Jīva–Ātman Inquiry; Kṣetrajña Doctrine; Karma-based Varṇa; Four Āśramas and Sannyāsa Discipline

Verse 1

भरद्वाज उवाच । यदि प्राणपतिर्वायुर्वायुरेव विचेष्टते । श्वसित्याभाषते चैव ततो जीवो निरर्थकः ॥ १ ॥

భరద్వాజుడు అన్నాడు—ప్రాణాధిపతి వాయువే, వాయువే సమస్త క్రియలను చేస్తూ శ్వాసించడమూ మాటలాడడమూ చేస్తే, స్వతంత్ర తత్త్వంగా జీవుడు నిరర్థకుడవుతాడు.

Verse 2

य ऊष्मभाव आग्नेयो वह्निनैवोपलभ्यते । अग्निर्जरयते चैतत्तदा जीवो निरर्थकः ॥ २ ॥

అగ్నిస్వరూపమైన ఉష్ణభావం అగ్నిచేతనే గ్రహించబడుతుంది; అదే అగ్ని ఈ దేహాన్ని జరా-క్షయానికి లోను చేస్తుంది. కాబట్టి జీవుడు కేవలం ఉష్ణరూపమైతే, అతడు నిరర్థకుడవుతాడు.

Verse 3

जंतोः प्रम्नियमाणस्य जीवो नैवोपलभ्यते । वायुरेव जहात्येनमूष्मभावश्च नश्यति ॥ ३ ॥

మరణం జీవిని తీసుకుపోతున్నప్పుడు ‘జీవుడు’ ఎక్కడా గ్రహించబడడు; వాయువే అతన్ని విడిచి పోతుంది, దేహంలోని ఉష్ణత కూడా అంతరించిపోతుంది.

Verse 4

यदि वाथुमयो जीवः संश्लेषो यदि वायुना । वायुमंजलवत्पश्येद्गच्छेत्सह मरुद्गुणैः ॥ ४ ॥

జీవుడు నిజంగా వాయుమయుడైతే, లేదా వాయుసంయోగంతో ఏర్పడిన సమూహమాత్రమైతే, అతడు వాయుగుచ్ఛంలా కనబడాలి మరియు వాయుగుణాలతోనే కలిసి కదలాలి.

Verse 5

संश्लेषो यदि वा तेन यदि तस्मात्प्रणश्यति । महार्णवविमुक्तत्वादन्यत्सलिलभाजनम् ॥ ५ ॥

దానితో సంయోగం ఉన్నా గాని, దాని వల్ల నశించినా గాని—మహాసముద్రం నుండి విముక్తమైన తరువాత అది వేరొకటిగా మారుతుంది; కేవలం నీటి పాత్రమాత్రమే.

Verse 6

कृपे वा सलिलं दद्यात्प्रदीपं वा हुताशने । क्षिप्रं प्रविश्य नश्येत यथा नश्यत्यसौ तथा ॥ ६ ॥

ఎవరైనా బావిలో నీరు పోసినా, లేదా అగ్నిలో దీపాన్ని ఉంచినా, అది త్వరగా లోనికి ప్రవేశించి నశిస్తుంది; అలాగే అది కూడా నశిస్తుంది.

Verse 7

पंचधारणके ह्यस्मिञ्छरीरे जीवितं कृतम् । येषामन्यतराभावाञ्चतुर्णां नास्ति संशयः ॥ ७ ॥

ఈ పంచ-ఆధారములున్న శరీరంలో జీవితం స్థాపితమై ఉంది; వాటిలో నాలుగులో ఏదైనా ఒకటి లేనిచో, నిస్సందేహంగా జీవితం నిలవదు.

