The Exposition of Spiritual Knowledge (Jñāna-pradarśanam)
సనకుడు విష్ణు మహిమను శ్రవణం/కీర్తనం చేయడం తక్షణమే పాపనాశకమని స్తుతించి, సాధకుల అర్హతభేదాన్ని చెబుతాడు—శాంతులు షడ్రిపువులను జయించి జ్ఞానయోగంతో అక్షరాన్ని చేరుతారు; శుద్ధకర్ములు కర్మయోగంతో అచ్యుతుని చేరుతారు; లోభమోహులు ప్రభువును నిర్లక్ష్యం చేస్తారు. తరువాత అశ్వమేధసమ పుణ్యాన్ని ప్రసాదించే ప్రాచీన కథ—వేదమాలి అనే వేదపారంగత హరిభక్తుడు కుటుంబలోభంతో అధర్మ వ్యాపారంలో పడి నిషిద్ధ వస్తువులు, మద్యం, వ్రతాల వరకు అమ్మి, అపవిత్ర దానాలు స్వీకరిస్తాడు. ఆశ తీరని స్వభావాన్ని గ్రహించి విరక్తి పొంది ధనాన్ని పంచి, ప్రజాహిత కార్యాలు, దేవాలయ నిర్మాణం చేసి నర-నారాయణ ఆశ్రమానికి వెళ్తాడు. అక్కడ తేజోవంతుడైన ముని జానంతిని కలసి అతిథ్యాన్ని పొందీ మోక్షజ్ఞానాన్ని కోరుతాడు. జానంతి నిరంతర విష్ణుస్మరణ, పరనిందా త్యాగం, కరుణ, షడ్దోషాల విరమణ, అతిథి సత్కారం, నిష్కామ పుష్పపత్రార్చన, దేవ-ఋషి-పితృ తర్పణ, అగ్నిసేవ, మందిర శుభ్రత/జీర్ణోద్ధార/దీపదానం, ప్రదక్షిణ-స్తోత్రపాఠం, నిత్య పురాణ-వేదాంత అధ్యయనం ఉపదేశిస్తాడు. ‘నేను ఎవరు?’ అనే ప్రశ్నకు మనోజన్య అహంకారం, నిర్గుణ ఆత్మ, ‘తత్త్వమసి’ మహావాక్య బోధ ద్వారా బ్రహ్మసాక్షాత్కారం కలిగి, వారాణసీలో పరమముక్తి పొందుతాడు. ఫలశ్రుతిలో శ్రవణ-పఠనం కర్మబంధాన్ని ఛేదిస్తుందని చెప్పబడింది।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । पुनर्वक्ष्यामि माहात्म्यं देवदेवस्य चक्रिणः । पठतां शृण्वतां सद्यः पापराशिः प्रणश्यति 1. ॥ १ ॥
సనకుడు పలికెను—చక్రధారి దేవదేవుడు (విష్ణువు) యొక్క మహాత్మ్యాన్ని నేను మళ్లీ చెప్పుదును. చదివేవారికీ వినేవారికీ పాపరాశి తక్షణమే నశించును।
Verse 2
शान्ता जितारिषड्वर्गा योगेनाप्यनहङ्कृताः । यजन्ति ज्ञानयोगेन ज्ञानरूपिणमव्ययम् ॥ २ ॥
వారు శాంతులు, షడ్వర్గమును (ఆరు అంతఃశత్రువులను) జయించినవారు, యోగస్థితిలోనూ అహంకారరహితులు; జ్ఞానయోగముతో జ్ఞానస్వరూపుడైన అవ్యయ ప్రభువును ఆరాధిస్తారు।
Verse 3
तीर्थस्नानैर्विशुद्धा ये व्रतदानतपोमखैः । यजन्ति कर्मयोगेन सर्वधातारमच्युतम् ॥ ३ ॥
తీర్థస్నానాలతో శుద్ధులై, వ్రతదానతపోమఖాలతో పవిత్రులైన వారు కర్మయోగ నియమంతో సర్వధారకుడైన అచ్యుతుని ఆరాధిస్తారు।
Verse 4
लुब्धा व्यसनिनोऽज्ञाश्च न यजन्ति जगत्पतिम् । अजरामरवन्मूढास्तिष्ठन्ति नरकीटकाः ॥ ४ ॥
లోభులు, వ్యసనాసక్తులు, అజ్ఞులు జగత్పతిని ఆరాధించరు; తాము అజరామరులమని భ్రమించి మూర్ఖులై నరకకీటకులవలె నిలిచిపోతారు।
Verse 5
तडिल्लेखाश्रिया मत्ता वृथाहङ्कारदूषिताः । न यजन्ति जगन्नाथं सर्वश्रेयोविधायकम् ॥ ५ ॥
మెరుపురేఖలాంటి క్షణిక వైభవంలో మత్తులై, వ్యర్థ అహంకారంతో కలుషితులైన వారు, సర్వశ్రేయస్సు ప్రసాదించే జగన్నాథుని ఆరాధించరు।
