । संजप्य वाचयित्वाऽथ पुण्याहं च ततः परम्

ప్రణవముతో (ఓం) మొదలై 'స్వాహా'తో ముగిసే చతుర్థీ విభక్తి కలిగిన బ్రహ్మ మంత్రాన్ని జపించి, పఠించి, ఆపై పుణ్యాహవాచనము చేయవలెను.

Verse 17

परस्तात्तंत्रमग्नये स्वाहेत्यग्निमुखावधि । निर्वर्त्य पश्चात्प्राणाय स्वाहेत्यारभ्य पञ्चभिः

ఆ తరువాత 'అగ్నయే స్వాహా' అని అగ్నిముఖము వరకు తంత్రమును పూర్తి చేసి, పిమ్మట 'ప్రాణాయ స్వాహా' అని మొదలుపెట్టి ఐదు మంత్రములతో ఆహుతులు ఇవ్వవలెను.

Verse 18

साज्येन चरुणा पश्चादग्निं स्विष्टकृतं हुनेत् । पुनश्च प्रजपेत्सूक्तं रौद्रं ब्रह्माणि पञ्च च

ఆపై నెయ్యి కలిపిన చరుతో అగ్నిలో స్విష్టకృత్ ఆహుతి సమర్పించాలి. తరువాత మళ్లీ రుద్రసూక్తం మరియు ఐదు బ్రహ్మమంత్రాలను జపించాలి—ఇలా శివప్రసన్నతార్థం కర్మను సమాప్తి చేయాలి।

Verse 19

महेशादिचतुर्व्यूहमन्त्रांश्च प्रजपेत्पुनः । हुत्वोपरिष्टात्तन्त्रन्तु स्वशाखोक्तेन वर्त्मना

తర్వాత మహేశ మొదలైన చతుర్వ్యూహ మంత్రాలను మళ్లీ జపించాలి. ఆహుతులు సమర్పించిన తరువాత, తన స్వశాఖలో చెప్పిన విధానమార్గం ప్రకారం తాంత్రిక కర్మను ఆచరించాలి।

Verse 20

तत्तद्देवान्समुद्दिश्य सांगं कुर्य्याद्विचक्षणः । एवमग्निमुखाद्यं यत्कर्मतन्त्रम्प्रवर्त्तितम्

ఆ దేవతలను యథావిధిగా ఆహ్వానించి వివేకి సాధకుడు అంగోపాంగాలతో కూడిన కర్మను ఆచరించాలి. ఈ విధంగా అగ్నిలో ఆహుతి మొదలైన వాటితో ప్రారంభమయ్యే సమస్త కర్మతంత్రం నియమంగా ప్రవృత్తమవుతుంది.

Verse 21

अतः परं प्रजुहुयाद्विरजाहोममात्मनः । षड्विंशतत्त्वरूपेस्मिन्देहे लीनस्य शुद्धये

ఆ తరువాత తన స్వశుద్ధి కోసం విరజా-హోమాన్ని యథావిధిగా చేయాలి; ఇరవై ఆరు తత్త్వమయమైన ఈ దేహంలో లీనమైన జీవుని శుద్ధి కొరకు.

Verse 22

तत्त्वान्येतानि मद्देहे शुध्यन्तामित्यनुस्मरन् । तत्रात्मतत्त्वशुद्ध्यर्थं मन्त्रैरारुणकेतुकैः

‘నా దేహంలో ఉన్న ఈ తత్త్వాలు శుద్ధి చెందుగాక’ అని అనుస్మరిస్తూ, ఆత్మతత్త్వశుద్ధి కోసం అరుణ-కేతుక సంబంధిత మంత్రాలను వినియోగించాడు.

Verse 23

पठ्यमानैः पृथिव्यादिपुरुषांतं क्रमान्मुने । साज्येन चरुणा मौनी शिवपादाम्बुजं स्मरन्

ఓ మునీ, పఠనం భూమితత్త్వం నుండి పురుషాంతం వరకు క్రమంగా సాగుచుండగా సాధకుడు మౌనంగా ఉండాలి; నెయ్యి కలిపిన చరువును ఆహుతిగా సమర్పించి, అంతర్మనసులో శివుని పాదపద్మాలను స్మరించాలి।

Verse 24

पृथिव्यादि च शब्दादि वागाद्यं पञ्चकं पुनः । श्रोत्राद्यञ्च शिरः पार्श्वपृष्ठोदरचतुष्टयम्

పృథివి మొదలైన పంచ మహాభూతాలు, శబ్దం మొదలైన పంచ తన్మాత్రలు, వాక్కు మొదలైన పంచ కర్మేంద్రియాలు; అలాగే శ్రోత్రం మొదలైన పంచ జ్ఞానేంద్రియాలు, శిరస్సు–పార్శ్వాలు–పృష్ఠం–ఉదరం అనే చతుష్టయం—ఇవన్నీ దేహసమూహమని కీర్తించబడును.