Verse 8

नश्यंत्यापो ह्यनाहाराद्वायुरुच्छ्वासनिग्रहात् । नश्यते कोष्टभेदार्थमग्रिर्नश्यत्यभोजनात् ॥ ८ ॥

ఉపవాసం వల్ల జలతత్త్వం క్షీణిస్తుంది, శ్వాసనిగ్రహం వల్ల వాయువు ఆపబడుతుంది; శుద్ధి నిమిత్తం కోష్ఠభేదం జరుగుతుంది, భోజనం లేకపోతే జఠరాగ్ని నశిస్తుంది.

Verse 9

व्याधित्रणपरिक्लेशैर्मेदिनी चैव शीर्यते । पीडितेऽन्यतरे ह्येषां संघातो याति पंचताम् ॥ ९ ॥

వ్యాధి, గాయం, క్లేశముల తాపంతో ఈ దేహం క్షీణిస్తుంది; వీటిలో ఏదైనా ఒకటి తీవ్రంగా బాధిస్తే ఈ సమూహం పంచత్వానికి—విలయానికి—చేరుతుంది.

Verse 10

तस्मिन्पंचत्वमापन्ने जीवः किमनुधावति । किं खेदयति वा जीवः किं श्रृणोति ब्रवीति च ॥ १० ॥

ఈ దేహం పంచతత్త్వాలలో లీనమై మరణం సంభవించినప్పుడు, జీవుడు దేనిని అనుసరిస్తాడు? దేనికై శోకిస్తాడు? అతడు ఏమి వింటాడు, ఏమి పలుకగలడు?

Verse 11

एषा गौः परलोकस्थं तारयिष्यतिमामिति । यो दत्त्वा म्रियते जंतुः सा गौः कं तारयिष्यति ॥ ११ ॥

“ఈ ఆవు పరలోకంలో నన్ను తరింపజేస్తుంది” అని భావించి దానమిచ్చి వెంటనే మరణించినవాడిని గూర్చి—ఆ ఆవు మరి ఎవరిని తరింపజేస్తుంది?

Verse 12

गौश्चप्रतिग्रहीता च दाता चैव समं यदा । इहैव विलयं यांति कुतस्तेषां समागमः ॥ १२ ॥

గోవు, దానాన్ని స్వీకరించినవాడు, దాత—మూకూడా ఒకేసారి ఇక్కడే లయమైతే, వారికి శుభఫలమైన ‘సమాగమం’ ఎక్కడి నుంచి కలుగుతుంది?

Verse 13

विहगैरुपभुक्तस्य शैलाग्रात्पतितस्य च । अग्निना चोपयुक्तस्य कुतः संजीवनं पुनः ॥ १३ ॥

పక్షులు తినివేసినవాడికి, పర్వతశిఖరం నుంచి పడిపోయినవాడికి, అగ్నిలో దగ్ధమైనవాడికి—మళ్లీ జీవితం ఎలా కలుగుతుంది?

Verse 14

छिन्नस्य यदि वृक्षस्य न मूलं प्रतिरोहति । जीवन्यस्य प्रवर्तंते मृतः क्व पुनरेष्यति ॥ १४ ॥

నరికిన వృక్షానికి వేరు మళ్లీ మొలకెత్తకపోతే, జీవించి ఉన్నంతవరకే క్రియలు సాగుతాయి; మరణించినవాడు మళ్లీ ఎక్కడి నుంచి తిరిగి వస్తాడు?

Verse 15

जीवमात्रं पुरा सृष्टं यदेतत्परिवर्तते । मृताः प्रणश्यंति बीजाद्बीजं प्रणश्यति ॥ १५ ॥

ఆదిలో కేవలం జీవమాత్రమే సృష్టించబడింది; ఈ జగత్‌చక్రం నిరంతరం తిరుగుతూనే ఉంది. మృతులు లయమవుతారు; విత్తనం విత్తనాన్ని పుట్టించినా చివరకు నశిస్తుంది॥१५॥

Verse 16

इति मे संशयो ब्रह्मन्हृदये परिधावति । त निवर्तय सर्वज्ञ यतस्त्वामाश्रितो ह्यहम् ॥ १६ ॥