Verse 6
हरिधर्मरताः शान्ता हरिपादाब्जसेवकाः । दैवात्केऽपीह जायन्ते लोकानुग्रहतत्पराः ॥ ६ ॥
హరిధర్మంలో రతులై, శాంతులై, హరి పాదపద్మ సేవకులైన కొందరు దైవయోగవశాత్ ఈ లోకంలో జన్మిస్తారు; వారు లోకానుగ్రహానికి నిత్యం తత్పరులు।
Verse 7
कर्मणा मनसा वाचा यो यजेद्भक्तितो हरिम् । स याति परमं स्थानं सर्वलोकोत्तमोत्तमम् ॥ ७ ॥
కర్మతో, మనసుతో, వాక్కుతో భక్తితో హరిని ఆరాధించే వాడు పరమ స్థానాన్ని పొందుతాడు—అది సమస్త లోకాలకన్నా ఉత్తమోత్తమమైనది।
Verse 8
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । पठतां शृण्वतां चैव सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ८ ॥
ఇక్కడనే నేను ఈ ప్రాచీన పవిత్ర ఇతిహాసాన్ని ఉదాహరిస్తాను; దీనిని పఠించువారికీ శ్రవించువారికీ ఇది సమస్త పాపాలను నశింపజేస్తుంది।
Verse 9
तत्प्रवक्ष्यामि चरितं यज्ञमालिसुमालिनोः । यस्य श्रवणमात्रेण वाजिमेधफलं लभेत् ॥ ९ ॥
ఇప్పుడు యజ్ఞమాలి మరియు సుమాలి వారి పవిత్ర చరిత్రను నేను వివరిస్తాను; దీని శ్రవణమాత్రంతోనే అశ్వమేధ యాగఫలం లభిస్తుంది।
Verse 10
कश्चिदासीत्पुरा विप्र ब्राह्मणो रैवतेऽन्तरे । वेदमालिरिति ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः ॥ १० ॥
హే విప్రా! పూర్వకాలంలో రైవతుని కాలంలో ‘వేదమాలి’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడైన, వేదాలు మరియు వేదాంగాలలో పారంగతుడైన ఒక బ్రాహ్మణుడు ఉండెను।
Verse 11
सर्वभूतदयायुक्तो हरिपूजापरायणः । पुत्रमित्रकलत्रार्थं धनार्जनपरोऽभवत् ॥ ११ ॥
అతడు సమస్త భూతాలపై దయగలవాడై, హరిపూజలో పరాయణుడై ఉన్నప్పటికీ, కుమారుడు–మిత్రులు–భార్య కోసం ధనార్జనంలో అత్యంత ఆసక్తుడయ్యెను।
Verse 12
अपण्यविक्रयं चक्रे तथा च रसविक्रयम् । चण्डालाद्यैरपि तथा सम्भाषी तत्प्रतिग्रही ॥ १२ ॥
అతడు అమ్మకూడని వాటినీ విక్రయించెను; అలాగే మద్యాది మత్తు పానీయాలనూ అమ్మెను; చండాలాది వారితో కూడ సంభాషించి, వారి దానమును కూడా స్వీకరించెను।
Verse 13
तपसां विक्रयं चक्रे व्रतानां विक्रयं तथा । परार्थं तीर्थगमनं कलत्रार्थमकारयत् ॥ १३ ॥
అతడు తపస్సులనూ వ్రతాలనూ అమ్మకానికి పెట్టాడు; పరమార్థార్థమైన తీర్థయాత్రను కూడా లోకార్థానికి మళ్లించి, భార్యలాభం కోసం చేయించాడు।
Verse 14
कालेन गच्छता विप्र जातौ तस्य सुतावुभौ । यज्ञमाली सुमाली च यमलावतिशोभनौ ॥ १४ ॥
కాలం గడిచేకొద్దీ, ఓ విప్రా, అతనికి ఇద్దరు కుమారులు జన్మించారు—యజ్ఞమాలి, సుమాలి—అత్యంత సుందరమైన జంట సోదరులు।
Verse 15
ततः पिता कुमारौ तावतिस्नेहसमन्वितः । पोषयामास वात्सल्याद्बहुभिः साधनैस्तदा ॥ १५ ॥
అనంతరం తండ్రి అపార స్నేహంతో ఆ ఇద్దరు బాలులను పోషించాడు; వాత్సల్యంతో అప్పట్లో అనేక సాధనాలతో వారికి సమృద్ధిగా ఏర్పాట్లు చేశాడు।
Verse 16
