Sarga 13

Verse 1

अतदर्हं महाराजं शयानमतथोचितम्।ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकात्परिच्युतम्।।।।अनर्थरूपा सिद्धार्था ह्यभीता भयदर्शिनी।पुनराकारयामास तमेव वरमङ्गना।।।।

అటువంటి అవమానమునకు అర్హుడు కాని, అటువంటి స్థితికి అలవాటు లేని మహారాజు నేలపై శయనించెను—పుణ్యక్షయమున దేవలోకమునుండి పడిపోయిన యయాతివలె. అనర్థస్వరూపిణి ఆ స్త్రీ, తన కార్యము సిద్ధించుకొని, అంతరంగమున నిర్భయురాలైయుండి భయమును నటిస్తూ, అదే వరములను గూర్చి మళ్లీ మళ్లీ అతనిని ఒత్తిడి చేసెను.

Verse 2

अतदर्हं महाराजं शयानमतथोचितम्।ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकात्परिच्युतम्।।2.13.1।।अनर्थरूपा सिद्धार्था ह्यभीता भयदर्शिनी।पुनराकारयामास तमेव वरमङ्गना।।2.13.2।।

ఆ మహారాజు అక్కడ శయనించి ఉన్నాడు—అటువంటి అవమానానికి అర్హుడు కాదు, అలవాటూ లేదు—పుణ్యం క్షీణించినపుడు యయాతి దేవలోకమునుండి పతితుడైనట్లు. ఆ స్త్రీ, అనర్థస్వరూపిణి, తన ఉద్దేశ్యం సిద్ధించుకొని, అంతరంగంలో నిర్భయురాలైయుండి భయాన్ని నటిస్తూ, మళ్లీ అదే వరాల విషయమై అతనిని ఒత్తిడి చేయసాగెను।

Verse 3

त्वं कत्थसे महाराज सत्यवादी दृढव्रतः।मम चेमं वरं कस्माद्विधारयितुमिच्छसि।।।।

ఓ మహారాజా! నీవు నిన్ను సత్యవాది, దృఢవ్రతుడు అని గొప్పగా చెప్పుకొంటున్నావు; మరి నా ఈ వరాన్ని ఇవ్వకుండా ఇప్పుడు ఎందుకు తప్పించుకోవాలని కోరుతున్నావు?

Verse 4

एवमुक्तस्तु कैकेय्या राजा दशरथस्तदा।प्रत्युवाच ततः क्रुद्धो मुहूर्तं विह्वलन्निव।।।।

కైకేయి ఇలా పలికినప్పుడు రాజు దశరథుడు అప్పుడు కోపంతో, క్షణమాత్రం గందరగోళంగా తడబడినవాడిలా, ప్రత్యుత్తరం పలికాడు.

Verse 5

मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे।हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा सुखिनी भव।।।।

నేను మరణించి, మనుజశ్రేష్ఠుడైన రాముడు వనానికి వెళ్లిన తరువాత—అయ్యో! హే అనార్యే, నా శత్రువా—నీ కోరిక నెరవేరి నీవు సుఖంగా ఉండు.

Verse 6

स्वर्गेऽपि खलु रामस्य कुशलं दैवतैरहम्।प्रत्यादेशादभिहितं धारयिष्ये कथं बत।।।।

స్వర్గంలో కూడా దేవతలు రాముని క్షేమం గురించి నన్ను అడిగితే, నేను తిరస్కరించి చెప్పిన మాటను ఎలా నిలబెట్టుకోగలను? అయ్యో, ఎంత విపత్తు!

Verse 7

कैकेय्याः प्रियकामेन रामः प्रव्राजितो मया।यदि सत्यं ब्रवीम्येतत्तदसत्यं भविष्यति।।।।

నేను నిజంగా ‘కైకేయి కోరిక తీరేందుకు నేను రాముణ్ని ప్రవాసానికి పంపాను’ అని చెప్పితే, ఆ సత్యమే అసత్యంగా మారుతుంది.

Verse 8

अपुत्रेण मया पुत्रश्श्रमेण महता महान्।रामो लब्धो महाबाहु स्सकथं त्यज्यते मया।।।।

నేను అపుత్రుడిగా ఉన్నప్పుడు, మహా శ్రమతో మహాబాహువైన మహానుభావుడు రాముని కుమారునిగా పొందాను. అటువంటి రాముని నేను ఎలా విడిచిపెట్టగలను?