హే బ్రహ్మన్! ఇట్లాంటి సందేహం నా హృదయంలో పరుగెత్తుతోంది. హే సర్వజ్ఞా! దానిని నివృత్తి చేయుము; ఎందుకంటే నేను నిజంగా నీ శరణు పొందాను॥१६॥

Verse 17

सनंदन उवाच । एवं पृष्टस्तदानेन स भृगर्ब्रह्मणः सुतः । पुनराहु मुनिश्रेष्ट तत्संदेहनिवृत्तये ॥ १७ ॥

సనందనుడు పలికెను—అప్పుడు అతడు ఇలా ప్రశ్నించగా, బ్రహ్ముని కుమారుడైన భృగువు, ఓ మునిశ్రేష్ఠా! ఆ సందేహ నివృత్తికై మళ్లీ పలికెను॥१७॥

Verse 18

भृगुरुवाच । न प्राणाः सन्ति जीवस्य दत्तस्य च कृतस्य च । याति देहांतरं प्राणी शरीरं तु विशीर्यते ॥ १८ ॥

భృగువు పలికెను—ప్రాణాలు జీవుని స్వరూపం కావు; ‘దత్తం’ (దానం) గానీ ‘కృతం’ (కర్మ) గానీ (ఆత్మ) కాదు. ప్రాణి మరొక దేహానికి వెళ్తాడు; ఈ శరీరం మాత్రం క్షీణించి చెదిరిపోతుంది॥१८॥

Verse 19

न शरीराश्रितो जीवस्तस्मिन्नष्टे प्रणश्यति । समिधामग्निदग्धानां यथाग्रिर्द्दश्यते तथा ॥ १९ ॥

జీవుడు శరీరాశ్రితుడు కాదు; శరీరం నశించినా అతడు నశించడు. అగ్నితో దగ్ధమైన సమిధలలోనూ అగ్ని (తత్త్వం) దర్శనమయ్యేలా, అలాగే (ఆత్మ స్థితి) గ్రహించాలి॥१९॥

Verse 20

भरद्वाज उवाच । अग्नेर्यथा तस्य नाशात्तद्विनाशो न विद्यते । इन्धनस्योपयोगांते स वाग्निर्नोपलभ्यते ॥ २० ॥

భరద్వాజుడు పలికెను—ప్రకట జ్వాల ఆగిపోయినప్పటికీ అగ్ని-తత్త్వం నశించదు; ఇంధనం పూర్తిగా ఖర్చైనప్పుడు అదే అగ్ని కనిపించదు—అలాగే సత్యం నిలిచియుంటుంది, కేవలం దాని ప్రత్యక్షత మాయమవుతుంది।

Verse 21

नश्यतीत्येव जानामि शांतमग्निमनिन्धनम् । गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न विद्यते ॥ २१ ॥

నేను తెలిసింది ఒక్కటే—అది ‘శాంతమవుతుంది’, ఇంధనం లేని శాంత అగ్నిలా. ఎందుకంటే దానికి గతి లేదు, ప్రమాణం లేదు, స్థిరమైన ఆకారమూ లేదు।

Verse 22

भृगुरुवाच । समिधामुपयोगांते स चाग्निर्नोपलभ्यते । नश्यतीत्येव जानामि शांतमग्निमनिंधनम् ॥ २२ ॥

భృగువు పలికెను—సమిధలు పూర్తిగా వినియోగమైనప్పుడు ఆ అగ్ని ఇక లభించదు. నేను అర్థం చేసుకున్నది—అది నశించింది, ఇంధనం లేక శాంతమైంది।

Verse 23

गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न विद्यते । समिधामुपयोगांते यथाग्निर्नोपलभ्यते ॥ २३ ॥