वेदमालिर्बहूपायैर्धनं सम्पाद्य यत्नतः । स्वधनं गणयामास कियत्स्यादिति वेदितुम् ॥ १६ ॥
వేదమాలి అనేక ఉపాయాలతో శ్రమించి ధనాన్ని సంపాదించి, అది ఎంత ఉందో తెలుసుకోవాలని తన ధనాన్ని లెక్కించసాగాడు।
Verse 17
निधिकोटिसहस्राणां कोटिकोटिगुणान्वितम् । विगणय्य स्वयं हृष्टो विस्मितश्चार्थचिन्तया ॥ १७ ॥
వేల కోట్ల నిధులకన్నా మించిన, కోటి కోటి గుణాలతో విస్తరించిన ఆ ధనాన్ని లెక్కించి అతడు ఆనందించాడు; దాని ప్రాముఖ్యతను ఆలోచిస్తూ ఆశ్చర్యపడ్డాడు।
Verse 18
असत्प्रतिग्रहैश्चैव अपण्यानां च विक्रयैः । मया तपोविक्रयाद्यैरेतद्धनमुपार्जितम् ॥ १८ ॥
ఈ ధనాన్ని నేను అసత్కార్యమైన దానగ్రహణాలు, లంచాలు, అమ్మకూడని వాటి విక్రయం, ఇంకా తపస్సు మొదలైన వాటి వ్యాపారం ద్వారా కూడబెట్టాను।
Verse 19
नाद्यापि शान्तिमापन्ना मम तृष्णातिदुःसहा । मेरुतुल्यसुवर्णानि ह्यसङ्ख्यातानि वाञ्छति ॥ १९ ॥
ఇప్పటికీ నా అసహ్యమైన తృష్ణ శాంతిని పొందలేదు; అది మేరుపర్వతం వంటి అపారమైన, లెక్కలేనన్ని బంగారు కుప్పలను కోరుతోంది।
Verse 20
अहो मन्ये महाकष्टं समस्तक्लेशसाधनम् । सर्वान्कामानवाप्नोति पुनरन्यच्च कांक्षति ॥ २० ॥
అయ్యో, ఇది మహా కష్టం—సర్వ క్లేశాలకు కారణం—అని నేను భావిస్తున్నాను; అన్ని కోరికలు పొందినా మనిషి మళ్లీ ఇంకేదో కోరుతాడు।
Verse 21
जीर्यन्ति जीर्यतः केशाः दन्ताः जीर्यन्ति जीर्यतः । चक्षुःश्रोत्रे च जोर्येते तृष्णैका तरुणायते ॥ २१ ॥
వయస్సు పెరిగితే జుట్టు ముసలిపోతుంది, వయస్సు పెరిగితే పళ్లు క్షీణిస్తాయి; కన్ను, చెవి కూడా తగ్గిపోతాయి—కానీ తృష్ణ ఒక్కటే నిత్యం యౌవనంగా ఉంటుంది।
Verse 22
ममेन्द्रि याणि सर्वाणि मन्दभावं व्रजन्ति च । बलं हृतं च जरसा तृष्णा तरुणतां गता ॥ २२ ॥
నా అన్ని ఇంద్రియాలు మందగిస్తున్నాయి; వృద్ధాప్యం నా బలాన్ని హరించింది—కానీ నా తృష్ణ మాత్రం మళ్లీ యౌవనాన్ని పొందింది।
Verse 23
कष्टाशा वर्त्तते यस्य स विद्वानथ पण्डितः । सुशान्तोऽपि प्रमन्युः स्याद्धीमानप्यतिमूढधीः ॥ २३ ॥
దుర్లభమైనదానిపై ఆశ నిలిచినవాడిని కూడా విద్వాన్, పండితుడు అంటారు. అయితే బయటకు శాంతుడిగా కనిపించేవాడూ ఒక్కసారిగా తీవ్ర కోపానికి లోనవచ్చు; బుద్ధిమంతుడూ అత్యంత మోహగ్రస్త బుద్ధితో ప్రవర్తించవచ్చు.
Verse 24
आशा भङ्गकरी पुंसामजेयारातिसन्निभा । तस्मादाशां त्यजेत्प्राज्ञो यदीच्छेच्छाश्वतं सुखम् ॥ २४ ॥
ఆశ మనుష్యులను భంగపరచేది, జయించలేని శత్రువులాంటిది. కాబట్టి శాశ్వత సుఖం కోరే ప్రాజ్ఞుడు ఆశను విడిచిపెట్టాలి.
Verse 25
बलं तेजो यशश्चैव विद्यां मानं च वृद्धताम् । तथैव सत्कुले जन्म आशा हन्त्यतिवेगतः ॥ २५ ॥
ఆశ మహా వేగంతో మనిషి బలం, తేజస్సు, యశస్సును నాశనం చేస్తుంది; విద్య, గౌరవం, పరిపక్వతను కూడా చెడగొడుతుంది; సత్కుల జన్మలాభాన్నికూడా హరిస్తుంది.