Verse 9

शूरश्च कृतविद्यश्च जितक्रोधो क्षमापरः।कथं कमलपत्राक्षो मया रामो विवास्यते।।।।

శూరుడూ, విద్యావంతుడూ, క్రోధాన్ని జయించినవాడూ, క్షమాగుణానికి పరుడూ, కమలపత్రాక్షుడైన రాముని నేను ఎలా వనవాసానికి పంపగలను?

Verse 10

कथमिन्दीवरश्यामं दीर्घबाहुं महाबलम्।अभिराममहं रामं प्रेषयिष्यामि दण्डकान्।।।।

ఇందీవరశ్యాముడైన, దీర్ఘబాహువైన, మహాబలవంతుడైన, అతి మనోహరుడైన ఆ రాముని నేను దండకారణ్యమునకు ఎలా పంపగలను?

Verse 11

सुखानामुचितस्यैव दुःखैरनुचितस्य च।दुखं नामानुपश्येयं कथं रामस्य धीमतः।।।।

రాముడు సుఖమునకే యోగ్యుడు, దుఃఖమునకు అయోగ్యుడు; ఆ ధీమంతుడైన రాముని దుఃఖములో చూడటాన్ని నేను ఎలా భరించగలను?

Verse 12

यदि दुःखमकृत्वाऽद्य मम संक्रमणं भवेत्।अदुःखार्हस्य रामस्य तत स्सुखमवाप्नुयाम्।।।।

ఈ రోజే నా మరణము, దుఃఖమునకు అర్హుడు కాని రామునికి నేను శోకము కలిగించకుండానే సంభవించితే, దానివలననే నేను శాంతి-సుఖమును పొందుదును.

Verse 13

नृशंसे पापसङ्कल्पे रामं सत्यपराक्रमम्।किं विप्रियेण कैकेयि प्रियं योजयसे मम।।।।अकीर्तिरतुला लोके ध्रुवं परिभवश्च मे।

హే నృశంసురాలా, పాపసంకల్పినీ కైకేయీ! సత్యపరాక్రముడైన రామునికి—నాకు అత్యంత ప్రియుడైన ఆయనకు—ఎందుకు అప్రియమే కలిగించదలచుకున్నావు? ఈ లోకంలో నాకు నిశ్చయంగా అపార అపకీర్తి మరియు అవమానం కలుగును।

Verse 14

तथा विलपतस्तस्य परिभ्रमितचेतसः।।।।अस्तमभ्यगमत्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत।

అలా విలపిస్తున్న అతని చిత్తం కలతచెంది ఉండగా, సూర్యుడు అస్తమించాడు; రాత్రి వచ్చి చేరింది।

Verse 15

सा त्रियामा तथार्त्तस्य चन्द्रमण्डलमण्डिता।।।।राज्ञो विलपमानस्य न व्यभासत शर्वरी।

చంద్రమండలంతో అలంకరించబడిన ఆ త్రియామ రాత్రి కూడా, తీవ్ర వేదనతో విలపిస్తున్న రాజుకు ప్రకాశవంతంగా అనిపించలేదు।

Verse 16

तथैवोष्णं विनिश्वस्य वृद्धो दशरथो नृपः।।।।विललापार्तवद्युखं गगनासक्तलोचनः।

అలాగే వేడివేడి నిట్టూర్పులు విడుస్తూ వృద్ధ నృపుడు దశరథుడు, ఆకాశంపై చూపు నిలిపి, వ్యాధిగ్రస్తుడిలా ఆర్తుడై తన దుఃఖాన్ని విలపించాడు।

Verse 17

न प्रभातं त्वयेच्छामि निशे नक्षत्रभूषणे।।।।क्रियतां मे दया भद्रे मयाऽयं रचितोऽञ्जलिः।

హే నక్షత్రాలతో అలంకరించబడిన రాత్రీ! నీ ద్వారా ప్రభాతం రావడం నాకు ఇష్టం లేదు। హే భద్రే, నాపై దయ చూపుము—ఇదిగో, నేను అంజలి బద్ధంగా ప్రార్థిస్తున్నాను।

Verse 18

अथवा गम्यतां शीघ्रं नाहमिच्छामि निर्घृणाम्।।।।नृशंसां कैकयीं द्रष्टुं यत्कृते व्यसनं महत्।