Verse 25

जंघां च योजयेत्पश्चात्त्वगाद्यं धातुसप्तकम् । प्राणाद्यं पञ्चकं पश्चादन्नाद्यं कोशपञ्चकम्

తర్వాత జంఘలను మనస్సులో స్థాపించాలి; ఆపై త్వక్ మొదలైన సప్త ధాతువులను విన్యసించాలి. తరువాత ప్రాణం మొదలైన పంచకాన్ని, ఆపై అన్నమయము మొదలైన పంచకోశాలను—ఇలా శివోపదేశముచే తత్త్వాలను క్రమంగా వివేచించాలి.

Verse 26

मनाश्चित्तं च बुद्धिश्चाहंकृतिः ख्यातिरेव च । संकल्पन्तु गुणाः पश्चात्प्रकृतिः पुरुषस्ततः

మనస్సు, చిత్తం, బుద్ధి, అహంకారం, ఖ్యాతి—ఇవి చెప్పబడినవి; తరువాత సంకల్పం, ఆపై గుణాలు; అనంతరం ప్రకృతి, తదుపరి పురుషుడు—ఇలా సూక్ష్మ తత్త్వాలు క్రమంగా లెక్కించబడును.

Verse 27

पुरुषस्य तु भोक्तृत्वं प्रतिपन्नस्य भोजने । अन्तरंगतया तत्त्वपंचकं परिकीर्तितम्

పురుషుడు భోగ్యంలో భోగానికి ప్రవేశించి భోక్తృత్వాన్ని పొందినప్పుడు, అంతరంగ స్వరూపంగా ‘తత్త్వపంచకం’ అని ప్రకటించబడును.

Verse 28

नियतिः कालरागश्च विद्या च तदनन्तरम् । कला च पंचकमिदं मयोत्पन्नम्मुनीश्वर

ఓ మునీశ్వరా! నియతి, కాలం, రాగం, ఆ తరువాత విద్య, అలాగే కళ—ఈ ఐదింటి సమూహం నన్నుంచి ఉద్భవించింది.

Verse 29

मायान्तु प्रकृतिं विद्यादिति माया श्रुतीरिता । तज्जान्येतानि तत्त्वानि श्रुत्युक्तानि न संशयः

మాయనే ప్రకృతిగా తెలుసుకోవలెను—అని శ్రుతులు మాయను ప్రకటించాయి. కావున ఈ తత్త్వములు శ్రుతి-ఉక్తములని గ్రహించుడి; ఇందులో సందేహము లేదు.

Verse 30

कालस्वभावो नियतिरिति च श्रुतितब्रवीत् । एतत्पञ्चकमेवास्य पञ्चकञ्चक्रमुच्यते

శ్రుతి ఇలా ప్రకటిస్తుంది—‘కాలము, స్వభావము, నియతి’. ఈ ఐదింటి సమూహమే ఆయన ‘పంచచక్రం’ అని చెప్పబడుతుంది.

Verse 31

अजानन्पञ्चतत्त्वानि विद्वानपि च मूढधीः । निपत्याधस्तात्प्रकृतेरुपरिष्टात्पुमानयम्

పంచతత్త్వములను తెలియని వాడు, పండితుడైనా మూర్ఖబుద్ధియే. అటువంటి జీవుడు ప్రకృతి కింద పడిపోతాడు; దాని పైకి ఎదగలేడు.

Verse 32

काकाक्षिन्यायमाश्रित्य वर्त्तते पार्श्वतोन्वहम् । विद्यातत्त्वमिदं प्रोक्तं शुद्धविद्यामहेश्वरौ

కాకాక్షి-న్యాయమును ఆశ్రయించి ఇది నిత్యము పక్కపక్కకు కదులుచుంటుంది. ఈ తత్త్వమే ‘విద్య’ అని చెప్పబడింది—శుద్ధవిద్య, స్వయంగా మహేశ్వరుడు.

Verse 33

सदाशिवश्च शक्तिश्च शिवश्चेदं तु पञ्चकम् । शिव तत्त्वमिदम्ब्रह्मन्प्रज्ञानब्रह्मवाग्यतः

సదాశివుడు, శక్తి, శివుడు—ఇవి కలసి ఈ పంచక తత్త్వం. ఓ బ్రహ్మన్, ఇదే శివతత్త్వము; వేద మహావాక్యమైన ‘ప్రజ్ఞానం బ్రహ్మ’ అని ప్రకటించబడింది.

Verse 34

पृथिव्यादिशिवांतं यत्तत्त्वजातं मुनीश्वर । स्वकारणलयद्वारा शुद्धिरस्य विधीयताम्

ఓ మునీశ్వరా, పృథివి మొదలుకొని శివాంతం వరకు ఉన్న తత్త్వసమూహమంతటిని, ప్రతి తత్త్వాన్ని దాని స్వకారణంలో లయింపజేసే కారణ-లయ మార్గం ద్వారా శుద్ధి చేయబడుగాక.

Verse 35

एकादशानां मन्त्राणाम्परस्मैपद पूर्वकम् । शिवज्योतिश्चतुर्थ्यन्तमिदम्पदमथोच्चरेत्

పదకొండు మంత్రాలలో ముందుగా పరస్మైపద (కర్తృవాచ్య) రూపాన్ని స్థాపించి, ఆపై విధిప్రకారం ‘శివజ్యోతిః’ అనే పదాన్ని చతుర్థీ విభక్తి అంతంతో ఉచ్చరించాలి.