Verse 26
नृणामाशाभिभूतानामाश्चर्यमिदमुच्यते । किञ्चिद्दातापि चाण्डालस्तस्मादधिकतां गतः ॥ २६ ॥
ఆశ చేత జయించబడిన మనుష్యుల విషయంలో ఇది ఆశ్చర్యమని చెప్పబడుతుంది—చండాలుడైనా కొద్దిగా దానం చేస్తే, అలాంటి వ్యక్తికన్నా ఉన్నత స్థితికి చేరుతాడు.
Verse 27
आशाभिभूताः ये मर्त्या महामोहा महोद्धताः । अवमानादिकं दुःखं न जानन्ति कदाप्यहो ॥ २७ ॥
ఆశ చేత జయించబడిన మానవులు మహామోహంలో మునిగి, మహా అహంకారంతో ఉద్ధతులవుతారు; అవమానం మొదలైన దుఃఖాన్ని వారు ఎప్పటికీ గ్రహించరు—అయ్యో!
Verse 28
मयाप्येवं बहुक्लेशैरेतद्धनमुपार्जितम् । शरीरमपि जीर्णं च जरसापहृतं बलम् ॥ २८ ॥
నేనూ అనేక కష్టాలతో ఈ ధనాన్ని సంపాదించాను; కానీ నా శరీరం జీర్ణమైంది, వృద్ధాప్యం నా బలాన్ని హరించింది।
Verse 29
इतः परं यतिष्यामि परलोकार्थमादरात् । एवं निश्चित्य विप्रेन्द्र धर्ममार्गरतोऽभवत् ॥ २९ ॥
ఇకపై పరలోక హితార్థం కోసం భక్తి-ఆదరంతో ప్రయత్నిస్తాను. ఇలా నిశ్చయించుకొని, ఓ విప్రేంద్రా, అతడు ధర్మమార్గంలో నిమగ్నుడయ్యాడు।
Verse 30
तदैव तद्धनं सर्वं चतुर्द्धा व्यभजत्तथा । स्वयं तु भागद्वितयं स्वार्जितार्थादपाहरत् ॥ ३० ॥
అప్పుడే అతడు ఆ ధనమంతటిని నాలుగు భాగాలుగా విభజించాడు; అయితే తనకోసం తన శ్రమతో సంపాదించిన దానిలో నుంచి రెండు భాగాలు తీసుకున్నాడు।
Verse 31
शेषं च भागद्वितयं पुत्रयोरुभयोर्ददौ । स्वेनार्जितानां पापानां नाशं कर्तुमनास्तदा ॥ ३१ ॥
మిగిలిన రెండు భాగాలను అతడు తన ఇద్దరు కుమారులకు ఇచ్చాడు; అప్పుడు తనే కూడబెట్టుకున్న పాపాల నాశం కావాలని అతని మనసులో సంకల్పం ఉంది।
Verse 32
प्रपातडागारामांश्च तथा देवगृहान्बहून् । अन्नादीनां च दानानि गङ्गातीरे चकार सः ॥ ३२ ॥
అతడు త్రాగునీటి సదుపాయాలు, చెరువులు, తోటలు నిర్మింపజేశాడు; అలాగే అనేక దేవాలయాలు కట్టించాడు; గంగాతీరంలో అన్నాదుల దానాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు।
Verse 33
एवं धनमशेषं च विश्राण्य हरिभक्तिमान् । नरनारायणस्थानं जगाम तपसे वनम् ॥ ३३ ॥
ఈ విధంగా హరిభక్తుడు తన ధనమంతటిని శేషం లేకుండా దానం చేసి, తపస్సు చేయుటకు వనంలో ప్రవేశించి నర-నారాయణుల పవిత్ర స్థానానికి వెళ్లెను।
Verse 34
तत्रापश्यन्महारम्यमाश्रमं मुनिसेवितम् । फलितैः पुष्पितैश्चैव शोभितं वृक्षसञ्चयैः ॥ ३४ ॥
అక్కడ అతడు మహారమ్యమైన, మునులు సేవించే ఆశ్రమాన్ని చూచెను; ఫలాలతోను పుష్పాలతోను నిండిన వృక్షసమూహాలతో అది శోభించుచుండెను।
Verse 35
गृणद्भिः परमं ब्रह्म शास्त्रचिन्तापरैस्तथा । परिचर्यापरैर्वृद्धैर्मुनिभिः परिशोभितम् ॥ ३५ ॥
ఆ ఆశ్రమం వృద్ధ మునులతో విశేషంగా శోభించుచుండెను—కొందరు పరబ్రహ్మను స్తుతించుచు, కొందరు శాస్త్రచింతనలో నిమగ్నులై, మరికొందరు భక్తితో పరిచర్యలో తత్పరులై ఉన్నారు।
Verse 36
शिष्यैः परिवृतं तत्र मुनिं जानन्तिसंज्ञकम् । गृणन्तं परमं ब्रह्म तेजोराशिं ददर्श ह ॥ ३६ ॥
అక్కడ శిష్యులతో పరివృతుడైన ‘జానంతి’ అనే మునిని అతడు చూచెను; పరబ్రహ్మను గానముచేసుచు, దివ్య తేజోరాశిలా ప్రకాశించుచుండెను।
Verse 37