దానికి గతి లేదు, ప్రమాణం లేదు, స్థిర ఆకారమూ లేదు; సమిధలు పూర్తిగా ఖర్చైనప్పుడు అగ్ని లభించనట్లే—అలాగే పరమ తత్త్వం కూడా లక్ష్యమవదు।

Verse 24

आकाशानुगतत्वाद्धि दुर्ग्राह्यो हि निराश्रयः । तथा शरीरसंत्यागे जीवो ह्याकाशवत्स्थितः ॥ २४ ॥

ఆకాశ స్వభావానికి అనుగుణంగా ఉండుటవలన అది గ్రహించుటకు కష్టం, ఆధారం లేనిది. అలాగే శరీరత్యాగ సమయంలో జీవుడు ఆకాశంలా స్థితుడై ఉంటాడు—నారాయణ స్మృతితో శాంతిని పొందుతాడు।

Verse 25

न नश्यते सुसूक्ष्मत्वाद्यथा ज्योतिर्न संशयः । प्राणान्धारयते ह्यग्निः स जीव उपधार्यताम् ॥ २५ ॥

అత్యంత సూక్ష్మమైనందున అది నశించదు—జ్యోతి నశించనట్లే; ఇందులో సందేహం లేదు. అగ్నియే ప్రాణాలను ధరిస్తుంది; కనుక అదే జీవతత్త్వమని గ్రహించాలి॥२५॥

Verse 26

वायुसंधारणो ह्यग्निर्नश्यत्युच्छ्वासनिग्रहात् । तस्मिन्नष्टे शरीराग्नौ ततो देहमचेतनम् ॥ २६ ॥

వాయువే అగ్నిని నిలుపుతుంది; ఉచ్ఛ్వాసాన్ని బలవంతంగా ఆపితే అది నశిస్తుంది. శరీరాగ్ని ఆరిపోయినప్పుడు దేహం అచేతనమవుతుంది॥২৬॥

Verse 27

पतितं याति भूमित्वमयनं तस्य हि क्षितिः । जगमानां हि सर्वेषां स्थावराणां तथैव च ॥ २७ ॥

ఏది పడిపోతుందో అది ‘భూమి’గా అవుతుంది; ఎందుకంటే క్షితియే దాని ఆశ్రయస్థానం. ఇది సమస్త జంగములకు, అలాగే స్థావరాలకు కూడా వర్తిస్తుంది॥२७॥

Verse 28

आकाशं पवनोऽन्वेति ज्योतिस्तमनुगच्छति । तेषां त्रयाणामेकत्वाद्वयं भूमौ प्रतिष्टितम् ॥ २८ ॥

పవనం ఆకాశాన్ని అనుసరిస్తుంది; జ్యోతి (అగ్ని) ఆ పవనాన్ని అనుసరిస్తుంది. ఈ మూడింటి ఏకత్వం వల్ల మిగిలిన రెండు (జలం, భూమి) భూమితలంపై స్థిరాధారంగా నిలుస్తాయి॥२८॥

Verse 29

यत्र खं तत्र पवनस्तत्राग्निर्यत्र मारुतः । अमूर्तयस्ते विज्ञेया मूर्तिमंतः शरीरिणः ॥ २९ ॥

ఎక్కడ ఆకాశమో అక్కడ పవనం; ఎక్కడ మారుతము (వాయువు) ఉందో అక్కడ అగ్ని ఉంటుంది. ఇవి (సూక్ష్మ తత్త్వాలు) అమూర్తమని తెలుసుకోవాలి; శరీరులు మాత్రం మూర్తిమంతులు॥२९॥

Verse 30

भरद्वाज उवाच । यद्यग्निमारुतौ भूमिः खमापश्च शरीरिषु । जीवः किंलक्षणस्तत्रेत्येतदाचक्ष्व मेऽनघ ॥ ३० ॥