Verse 36

न ममेति वदेत्पश्चादुद्देशत्याग ईरितः । अतः परं विविद्यैति कपोतकायेति मन्त्रयोः

ఆ తరువాత ‘న మమ’—అంటే ‘ఇది నాది కాదు’—అని పలకాలి; దీనినే ఉద్దేశత్యాగం (స్వామ్యభావ త్యాగం) అని చెప్పారు. అనంతరం ‘కపోతకాయ…’తో ప్రారంభమయ్యే రెండు మంత్రాలను సరిగా నేర్చుకొని వినియోగించాలి.

Verse 37

व्यापकाय पदस्यान्ते परमात्मन इत्यपि । शिवज्योतिश्चतुर्थ्यन्तं विश्वभूतपदम्पुनः

పదాంతంలో ‘వ్యాపకాయ’ మరియు ‘పరమాత్మనే’ అని కూడా చేర్చాలి. తరువాత చతుర్థీ విభక్త్యంతంగా ‘శివజ్యోతిషే’—శివజ్యోతి—అని ఉచ్చరించి, మళ్లీ ‘విశ్వభూతాయ’—విశ్వరూపుడైనవానికి—అనే పదాన్ని పలకాలి.

Verse 38

घसनोत्सुकशब्दञ्च चतुर्थ्यंतमथो वदेत् । परस्मैपदमुच्चार्य्य देवाय पदमुच्चरेत्

తదుపరి ‘ఘసనోత్సుక’ అనే పదాన్ని చతుర్థీ (దాతివ్) విభక్తితో ఉచ్చరించాలి; పరస్మైపద రూపాన్ని పలికి, అనంతరం ‘దేవాయ’ అనే పదాన్ని పలకాలి.

Verse 39

उत्तिष्ठस्वेति मन्त्रस्य विश्वरूपाय शब्दतः । पुरुषाय पदम्ब्रूयादोस्वाहेत्यस्य संवदेत्

‘ఉత్తిష్ఠస్వ’తో ప్రారంభమయ్యే మంత్రంలో యథాస్థానంగా ‘విశ్వరూపాయ’ అనే పదాన్ని ఉచ్చరించాలి; తరువాత ‘పురుషాయ’ అనే పదాన్ని పలకాలి. ఈ మంత్రాంతంలో ‘ఓం స్వాహా’ అని కూడా పలకాలి.

Verse 40

लोकत्रयपदस्यान्ते व्यापिने परमात्मने । शिवायेदं न मम च पदम्ब्रूयादतः परम्

త్రిలోకాల్లో (ఏ ఉచ్చారణ అయినా) ముగింపులో, సర్వవ్యాపి పరమాత్మ శివునికి అర్పిస్తూ ఈ పరమ వాక్యాన్ని పలకాలి—“శివాయిదం, న మమ।”

Verse 41

स्व शाखोक्तप्रकारेण पुरस्तात्तन्त्रकर्म्म च । निर्वर्त्य सर्पिषा मिश्रं चरुम्प्राश्य पुरोधसे

తన వేదశాఖలో చెప్పిన విధానమున మొదట పూర్వకర్మలను యథావిధిగా నిర్వహించాలి. తరువాత నెయ్యితో కలిపిన చరువును సిద్ధం చేసి పురోహితునికి సమర్పించి, ప్రసాదరూపంగా తానే భుజించాలి.

Verse 42

प्रदद्याद्दक्षिणान्तस्मै हेमादिपरिबृंहिताम् । ब्रह्माणमुद्वास्य ततः प्रातरौपासनं हुनेत्

ఆ తరువాత ఆ పురోహితునికి బంగారం మొదలైనవాటితో సమృద్ధిగా ఉన్న సమాప్తి దక్షిణను ఇవ్వాలి. తదుపరి బ్రహ్మను యథావిధిగా ఉద్వాసన చేసి, ప్రాతఃకాలంలో ఔపాసన హోమాన్ని నిర్వహించాలి.

Verse 43

सं मां सिञ्चन्तु मरुत इति मन्त्रञ्जपेन्नरः । याते अग्न इत्यनेन मन्त्रेणाग्नौ प्रताप्य च

మనుడు “సం మా సిఞ్చంతు మరుతః” అనే మంత్రాన్ని జపించాలి; తరువాత “యాతే అగ్నే…” మంత్రంతో దానిని అగ్నిలో సమ్యక్‌గా తాపింప చేయాలి।

Verse 44

हस्तमग्नौ समारोप्य स्वात्मन्यद्वैतधामनि । प्राभातिकीं ततः सन्ध्यामुपास्यादित्यमप्यथ

పవిత్ర అగ్నిపై చేతులను ఉంచి, తన స్వాత్మలోని అద్వైతధామంలో చైతన్యాన్ని స్థిరపరచాలి। ఆపై ప్రాతఃసంధ్యా ఉపాసన చేసి, తరువాత ఆదిత్యుడు (సూర్యుడు)ను భక్తితో ఆరాధించాలి।