शमादिगुणसंयुक्तं रागादिरहितं मुनिम् । शीर्णपर्णाशनं दृष्ट्वा वेदमालिर्ननाम तम् ॥ ३७ ॥
శమాది గుణసంపన్నుడై, రాగాదిరహితుడై, ఎండిన ఆకులతో జీవించే ఆ మునిని చూచి వేదమాలి ఆయనకు నమస్కరించెను।
Verse 38
तस्य जानन्तिरागन्तोः कल्पयामास चार्हणम् । कन्दमूलफलाद्यैस्तु नारायणधिया मुने ॥ ३८ ॥
ఆయన వచ్చిన అతిథి అని తెలిసి జానంతీ యథోచిత ఆతిథ్యసత్కారాన్ని ఏర్పాటు చేసింది. కందమూలాలు, ఫలాలు మొదలైనవి సమర్పించి, ఓ మునీ, నారాయణధ్యానంతో మనసు నిలిపి పూజ చేసింది॥
Verse 39
कृतातिथ्यक्रियस्तेन वेदमाली कृताञ्जलि । विनयावनतो भूत्वा प्रोवाच वदतां वरम् ॥ ३९ ॥
ఆయనకు ఆతిథ్యక్రియలు సక్రమంగా పూర్తిచేసిన తరువాత వేదమాలి కరజోడించి నమస్కరించాడు. వినయంతో వంగి వాక్ప్రవీణుడైన ఉత్తమునితో మాట్లాడాడు॥
Verse 40
भगवन्कृतकृत्योऽस्मि विगतं कल्मषं मम । मामुद्धर महाभाग ज्ञानदानेन पण्डित ॥ ४० ॥
ఓ భగవాన్, నేను కృతకృత్యుడనయ్యాను; నా కల్మషం తొలగిపోయింది. ఓ మహాభాగ పండితా, జ్ఞానదానంతో నన్ను उद्धరించండి॥
Verse 41
एवमुक्तस्ततस्तेन जानन्तिर्मुनिसत्तमः । प्रोवाच प्रहसन्वाग्मी वेदमालि गुणान्वितम् ॥ ४१ ॥
అతడు ఇలా చెప్పినప్పుడు మునిశ్రేష్ఠుడైన జానంతీ చిరునవ్వుతో పలికాడు. వాక్పటిమతో, వేదమాలితో అలంకృతుడై, గుణసంపన్నుడై వేదమాలిని ఉద్దేశించి చెప్పాడు॥
Verse 42
जानन्तिरुवाच । शृणुष्व विप्रशार्दूल संसारोच्छेदकारणम् । प्रवक्ष्यामि समासेन दुर्लभं त्वकृतात्मनाम् ॥ ४२ ॥
జానంతీ అన్నాడు—ఓ విప్రశార్దూలా, విను. నేను సంక్షేపంగా సంసారభ్రమణాన్ని ఛేదించే కారణాన్ని చెబుతాను; అది అసంయతాత్ములకు దుర్లభం॥
Verse 43
भज विष्णुं परं नित्यं स्मर नारायणं प्रभुम् । परापवादं पैशुन्यं कदाचिदपि मा कृथाः ॥ ४३ ॥
సదా పరమ విష్ణువును భజించు, ప్రభువు నారాయణుని నిరంతరం స్మరించు. ఎప్పుడూ పరనిందా, చాడీ మాటలు చేయకు॥
Verse 44
परोपकारनिरतः सदा भव महामते । हरिपूजापरश्चैव त्यज मूर्खसमागमम् ॥ ४४ ॥
ఓ మహామతీ, సదా పరహితంలో నిమగ్నుడవై ఉండు. హరి పూజలో స్థిరంగా ఉండి, మూర్ఖుల సంగతిని విడిచిపెట్టు॥
Verse 45
कामं क्रोधं च लोभं च मोहं च मदमत्सरौ । परित्यज्यात्मवल्लोकं दृष्ट्वा शान्तिं गमिष्यसि ॥ ४५ ॥
కామం, క్రోధం, లోభం, మోహం, మదం, మత్సరం—ఇవన్నీ విడిచిపెట్టు. ఆత్మదృష్టితో లోకాన్ని చూచి నీవు శాంతిని పొందుతావు॥
Verse 46
असूयां परनिन्दा च कदाचिदपि मा कुरु । दम्भाचारमहङ्कारं नैष्ठुर्यं च परित्यज ॥ ४६ ॥
ఎప్పుడూ అసూయను గానీ పరనిందను గానీ చేయకు. దంభాచారం, అహంకారం, కఠినత్వం విడిచిపెట్టు॥
Verse 47
दयां कुरुष्व भूतेषु शुश्रूषां च तथा सताम् । त्वया कृतांश्च धर्मान्वै मा प्रकाशय पृच्छताम् ॥ ४७ ॥
సర్వ భూతాల పట్ల దయ చూపు, అలాగే సత్పురుషులకు శుశ్రూష చేయు. అడిగినా కూడా నీవు చేసిన ధర్మకార్యాలను ప్రకటించకు॥
Verse 48
अनाचारपरान्दृष्ट्वा नोपेक्षां कुरु शक्तितः । पूजयस्वातिथिं नित्यं स्वकुटुम्बाविरोधतः ॥ ४८ ॥
అనాచారంలో ప్రవృత్తులైన వారిని చూచి, శక్తిమేరకు వారిని నిర్లక్ష్యం చేయకుము; యథాశక్తి సహాయము చేయుము. అలాగే స్వకుటుంబంలో విరోధం కలగనట్లు నిత్యం అతిథిని పూజించి సత్కరించుము.