భరద్వాజుడు పలికెను—శరీరధారులలో భూమి, జలం, ఆకాశం, అలాగే అగ్ని మరియు వాయువు ఉన్నట్లయితే, అక్కడ జీవుని లక్షణం ఏమిటి? హే నిర్దోషా, దయచేసి వివరించుము।

Verse 31

पंचात्मके पञ्चरतौ पञ्चविज्ञानसंज्ञके । शरीरे प्राणिनां जीवं वेत्तुभिच्छामि यादृशम् ॥ ३१ ॥

పంచాత్మకమైన, పంచవిషయాలలో రమించే, ‘పంచవిజ్ఞానం’ అని పిలువబడే ప్రాణుల ఈ శరీరంలో జీవుడు ఏ రూపమైనవాడో నేను తెలుసుకోవాలని కోరుతున్నాను।

Verse 32

मांसशोणितसंघाते मेदःस्नाय्वस्थिसंचये । भिद्यमाने शरीरे तु जीवो नैवोपलभ्यते ॥ ३२ ॥

మాంస-రక్త సమూహం, మేదస్సు, స్నాయువులు, ఎముకల సঞ্চయంగా ఉన్న ఈ శరీరాన్ని చీల్చి పరిశీలించినా జీవుడు అసలు కనిపించడు।

Verse 33

यद्यजीवशरीरं तु पञ्चभूतसमन्वितम् । शरीरे मानसे दुःख कस्तां वेदयते रुजम् ॥ ३३ ॥

శరీరం జడమై పంచమహాభూతాలతో కూడినదే అయితే, శరీరంలోను మనస్సులోను దుఃఖం కలిగినప్పుడు ఆ బాధను నిజంగా ఎవరు అనుభవిస్తారు?

Verse 34

श्रृणोति कथितं जीवः कर्णाभ्यांन श्रृणोति तत् । महर्षे मनसि व्यग्रे तस्माज्जीवो निरर्थकः ॥ ३४ ॥

జీవుడు చెప్పబడినదాన్ని వింటాడు, కానీ అది కేవలం చెవులతోనే వినడం కాదు; హే మహర్షీ, మనస్సు వ్యగ్రమైనప్పుడు జీవుడు ప్రయోజనరహితుడైపోతాడు।

Verse 35

सर्वे पश्यंति यदृश्यं मनोयुक्तेन चक्षुषा । मनसि व्याकुले चक्षुः पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ३५ ॥

అందరూ మనస్సుతో అనుసంధానమైన కన్నులతోనే దర్శనీయాన్ని చూస్తారు. మనస్సు కలతపడితే కన్ను చూస్తూనే ఉన్నా నిజంగా చూడదు.

Verse 36

न पश्यति न चाघ्राति न श्रृणोति न भाषते । न च स्मर्शमसौ वेत्ति निद्रावशगतः पुनः ॥ ३६ ॥

నిద్రావశుడైనప్పుడు అతడు చూడడు, వాసన పట్టడు; వినడు, మాట్లాడడు. స్పర్శను కూడా గ్రహించడు—మళ్లీ నిద్రాధీనుడై.

Verse 37

हृष्यति क्रुद्ध्यते कोऽत्र शोचत्युद्विजते च कः । इच्छति ध्यायति द्वेष्टि वाक्यं वाचयते च कः ॥ ३७ ॥

ఇక్కడ నిజంగా ఎవరు హర్షిస్తారు లేదా కోపపడతారు? ఎవరు శోకిస్తారు, ఎవరు ఆందోళన చెందుతారు? ఎవరు కోరుకుంటారు, ఎవరు ధ్యానిస్తారు, ఎవరు ద్వేషిస్తారు—మరియు ఎవరు మాటలు పలుకుతారు లేదా పలికింపజేస్తారు?