Verse 45

उपस्थाय प्रविश्याप्सु नाभिदघ्नं प्रवेशयन् । तन्मन्त्रान्प्रजपेत्प्रीत्या निश्चलात्मा समुत्सुकः

విధిగా నమస్కరించి నీటిలో ప్రవేశించి, నాభి వరకు మునగాలి. తరువాత స్థిరమనస్సుతో, ఉత్సాహభక్తులతో, అదే మంత్రాన్ని ప్రేమతో జపించాలి।

Verse 46

आहिताग्निस्तु यः कुर्य्यात्प्राजापत्येष्टिमाहिते । श्रौते वैश्वानरे सम्यक्सर्ववेदसदक्षिणाम्

ఆహితాగ్ని అయినవాడు ఆహిత అగ్నిలో శ్రౌత విధి ప్రకారం వైశ్వానర క్రమంలో ప్రాజాపత్య ఇష్టిని సమ్యక్‌గా నిర్వహించి, సమస్త వేదాలకు అనుగుణంగా యథోచిత దక్షిణను సమర్పించాలి।

Verse 47

अथाग्निमात्मन्यारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद्गृहात् । सावित्रीप्रथमं पादं सावित्रीमित्युदीर्य च

అనంతరం అగ్నిని తన అంతరంలో స్థాపించి బ్రాహ్మణుడు గృహమునుండి ప్రవ్రజ్యగా బయలుదేరవలెను. సావిత్రీ (గాయత్రీ) యొక్క ప్రథమ పాదాన్ని జపించి ‘సావిత్రీ’ అని కూడా ఉచ్చరించవలెను.

Verse 48

प्रवेशयामि शब्दान्ते भूरोमिति च संवदेत् । द्वितीयम्पादमुच्चार्य्य सावित्रीमिति पूर्व्ववत्

‘ప్రవేశయామి’ అనే పదాంతంలో ‘ఓం భూః’ అని కూడా పలకవలెను. తరువాత ద్వితీయ పాదాన్ని ఉచ్చరించి, మునుపటివలె ‘సావిత్రీ’ అని విధిగా ప్రయోగించవలెను.

Verse 49

प्रवेशयामि शब्दान्ते भुवरोमिति संवदेत् । तृतीयम्पादमुच्चार्य्य सावित्रीमित्यतः परम्

“ప్రవేశయామి” అనే ఉచ్చారణాంతంలో “ఓం భువః” అని పలకాలి. అనంతరం మంత్రంలోని తృతీయ పాదాన్ని జపించి, తరువాత దానిని “సావిత్రీ (గాయత్రీ)” అని ప్రకటించి సాధన చేయాలి.

Verse 50

प्रवेशयामि शब्दान्ते सुवरोमित्युदीरयेत् । त्रिपादमुच्चरेत्पूर्वं सावित्रीमित्यतः परम्

“ప్రవేశయామి” ఉచ్చారణాంతంలో “సువరోం” అని పలకాలి. ముందుగా త్రిపాద (గాయత్రీ) మంత్రాన్ని జపించి, తరువాత సావిత్రీ మంత్రాన్ని పఠించాలి.

Verse 51

प्रवेशयामि शब्दान्ते भूर्भुवस्सुवरोमिति । उदीरयेत्परम्प्रीत्या निश्चलात्मा मुनीश्वर

“ప్రవేశయామి” ఉచ్చారణాంతంలో ‘భూః, భువః, సువః’ తరువాత ‘ఓం’ను కలిపి పరమ భక్తితో పలకాలి; హే మునీశ్వరా, మనస్సు అచలంగా ఉంచాలి.

Verse 52

इयम्भगवती साक्षाच्छंकरार्द्धशरीरिणी । पंचवक्त्रा दशभुजा विपञ्चनयनोज्ज्वला

ఆమె సాక్షాత్ భగవతీ—శంకరుని అర్ధశరీరధారిణి। ఆమె పంచవక్త్ర, దశభుజ, అనేక నేత్రాల కాంతితో ప్రకాశిస్తుంది।

Verse 53

नवरत्नकिरीटोद्यच्चन्द्र लेखावतंसिनी । शुद्धस्फटिकसंकाशा दयायुधधरा शुभा

ఆమె నవరత్నకిరీటంతో అలంకృతురాలై, చంద్రలేఖను అవతంసంగా ధరించింది. నిర్మల స్ఫటికంలా ప్రకాశిస్తూ, సర్వతోముఖంగా శుభమయి, కరుణనే ఆయుధంగా ధరించింది.

Verse 54

हारकेयूरकटककिंकिणीनूपुरादिभिः । भूषितावयवा दिव्यवसना रत्नभूषणा

హారాలు, కేయూరాలు, కటకాలు, కింకిణీలు, నూపురాలు మొదలైన వాటితో ఆమె అవయవాలు అలంకృతమయ్యాయి. దివ్యవస్త్రాలు ధరించి, రత్నాభరణాలతో ఆమె ప్రకాశించింది.