Verse 49
पत्रैः पुष्पैः फलैर्वापि दूर्वाभिः पल्लवैरथ । पूजयस्व जगन्नाथं नारायणमकामतः ॥ ४९ ॥
ఆకులు, పుష్పాలు, ఫలాలు, అలాగే దూర్వా గడ్డి మరియు కోమల పల్లవాలతో—జగన్నాథ నారాయణుని నిష్కామభావంతో, ఫలాపేక్ష లేకుండా పూజించుము.
Verse 50
देवानृषीन्पितॄंश्चापि तर्पयस्व यथाविधि । अग्नेश्च विधिवद्विप्र परिचर्यापरो भव ॥ ५० ॥
విధి ప్రకారం దేవతలు, ఋషులు, పితృదేవతలకు తర్పణం చేయుము; మరియు ఓ బ్రాహ్మణా, పవిత్ర అగ్నికి కూడా నియమబద్ధంగా సేవ చేయుటలో నిమగ్నుడవై ఉండుము.
Verse 51
देवतायतने नित्यं सम्मार्जनपरो भव । तथोपलेपनं चैव कुरुष्व सुसमाहितः ॥ ५१ ॥
దేవతాలయంలో నిత్యం ఊడ్చి శుభ్రపరచుటలో నిమగ్నుడవై ఉండుము; అలాగే మనస్సు సమాహితంగా ఉంచి లేపనం-లిప్పడం కూడా చేయుము.
Verse 52
शीर्णस्फुटितसम्धानं कुरु देवगृहे सदा । मार्गशोभां च दीपं च विष्णोरायतने कुरु ॥ ५२ ॥
ప్రభువు మందిరంలో జీర్ణమైనది లేదా పగిలినది ఏదైనా ఉంటే దానిని ఎల్లప్పుడూ సంధానము చేసి మరమ్మతు చేయుము. అలాగే విష్ణు ఆలయంలో మార్గశోభను, దీపప్రదీపాల వెలుగును కూడా ఏర్పాటు చేయుము.
Verse 53
कन्दमूलफलैर्वापि सदा पूजय माधवम् । प्रदक्षिणनमस्कारैः स्तोत्राणां पठनैस्तथा ॥ ५३ ॥
కందమూలఫలాలతో కూడ సదా మాధవుని పూజించు; అలాగే ప్రదక్షిణలు, నమస్కారాలు, స్తోత్రపఠనంతో భక్తి చేయు।
Verse 54
पुराणश्रवणं चैव पुराणपठनं तथा । वेदान्तपठनं चैव प्रत्यहं कुरु शक्तितः ॥ ५४ ॥
పురాణశ్రవణం, పురాణపఠనం, అలాగే వేదాంతపఠనమును కూడా—ప్రతిరోజు శక్తి మేరకు చేయు।
Verse 55
एवंस्थिते तव ज्ञानं भविष्यत्युत्तमोत्तमम् । ज्ञानात्समस्तपापानां मोक्षो भवति निश्चितम् ॥ ५५ ॥
ఇలా స్థిరపడితే నీ జ్ఞానం అత్యుత్తమమగును; ఆ జ్ఞానమువలన సమస్త పాపముల నుండి మోక్షము నిశ్చయంగా కలుగును।
Verse 56
एवं प्रबोधितस्तेन वेदमालिर्महामतिः । तथा ज्ञानरतो नित्यं ज्ञानलेशमवाप्तवान् ॥ ५६ ॥
అతని ఉపదేశముచే ఈ విధంగా బోధింపబడిన మహామతి వేదమాలి నిత్యం జ్ఞానమందు రతుడై, క్రమేణ జ్ఞానలేశమును పొందెను।
Verse 57
वेदमालि कदाचित्तु ज्ञानलेशप्रचोदितः । कोऽहं मम क्रिया केति स्वयमेव व्यचिन्तयत् ॥ ५७ ॥
వేదమాలి ఒకసారి జ్ఞానలేశప్రేరితుడై స్వయంగా విచారించెను—“నేను ఎవరు? నా క్రియ (కర్తవ్యము) ఏమిటి?”