Verse 38

भृगुरुवाच । तं पंचसाधारणमत्र किंचिच्छरीरमेको वहतेंऽतरात्मा । स वेत्ति गंधांश्च रसाञ्छुतीश्च स्पर्शं च रूपं च गुणांश्च येऽल्ये ॥ ३८ ॥

భృగువు పలికెను—ఇక్కడ పంచేంద్రియాలకు సామాన్యమైన ఈ శరీరాన్ని ఏకైక అంతరాత్మనే మోస్తుంది. ఆ ఆత్మనే గంధం, రసం, శబ్దం, స్పర్శ, రూపం మరియు ఇతర గుణాలను తెలుసుకుంటుంది.

Verse 39

पंचात्मके पंचगुणप्रदर्शी स सर्वगात्रानुगतोंऽतरात्मा । सवेति दुःखानि सुखानि चात्र तद्विप्रयोगात्तु न वेत्ति देहम् ॥ ३९ ॥

పంచభూతాత్మకమైన దేహంలో పంచవిషయ-గుణాలను ప్రకటించే అంతరాత్మ సర్వ అవయవాలలో వ్యాపించి ఉంటుంది. అదే ఇక్కడ సుఖదుఃఖాలను తెలుసుకుంటుంది; దానితో వియోగమైతే దేహం ఏదీ గ్రహించదు.

Verse 40

यदा न रूपं न स्पर्शो नोष्यभवश्च पावके । तदा शांते शरीराग्नौ देहत्यागेन नश्यति ॥ ४० ॥

అగ్నిలో రూపమూ లేదు, స్పర్శమూ లేదు, ఉష్ణభావమూ లేనప్పుడు, శరీరాగ్ని శాంతించిన వేళ దేహత్యాగంతో అది నశిస్తుంది।

Verse 41

आपोमयमिदं सर्वमापोमूर्तिः शरीरिणाम् । तत्रात्मा मानसो ब्रह्मा सर्वभूतेषु लोककृत् ॥ ४१ ॥

ఈ సమస్తం జలమయమే; దేహధారుల శరీరాలు కూడా జలరూపాలే. ఆ జలస్వరూపంలో ఆత్మ మనసునుండి జనించిన బ్రహ్మగా, సమస్త భూతాలలో లోకవ్యవస్థను సృష్టించువాడిగా నిలిచియున్నాడు।

Verse 42

आत्मानं तं विजानीहि सर्वलोकहितात्मकम् । तस्मिन्यः संश्रितो देहे ह्यब्बिंदुरिव पुष्करे ॥ ४२ ॥

సర్వలోకహితస్వరూపుడైన ఆ ఆత్మను తెలుసుకొనుము. దేహంలో ఉండి ఆయననే ఆశ్రయించినవాడు, కమలపత్రంపై నిలిచిన జలబిందువులా అంటుకోకుండా ఉంటాడు।

Verse 43

क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं लोकहितात्मकम् । तमोरजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणानिमाम् ॥ ४३ ॥

ఆయనను క్షేత్రజ్ఞుడిగా తెలుసుకొనుము—నిత్యుడూ లోకహితస్వరూపుడూ. అలాగే తమస్, రజస్, సత్త్వం ఇవి జీవుని గుణాలని గ్రహించుము।

Verse 44

अचेतनं जीवगुणं वदंति स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम् । अतः परं क्षेत्रविदो वदंति प्रावर्तयद्यो भुवनानि सप्त ॥ ४४ ॥

జీవగుణమైన ప్రాణశక్తి అచేతనమని వారు చెబుతారు; అయినా అది కదులుతుంది, సమస్తాన్ని కదిలిస్తుంది. అందుకే క్షేత్రవిదులు దానికన్నా పరమైన క్షేత్రజ్ఞుని చెబుతారు—ఆయనే సప్తభువనాలను ప్రవృత్తింపజేస్తాడు।

Verse 45

न जीवनाशोऽस्ति हि देहभेदे मिथ्यैतदाहुर्मुन इत्यबुद्धाः । जीवस्तु देहांतरितः प्रयाति दशार्द्धतस्तस्य शरीरभेदः ॥ ४५ ॥

దేహం మారినప్పుడు జీవునకు నాశం లేదు; అలా చెప్పువారు మిథ్యవాదులు—మునులని పిలువబడినా అవివేకులు. జీవుడు దేహాంతరాన్ని పొందుతూ, తన స్థితులనుబట్టి శరీరభేదాన్ని ధరిస్తాడు.