Verse 55

विष्णुना विधिना देवऋषिगंधर्व्वनायकैः । मानवैश्च सदा सेव्या सर्व्वात्मव्यापिनी शिवा

విష్ణువు, విధాత బ్రహ్మ, దేవఋషులు, గంధర్వనాయకులు మరియు మనుష్యులు—ఎల్లప్పుడూ సేవించి పూజించవలసినది ఆమెనే. ఆ శివా సమస్త జీవులలో సర్వాత్మగా వ్యాపించి ఉన్నది.

Verse 56

सदाशिवस्य देवस्य धर्मपत्नी मनोहरा । जगदम्बा त्रिजननी त्रिगुणा निर्गुणाप्यजा

ఆమె దేవుడు సదాశివుని మనోహర ధర్మపత్నీ—జగదంబ, త్రిజగ జనని. త్రిగుణాల ద్వారా కార్యం చేసే ఆమె, అయినా గుణాతీత; అజ, అనాది.

Verse 57

इत्येवं संविचार्य्याथ गायत्रीं प्रजपेत्सुधीः । आदिदेवीं च त्रिपदां ब्राह्मणत्वादिदामजाम्

ఇలా విచారించిన తరువాత, సుధీ సాధకుడు గాయత్రిని జపించాలి—ఆమె ఆదిదేవి, త్రిపదా, మరియు అజా (అజన్మ)గా బ్రాహ్మణత్వాది గుణాల మూలస్రోతస్విని।

Verse 58

यो ह्यन्यथा जपेत्पापो गायत्री शिवरूपिणीम् । स पच्यते महाघोरे नरके कल्पसंख्यया

శివరూపిణీ గాయత్రిని విధివిరుద్ధంగా జపించే పాపి, మహాభయంకర నరకంలో కల్పసంఖ్యకాలం దహింపబడును।

Verse 59

सा व्याहृतिभ्यः संजाता तास्वेव विलयं गता । ताश्च प्रणवसम्भूताः प्रणवे विलयं गता

ఆమె వ్యాహృతుల నుండే జన్మించి, మళ్లీ ఆ వ్యాహృతులలోనే లయమైంది. ఆ వ్యాహృతులు కూడా ప్రణవం (ఓం) నుండే పుట్టి, చివరకు ప్రణవంలోనే లయమవుతాయి।

Verse 60

प्रणवस्सर्ववेदादिः प्रणवः शिववाचकः । मन्त्राधिराजराजश्च महाबीजं मनुः परः

ప్రణవం (ఓం) సమస్త వేదాలకు ఆదిస్రోతస్సు. ప్రణవమే శివుని వాచకం. అది మంత్రాల అధిరాజు, పరమ మహాబీజం, మరియు అత్యున్నత మను (పవిత్ర మంత్రసూత్రం)।

Verse 61

शिवो वा प्रणवो ह्येष प्रणवो वा शिवः स्मृतः । वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यन्तं विद्यते यतः

ఈ ప్రణవం (ఓం) నిజంగా శివుడే; ప్రణవాన్ని శివస్వరూపమని స్మరిస్తారు. ఎందుకంటే వాచ్యము (అర్థం) మరియు వాచకము (శబ్దం) మధ్య భేదం సంపూర్ణంగా వేరుగా లేదు।

Verse 62

एनमेव महामन्त्रञ्जीवानाञ्च तनुत्यजाम् । काश्यां संश्राव्य मरणे दत्ते मुक्तिं परां शिवः

ఈ మహామంత్రాన్ని కాశీలో దేహత్యాగ సమయమున జీవులకు వినిపించితే, శివుడు వారికి పరమ ముక్తిని ప్రసాదిస్తాడు—ఇదే శివుని అనుగ్రహం.

Verse 63

तस्मादेकाक्षरन्देवं शिवं परमकारणम् । उपासते यतिश्रेष्ठा हृदयाम्भोजमध्यगम्

అందుచేత యతిశ్రేష్ఠులు హృదయకమలమధ్యంలో నివసించే, ఏకాక్షర అవినాశి, పరమకారణుడైన పరమేశ్వరుడు శివుని ఉపాసిస్తారు।

Verse 64

मुमुक्षवोऽपरे धीरा विरक्ता लौकिका नराः । विषयान्मनसा ज्ञात्वोपासते परमं शिवम्

ఇతర ధీరులు—బాహ్యంగా లోకవ్యవహారంలో ఉన్నా అంతరంగంగా విరక్తులు—మోక్షాభిలాషతో మనసు ద్వారా విషయాల స్వరూపాన్ని గ్రహించి పరమ శివుని ఉపాసిస్తారు।

Verse 65

एवं विलाप्य गायत्रीं प्रणवे शिववाचके । अहं वृक्षस्य रेरिवेत्यनुवाकं जपेत्पुनः

ఇలా శివవాచకమైన ప్రణవం ‘ఓం’లో గాయత్రిని లయపరచి, తరువాత “అహం వృక్షస్య రేరివే…” అని ప్రారంభమయ్యే అనువాకాన్ని మళ్లీ జపించాలి।