లేదా ఇది త్వరగా ముగియనివ్వండి—ఈ మహా విపత్తు కలుగుటకు కారణమైన ఆ నిర్దయ, క్రూరమైన కైకేయిని నేను చూడదలచుకోను।

Verse 19

एवमुक्त्वा ततो राजा कैकेयीं संयताञ्जलिः।।।।प्रसादयामास पुनः कैकेयीं चेदमब्रवीत्।

ఇలా చెప్పి రాజు నియమంతో అంజలి జోడించి మళ్లీ కైకేయిని ప్రసన్నపరచుటకు యత్నించి ఆమెతో ఈ మాటలు పలికెను।

Verse 20

साधु वृत्तस्य दीनस्य त्वद्गतस्य गतायुषः।।2.1.20।।प्रसादः क्रियतां देवि भद्रे राज्ञो विशेषतः।

హే దేవి, భద్రే! సద్గుణసంపన్నుడైన ఈ దుఃఖితునిపై—నీ మీదే ఆధారపడిన, ఆయువు దాదాపు ముగిసిన నాపై—కృప చూపుము; విశేషంగా నేను నీ రాజును.

Verse 21

शून्ये न खलु सुश्रोणि मयेदं समुदाहृतम्।।।।कुरु साधु प्रसादं मे बाले सहृदया ह्यसि।

హే సుశ్రోణి! నేను ఈ మాటలు వ్యర్థంగా పలుకలేదు. హే బాలే! నాకు అనుగ్రహం చేయుము; నీవు హృదయపూర్వకంగా దయగలదానివి।

Verse 22

प्रसीद देवि रामोमेत्वद्दत्तं राज्यमव्यम्।।।।लभतामसितापाङ्गे यशः परमवाप्नु हि।

హే దేవి, ప్రసన్నమవుము. నా ఈ అవ్యయ రాజ్యాన్ని నీవు రామునికి దయచేసి ప్రసాదించుము; హే అసితాపాంగే, నీవు నిశ్చయంగా పరమ యశస్సును పొందుదువు.

Verse 23

मम रामस्य लोकस्य गुरूणां भरतस्य च।।।।प्रियमेतद्गुरुश्रोणि कुरु चारुमुखेक्षणे

హే గురుశ్రోణి, హే చారుముఖేక్షణే రాణీ! నా కొరకు, రాముని కొరకు, ప్రజల కొరకు, గురువుల కొరకు మరియు భరతుని కొరకు కూడా—ఈ ప్రియకార్యాన్ని చేయుము.

Verse 24

विशुद्धभावस्य सुदुष्टभावाताम्रेक्षणस्याश्रुकलस्य राज्ञः।श्रुत्वा विचित्रं करुणं विलापंभर्तुर्नृशंसा न चकार वाक्यम्।।।।

విశుద్ధహృదయుడైన రాజు—ఎర్రబడిన కన్నులతో, కన్నీళ్లతో నిండినవాడు—అతని విచిత్రమైన కరుణ విలాపాన్ని విన్నప్పటికీ, దుష్టభావముగల ఆ నిర్దయ స్త్రీ భర్త మాటను అంగీకరించలేదు.

Verse 25

ततस्स राजा पुनरेव मूर्छितःप्रियामतुष्टां प्रतिकूलभाषिणीम्।समीक्ष्य पुत्रस्य विवासनं प्रतिक्षितौ विसंज्ञो निपपात दुखितः।।।।

అప్పుడు రాజు మరల మూర్ఛించాడు. ప్రియ రాణి అసంతృప్తిగా, ప్రతికూలంగా మాట్లాడుతూ, కుమారుని వనవాసానికే పట్టుబడినదని చూచి, అతడు దుఃఖంతో స్పృహతప్పి నేలపై పడిపోయాడు.

Verse 26

इतीव राज्ञो व्यथितस्य सा निशाजगाम घोरं श्वसतो मनस्विनःविबोध्यमानः प्रतिबोधनं तदानिवारयामास स राजसत्तमः।।।।

ఇలా వ్యథితుడైన మహామనస్క రాజుని ఆ రాత్రి ఘోరమైన నిట్టూర్పులతో గడిచింది. తరువాత వందిజనులు అతనిని మేల్కొలపబోయినప్పుడు, ఆ రాజశ్రేష్ఠుడు వారి మేల్కొలుపును ఆపివేశాడు.