Verse 46

एवं भूतेषु सर्वेषु गूढश्चरति सर्वदा । दृश्यते त्वग्र्या बुध्यासूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः ॥ ४६ ॥

ఇలా ఆయన సమస్త భూతాలలో గూఢంగా ఉండి సదా సంచరిస్తాడు (అంతర్యామిగా); అయితే తత్త్వదర్శులు సూక్ష్మమైన, శ్రేష్ఠమైన బుద్ధితో ఆయనను దర్శిస్తారు.

Verse 47

तं पूर्वापररात्रेषु युंजानः सततं बुधः । लब्धाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ ४७ ॥

జ్ఞాని పూర్వరాత్రి, అపరరాత్రి వేళల్లో నిరంతరం ఆ (ధ్యాన) సాధనలో నిమగ్నమై, లభించిన ఆహారాన్ని సంయమంతో స్వీకరించి, శుద్ధమనస్సుతో ఉండి—ఆత్మలోనే ఆత్మను దర్శిస్తాడు.

Verse 48

चित्तस्य हि प्रसादेन हित्वा कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमानंत्यमश्नुते ॥ ४८ ॥

చిత్తప్రసన్నత వలన శుభాశుభ కర్మలను విడిచిపెట్టి, ప్రశాంత అంతఃకరణంతో ఆత్మలో స్థితుడై, అనంతమైన సుఖాన్ని అనుభవిస్తాడు.

Verse 49

मानसोऽग्निः शरीरेषु जीव इत्यभिधीयते । सृष्टिः प्रजापतेरेषा भूताध्यात्मविनिश्चये ॥ ४९ ॥

దేహధారులలో ఉన్న ‘మానస అగ్ని’నే ‘జీవుడు’ అని అంటారు. భూత-అధ్యాత్మ విచారణలో ఇది ప్రజాపతి సృష్టి అని నిర్ణయించబడింది.

Verse 50

असृजद्ब्राह्मणानेव पूर्वं ब्रह्मा प्रजापतिः । आत्मतेजोऽभिनि र्वृत्तान्भास्कराग्निसमप्रभान् ॥ ५० ॥

ఆదిలో ప్రజాపతి బ్రహ్మా ముందుగా బ్రాహ్మణులను సృష్టించాడు; వారు ఆయన స్వతేజస్సు నుండి ఉద్భవించి, సూర్యాగ్ని సమానంగా ప్రకాశించారు।

Verse 51

ततः सत्यं च धर्मं च तथा ब्रह्म च शाश्वतम् । आचारं चैव शौचं च स्वर्गाय विदधे प्रभुः ॥ ५१ ॥

ఆపై ప్రభువు సత్యం, ధర్మం, అలాగే శాశ్వత బ్రహ్మను నియమించాడు; స్వర్గప్రాప్తికి సాధనంగా ఆచారం మరియు శౌచాన్ని స్థాపించాడు।

Verse 52

देवदानवगंधर्वा दैत्यासुरमहोरगाः । यक्षराक्षसनागाश्च पिशाचा मनुजास्तथा ॥ ५२ ॥

దేవులు, దానవులు, గంధర్వులు, దైత్యులు, అసురులు, మహోరగాలు; యక్షులు, రాక్షసులు, నాగులు, పిశాచులు మరియు మనుష్యులు—ఇవన్నీ (ఇందులో) చేరుతాయి।