Verse 66

यश्छन्दसामृषभ इत्यनुवाकमुपक्रमात् । गोपायांतं जपन्पश्चादुत्थितोहमितीरयेत्

“యశ్ఛందసామృషభః…” అని ప్రారంభమయ్యే అనువాకం నుండి “గోపాయ” వరకు జపించి, అనంతరం ఆసనం నుండి లేచి “ఉత్థితోఽహం” అని ఉచ్చరించాలి।

Verse 67

वदेज्जयेत्त्रिधा मन्दमध्योच्छ्रायक्रमान्मुने । प्रणवम्पूर्व्वमुद्धत्य सृष्टिस्थितिलयक्रमात्

ఓ మునీ, మృదు, మధ్యమ, ఉచ్చ—ఈ మూడు స్థాయిల క్రమంలో ఉచ్చరించి జపించాలి. ముందుగా ప్రణవం (ఓం) ను ఉద్ధరించి, తరువాత సృష్టి-స్థితి-లయ క్రమానుసారం సాగాలి।

Verse 68

तेषामथ क्रमाद्भूयाद्भूस्संन्यस्तम्भुवस्तथा । संन्यस्तं सुवरित्युक्त्वा संन्यस्तं पदमुच्चरम्

తదుపరి క్రమంగా భూః, భువః, అలాగే సువః అనే వ్యాహృతులపై మంత్రాన్ని మళ్లీ స్థాపించాలి. ప్రతి దానిని “సంన్యస్తం” అని పలుకుతూ, స్థాపిత పదాన్ని దశలవారీగా జపించాలి.

Verse 69

सर्वमंत्राद्यः प्रदेशे मयेति च पदं वदेत् । प्रणवं पूर्वमुद्धृत्य समष्टिं व्याहृतीर्वदेत्

సర్వమంత్రారంభంలో తగిన స్థానంలో “మయా” అనే పదాన్ని పలకాలి. ముందుగా ప్రణవం “ఓం” ఉచ్చరించి, తరువాత వ్యాహృతులను సమష్టిరూపంగా సంపూర్ణంగా జపించాలి.

Verse 70

समस्तमित्यतो ब्रूयान्मयेति च समब्रवीत् । सदाशिवं हृदि ध्यात्वा मंदादीति ततो मुने

ఆపై “సమస్తం” అని పలికి, “మయి” అని కూడా ఉచ్చరించాలి. తరువాత, ఓ మునీ, హృదయంలో సదాశివుని ధ్యానించి “మందా…”తో ప్రారంభమయ్యే మంత్రాన్ని జపించాలి.

Verse 71

प्रैषमंत्रांस्तु जप्त्वैवं सावधानेन चेतसा । अभयं सर्वभूतेभ्यो मत्तः स्वाहेति संजपन्

ఇలా నియమిత మంత్రాలను జాగ్రత్తగల మనస్సుతో జపించిన తరువాత, “మత్తః సర్వభూతేభ్యో అభయం—స్వాహా” అని జపిస్తూ కొనసాగించాలి.

Verse 72

प्राच्यां दिश्यप उद्धृत्य प्रक्षिपेदजलिं ततः । शिखां यज्ञोपवीतं च यत्रोत्पाट्य च पाणिना

తూర్పు దిశను ఎదుర్కొని లేచి, భక్తితో అంజలిలో నీటిని అర్పించాలి. అనంతరం ఎక్కడ ఉన్నా, తన చేతితో శిఖను మరియు యజ్ఞోపవీతాన్ని తొలగించి త్యజించాలి—శివాభిముఖ అంతర్వైరాగ్య సూచనగా.

Verse 73

गृहीत्वा प्रणवं भूश्च समुद्रं गच्छ सम्वदेत् । वह्निजायां समुच्चार्य्य सोदकाञ्जलिना ततः

ప్రణవం ‘ఓం’ను ‘భూః’తో కలిసి గ్రహించి సముద్రతీరానికి వెళ్లి జపించాలి. తరువాత అగ్నిలో ఉచ్చరించి, ఆపై జలాంజలితో ఆహుతి సమర్పించాలి.

Verse 74

अप्सु हूयादथ प्रेषैरभिमंत्र्य त्रिधा त्वपः । प्राश्य तीरे समागत्य भूमौ वस्त्रादिकं त्यजेत्

తర్వాత జలంలో హోమం చేయాలి; నియత మంత్రాలతో ఆ నీటిని మూడుసార్లు అభిమంత్రించి ఆచమనం చేయాలి. ఆపై తీరం చేరి నేలపై వస్త్రాదులను విడిచిపెట్టాలి.

Verse 75

उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा गच्छेस्सप्तपदाधिकम् । किञ्चिद्दूरमथाचार्यस्तिष्ठ तिष्ठेति संवदेत्

ఉత్తరముఖంగా గానీ తూర్పుముఖంగా గానీ ఏడు అడుగులకంటే కొద్దిగా ఎక్కువ నడవాలి. తరువాత కొంత దూరం వెళ్లి ఆచార్యుడు “ఆగు, ఆగు” అని పలకాలి.