Verse 58
मम जन्म कथं जातं रूपं कीदृग्विधं मम । एवं विचारणपरो दिवानिशमतन्द्रि तः ॥ ५८ ॥
“నా జన్మ ఎలా జరిగింది? నా రూపం ఏ విధమైనది?”—ఇలా విచారణలో నిమగ్నుడై, అతడు పగలు-రాత్రి అలసట లేకుండా ధ్యానచింతనలో ఉండెను।
Verse 59
अनिश्चितमतिर्भूत्वा वेदमालिर्द्विजोत्तमः । पुनर्जानन्तिमागम्य प्रणम्येदमुवाच ह ॥ ५९ ॥
మనస్సు సందిగ్ధమై, ద్విజోత్తముడైన వేదమాలి మళ్లీ జానంతిని సమీపించి, నమస్కరించి ఈ మాటలు పలికెను।
Verse 60
वेदमालिरुवाच । ममचित्तमतिभ्रान्तं गुरो ब्रह्मविदां वर । कोऽहं मम क्रिया का च मम जन्म कथं वद ॥ ६० ॥
వేదమాలి అన్నాడు—హే గురుదేవా, బ్రహ్మవిద్యావేత్తలలో శ్రేష్ఠుడా! నా చిత్తం, బుద్ధి భ్రమించాయి. నేను ఎవరు? నా కర్తవ్యం ఏమిటి? నా జన్మ ఎలా జరిగింది—దయచేసి చెప్పండి।
Verse 61
जानन्तिरुवाच । सत्यं सत्यं महाभाग चित्तं भ्रान्तं सुनिश्चितम् । अविद्यानिलयं चित्तं कथं सद्भावमेष्यति ॥ ६१ ॥
జానంతి అన్నాడు—సత్యం సత్యం, ఓ మహాభాగ! చిత్తం నిశ్చయంగా భ్రమించిందే. అవిద్యకు నిలయమైన చిత్తం సద్భావాన్ని (యథార్థస్థితిని) ఎలా పొందగలదు?
Verse 62
ममेति गदितं यत्तु तदपि भ्रान्तिरिष्यते । अहङ्कारो मनोधर्म आत्मनो न हि पण्डित ॥ ६२ ॥
“నాది” అని చెప్పబడేదీ భ్రమగానే భావించబడుతుంది. ఓ పండితా! అహంకారం మనస్సు ధర్మం; అది ఆత్మకు చెందదు.
Verse 63
पुनश्च कोऽहंमित्युक्तं वेदमाले त्वया तु यत् । मम जात्यादिशून्यस्य कथं नाम करोम्यहम् ॥ ६३ ॥
హే వేదమాలా! నీవు మళ్లీ “నేను ఎవరు?” అని అడిగితివి. నేను జాతి మొదలైన వాటిలేని వాడను; అప్పుడు నాకు నేనే పేరు ఎలా పెట్టుకోగలను?
Verse 64
अनौपम्यस्वभावस्य निर्गुणस्य परात्मनः । निरूपस्याप्रमेस्य कथं नाम करोम्यहम् ॥ ६४ ॥
అనుపమ స్వభావుడైన, నిర్గుణుడైన, నిరూప్యరహితుడైన, అప్రమేయుడైన పరమాత్మకు నేను పేరు ఎలా పెట్టగలను?
Verse 65
परं ज्योतिस्स्वरूपस्य परिपूर्णाव्ययात्मनः । अविच्छिन्नस्वभावस्य कथ्यते च कथं क्रिया ॥ ६५ ॥
పరమ జ్యోతిస్స్వరూపుడైన, పరిపూర్ణుడైన, అవ్యయాత్ముడైన, అవిచ్ఛిన్న స్వభావుడైన పరమునకు ‘క్రియ’ అని ఎలా చెప్పగలం? అది ఏ విధంగా సాధ్యం?
Verse 66
स्वप्रकाशात्मनो विप्र नित्यस्य परमात्मनः । अनन्तस्य क्रिया चैव कथं जन्म च कथ्यते ॥ ६६ ॥
హే విప్రా! స్వప్రకాశుడైన, నిత్యుడైన, అనంతుడైన పరమాత్మ విషయంలో క్రియను, జన్మను ఎలా చెప్పగలం?
Verse 67
ज्ञानैकवेद्यमजरं परं ब्रह्म सनातनम् । परिपूर्णं परानन्दं तस्मान्नान्यदिह द्विज ॥ ६७ ॥
జ్ఞానమాత్రముచేతనే తెలిసే, అజరమైన, సనాతనమైన పరబ్రహ్మ పరిపూర్ణము, పరమానందస్వరూపము. కాబట్టి హే ద్విజా, ఇక్కడ దానికన్నా వేరేదేమీ లేదు.
Verse 68
तत्त्वमस्यादिवाक्येभ्यो ज्ञानं मोक्षस्य साधनम् । ज्ञाने त्वनाहते सिद्धे सर्वं ब्रह्ममयं भवेत् ॥ ६८ ॥
“తత్త్వమసి” వంటి మహావాక్యాల వల్ల మోక్షసాధనమైన విమోచక జ్ఞానం కలుగుతుంది. ఆ జ్ఞానం అనాహతంగా, అచలంగా స్థిరపడినప్పుడు సమస్తమూ బ్రహ్మమయంగా అనుభవమవుతుంది॥
Verse 69
एवं प्रबोधितस्तेन वेदमालिर्मुनीश्वर । मुमोद पश्यन्नात्मानमात्मन्येवाच्युतं प्रभुम् ॥ ६९ ॥
ఇలా ఆయన బోధించగా, ఓ మునీశ్వరా, వేదమాలి ఆనందించాడు. తన ఆత్మను దర్శించి, ఆ ఆత్మలోనే అచ్యుతుడైన అవ్యయ ప్రభువును చూశాడు॥
Verse 70
उपाधिरहितं ब्रह्म स्वप्रकाशं निरञ्जनम् । अहमेवेति निश्चित्य परां शान्तिमवाप्तवान् ॥ ७० ॥
ఉపాధిరహితమైన, స్వప్రకాశమైన, నిరంజనమైన బ్రహ్మనే “నేనే” అని నిశ్చయించుకొని అతడు పరమ శాంతిని పొందాడు॥
Verse 71
ततश्च व्यवहारार्थं वेदमालिर्मुनीश्वरम् । गुरुं प्रणम्य जानन्तिं सदा ध्यानपरोऽभवत् ॥ ७१ ॥
ఆపై లోకవ్యవహార ధర్మార్థంగా వేదమాలి మునీశ్వర గురువైన సర్వజ్ఞ జ్ఞానిని నమస్కరించి, అనంతరం ఎల్లప్పుడూ ధ్యాననిష్ఠుడై ఉన్నాడు॥
Verse 72
गते बहुतिथे काले वेदमालिर्मुनीश्वर । वाराणसीपुरं प्राप्य परं मोक्षमवाप्तवान् ॥ ७२ ॥
చాలా కాలం గడిచిన తరువాత మునీశ్వర వేదమాలి వారాణసీ నగరాన్ని చేరి పరమ మోక్షాన్ని పొందాడు॥
Verse 73
य इमं पठतेऽध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः । स कर्मपाशविच्छेदं प्राप्य सौख्यमवाप्नुयात् ॥ ७३ ॥
ఎవడు సమాహితచిత్తంతో ఈ అధ్యాయాన్ని పఠిస్తాడో లేదా శ్రవణం చేస్తాడో, అతడు కర్మపాశఛేదాన్ని పొందించి తద్వారా శ్రేయస్సుతో కూడిన సుఖాన్ని పొందును.
Verse 74
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे ज्ञाननिरूपणं नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥
ఇట్లు శ్రీబృహన్నారదీయపురాణం పూర్వభాగం మొదటి పాదంలో ‘జ్ఞాననిరూపణం’ అనే ముప్పై ఐదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Frequently Asked Questions
As a Purāṇic phalaśruti strategy, it elevates śravaṇa (devotional listening) as a powerful, accessible substitute for costly Vedic royal rites, while reorienting merit toward inner purification, Viṣṇu-bhakti, and mokṣa-dharma rather than ritual prestige alone.
A combined regimen of yama-like ethics (non-slander, non-envy, compassion, humility), devotional worship with simple offerings (leaves/flowers/fruits), ritual duties (libations to devas/ṛṣis/pitṛs and fire-service), temple-sevā (cleaning, plastering, repairs, lamps, pathway beautification), and daily study/listening to Purāṇas and Vedānta—done niṣkāma (without desire for reward).
The chapter presents Viṣṇu/Nārāyaṇa as the Imperishable Reality and culminates in non-dual Self-knowledge through mahāvākya, portraying jñāna as the fruition of purified karma and steadfast bhakti—an integrative Purāṇic model where devotion matures into Brahman-realization.