Verse 76

लोकस्य व्यवहारार्थं कौपीनं दण्डमेव च । भगवन्स्वीकुरुष्वेति दद्यात्स्वेनैव पाणिना

లోకవ్యవహార మర్యాద కోసం కౌపీనమును దండమును తన చేతితో ఇచ్చి—“భగవన్, స్వీకరించండి” అని చెప్పాలి.

Verse 77

दत्त्वा सुदोरं कौपीनं काषायवसनं ततः । आच्छाद्याचम्य च द्वेधा त शिष्यमिति संवदेत्

అనంతరం ఆచార్యుడు అతనికి దృఢమైన యజ్ఞోపవీతం, కౌపీనము, కాషాయవస్త్రము ఇచ్చి, విధిగా ధరింపజేసి ఆచమనంతో శుద్ధి చేయించి; తరువాత క్రమానుసారంగా—“ఇవడు (ఇప్పుడు) నా శిష్యుడు” అని ప్రకటించాలి।

Verse 78

इन्द्रस्य वज्रोऽसि तत इति मन्त्रमुदाहरेत् । सम्प्रार्थ्य दण्डं गृह्णीयात्सखाय इति संजपन्

అతడు మంత్రం ఉచ్చరించాలి—“నీవు ఇంద్రుని వజ్రము, అందువలన…”। ఆపై భక్తితో ప్రార్థించి “సఖాయ” అని మృదువుగా జపిస్తూ దండాన్ని గ్రహించాలి।

Verse 79

अथ गत्वा गुरोः पार्श्वं शिवपादांबुजं स्मरन् । प्रणमेद्दण्डवद्भूमौ त्रिवारं संयतात्मवान्

తర్వాత గురువు సమీపానికి వెళ్లి, శివుని పాదపద్మాలను స్మరిస్తూ, నియమితాత్ముడైన శిష్యుడు భూమిపై దండవత్‌గా మూడు సార్లు ప్రణమించాలి।

Verse 80

पुनरुत्थाय च शनैः प्रेम्णा पश्यन्गुरुं निजम् । कृताञ्जलिपुटस्तिष्ठेद्गुरुपाद समीपतः

తర్వాత మళ్లీ నెమ్మదిగా లేచి, ప్రేమతో తన గురువును దర్శిస్తూ, అంజలి ముద్రతో గురుపాదాల సమీపంలో నిలబడాలి।

Verse 81

कर्म्मारम्भात्पूर्वमेव गृहीत्वा गोमयं शुभम् । स्थूलामलकमात्रेण कृत्वा पिण्डान्विशोषयेत

కర్మ ప్రారంభానికి ముందే శుభమైన గోమయాన్ని తీసుకొని, పెద్ద ఆమలక ఫలం పరిమాణంలో పిండాలుగా చేసి, వాటిని బాగా ఎండబెట్టాలి।

Verse 82

सौरैस्तु किरणैरेव होमारम्भाग्निमध्यगान् । निक्षिप्य होमसम्पूर्त्तौ भस्म संगृह्य गोपयेत्

సూర్యకిరణాల ద్వారానే హోమారంభాగ్నిలో ఆహుతి ద్రవ్యాలను సమర్పించాలి. హోమం పూర్తైన తరువాత పవిత్ర భస్మాన్ని సేకరించి జాగ్రత్తగా దాచాలి.

Verse 83

ततो गुरुस्समादाय विरजानलजं सितम् । भस्म तेनैव तं शिष्यमग्निरित्यादिभिः क्रमात्

అనంతరం గురువు విరజా అగ్నిలో జనించిన శుద్ధ శ్వేత భస్మాన్ని తీసుకొని, అదే భస్మంతో ‘అగ్ని…’ మొదలైన నియత మంత్రాలను క్రమంగా జపిస్తూ శిష్యుని సంస్కరించాడు.

Verse 84

मंत्रैरंगानि संस्पृश्य मूर्द्धादिचरणान्ततः । ईशानाद्यैः पञ्चमंत्रै शिर आरभ्य सर्वतः

మంత్రాలతో శిరస్సు నుండి పాదాల వరకు అవయవాలను స్పర్శించి, ఈశానాది పంచమంత్రాలచే శిరస్సునుండి ప్రారంభించి సర్వత్ర అంగన్యాసం చేయవలెను; అట్లు శివపూజార్థం దేహం పవిత్రమగును।

Verse 85

समुद्धृत्य विधानेन त्रिपुण्ड्रं धारयेत्ततः । त्रियायुषैस्त्र्यम्बकैश्च मूर्ध्न आरभ्य च क्रमात्

విధి ప్రకారం భస్మాన్ని సముద్ధరించి, అనంతరం త్రిపుండ్రాన్ని ధరించవలెను। శిరస్సునుండి ప్రారంభించి క్రమంగా త్ర్యాయుష మంత్రాలు మరియు త్ర్యంబక జపంతో దానిని లేపించవలెను।

Verse 86

ततस्सद्भक्तियुक्तेन चेतसा शिष्यसत्तमः । हृत्पंकजे समासीनं ध्यायेच्छिवमुमासखम्

అనంతరం సద్భక్తితో యుక్తమైన మనస్సుతో శిష్యశ్రేష్ఠుడు, హృదయపద్మంలో ఆసీనుడైన ఉమాసఖుడైన శివుని ధ్యానించవలెను।

Verse 87

हस्तं निधाय शिरसि शिष्यस्य स गुरुर्वदेत् । त्रिवारं प्रणवं दक्षकर्णे ऋष्यादिसंयुतम्

గురు శిష్యుని శిరస్సుపై చేయి ఉంచి ఉపదేశించాలి. తరువాత శిష్యుని కుడి చెవిలో ఋష్యాది వినియోగంతో కూడిన ప్రణవం ‘ఓం’ను మూడుసార్లు ఉచ్చరించాలి.

Verse 88

ततः कृत्वा च करुणां प्रणवस्यार्थ मादिशेत् । षड्विधार्त्थपरि ज्ञानसहितं गुरुसत्तमः

అనంతరం కరుణతో ప్రేరితుడైన గురుశ్రేష్ఠుడు శిష్యునికి ప్రణవం ‘ఓం’ యొక్క అర్థాన్ని ఉపదేశించాలి; అలాగే షడ్విధ అర్థ-తత్త్వాల సమగ్ర జ్ఞానంతో కూడి—శైవమార్గంలో ఇది మోక్షసాధనమగునట్లు చేయాలి.

Verse 89

द्विषट्प्रकारं स गुरुं प्रणमेद्भुवि दण्डवत् । तदधीनो भवेन्नित्यं नान्यत्कर्म्म समाचरेत्

విధి ప్రకారం భూమిపై దండవత్‌గా గురువుకు ప్రణామం చేయాలి. నిత్యం గురువాధీనుడై ఉండి, స్వతంత్రంగా ఇతర కర్మలను చేయకూడదు.

Verse 90

तदाज्ञया ततः शिष्यो वेदान्तार्थानुसारतः । शिवज्ञानपरो भूयात्सगुणागुणभेदतः

ఆపై గురువు ఆజ్ఞతో శిష్యుడు వేదాంతార్థానుసారంగా, సగుణ-నిర్గుణ భేదాన్ని గ్రహించి, శివజ్ఞానంలో సంపూర్ణంగా నిమగ్నుడవాలి.

Verse 91

ततस्तेनैव शिष्येण श्रवणाद्यंगपूर्व्वकम् । प्रभातिकाद्यनुष्ठानं जपान्ते कारयेद्गुरुः

ఆపై అదే శిష్యుడు శ్రవణాది అంగాలతో ముందుగా, ప్రాతఃకాలాది అనుష్ఠానాలను చేయాలి; చివరలో గురువు మంత్రజపంతో వాటిని సంపూర్ణం చేయించాలి.

Verse 92

पूजां च मण्डले तस्मिन्कैलासप्रस्तराह्वये । शिवोदितेन मार्गेण शिष्यस्तत्रैव पूजयेत्

‘కైలాస-ప్రస్తర’ అనే ఆ మండలంలో శిష్యుడు శివుడు ప్రకటించిన విధి-మార్గానుసారంగా అక్కడే పూజ చేయవలెను।

Verse 93

देवन्नित्यमशक्तश्चेत्पूजितुं गुरुणा शुभम् । स्फाटिकं पीठिकोपेतं गृह्णीयाल्लिंगमैश्वरम्

గురువు విధించిన శుభపూజను నిత్యం చేయలేని భక్తుడు ఉంటే, అతడు పీఠికతో కూడిన స్ఫటికనిర్మిత ఈశ్వరలింగాన్ని స్వీకరించి నిలుపుకోవాలి।

Verse 94

वरं प्राणपरित्यागश्छेदनं शिरसोऽपि मे । न त्वनभ्यर्च्य भुञ्जीयां भगवन्तं त्रिलोचनम्

నాకు ప్రాణత్యాగమూ—అంతేకాదు శిరఛ్ఛేదమూ—శ్రేయస్కరం; కానీ భగవాన్ త్రిలోచన శివుని అర్చించకుండా నేను భుజించను।

Verse 95

एवन्त्रिवारमुच्चार्य्य शपथं गुरुसन्निधौ । कुर्य्याद्दृढमनाश्शिष्यः शिवभक्तिसमुद्वहन्

ఇలా గురువు సన్నిధిలో మూడుసార్లు శపథాన్ని ఉచ్చరించి, శివభక్తిని హృదయంలో ధరించిన శిష్యుడు మనస్సును దృఢం చేసి దానిని అచలంగా స్థిరపరచాలి।

Verse 96

तत एव महादेवं नित्यमुद्युक्तमानसः । पूजयेत्परया भक्त्या पञ्चावरणमार्गतः

కాబట్టి మనస్సును నిత్యం జాగ్రత్తగా, ఏకాగ్రంగా ఉంచి, పంచావరణ మార్గానుసారం పరమ భక్తితో మహాదేవుని పూజించాలి।