Verse 53

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राणामसितस्तथा । भरद्वाज उवाच । चातुर्वर्ण्यस्य वर्णेन यदि वर्णो विभिद्यते ॥ ५३ ॥

బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు, శూద్రులు, అలాగే అసితులు (శ్యామవర్ణులు) కూడా। భరద్వాజుడు అన్నాడు—చాతుర్వర్ణ్యంలో ‘వర్ణం’ ఆధారంగా వర్గభేదం చేస్తే…

Verse 54

स्वेदमूत्रपुरीषाणि श्लेष्मा पित्त सशोणितम् । त्वन्तः क्षरति सर्वेषां कस्माद्वर्णो विभज्यते ॥ ५४ ॥

చెమట, మూత్రం, మలం; శ్లేష్మం, పిత్తం, రక్తం కూడా—ఇవి అందరిలోనూ చర్మం లోపల నుంచే స్రవిస్తాయి. అయితే ‘వర్ణ’ విభజన ఏ ఆధారంతో?

Verse 55

जंगमानामसंख्येयाः स्थावराणां च जातयः । तेषां विविधवर्णानां कुतो वर्णविनिश्चयः ॥ ५५ ॥

చరజీవుల జాతులు అసంఖ్యాకములు; స్థావరజాతులూ అనేకములు. వారి వర్ణరూపాలు ఇంత విభిన్నమైతే ‘వర్ణ’ నిర్ణయం ఎలా స్థిరమవుతుంది?

Verse 56

भृगुरुवाच । न विशेषोऽस्ति वर्णानां सर्वं ब्रह्ममयं जगत् । ब्रह्मणा पूर्वसृष्टं हि कर्मणा वर्णतां गतम् ॥ ५६ ॥

భృగువు పలికెను—వర్ణాలలో సహజమైన భేదం లేదు; ఈ జగత్తంతా బ్రహ్మమయమే. బ్రహ్మా మొదట సృష్టించినది కర్మవశాత్తే ‘వర్ణ’ంగా పరిగణింపబడుతుంది.

Verse 57

कामभोगाः प्रियास्तीक्ष्णाः क्रोधताप्रियसाहसाः । त्यक्तस्वकर्मरक्तांगास्ते द्विजाः क्षत्रतां गताः ॥ ५७ ॥

కామభోగాలలో మక్కువపడి, కఠినులై, కోపం మరియు ఉగ్రసాహసంలో ఆనందించి, తమ స్వకర్మను విడిచిన ఆ ద్విజులు బ్రాహ్మణులైయుండి క్షత్రియత్వానికి చేరారు.

Verse 58

गोभ्यो वृत्तिं समास्थाय पीताः कृष्युपजीविनः । स्वधर्म्मन्नानुतिष्टंति ते द्विजा वैश्यतां गताः ॥ ५८ ॥

గోపాలనను జీవికగా చేసుకొని, వ్యవసాయంపై ఆధారపడి ఉండి కూడా స్వధర్మాన్ని ఆచరించని ఆ ద్విజులు వైశ్యత్వానికి చేరుతారు.

Verse 59

र्हिसानृतपरा लुब्धाः सर्वकर्मोपजीविनः । कृष्णाः शौचपारिभ्राष्टास्ते द्विजाः शूद्रतां गताः ॥ ५९ ॥

హింసా-అసత్యాలలో మునిగిపోయి, లోభులై, ఏ పనినైనా చేసి జీవించే వారై, ఆచారంలో మలినమై, శౌచం నుండి భ్రష్టులైన ఆ ద్విజులు శూద్రత్వానికి చేరుతారు.

Verse 60

इत्येतैः कर्मभिर्व्याप्ता द्विजा वर्णान्तरं गताः । ब्राह्मणा धर्मतन्त्रस्थास्तपस्तेषां न नश्यति ॥ ६० ॥

ఇలాంటి కర్మలలో మునిగిన ద్విజులు ఇతర వర్ణస్థితికి జారిపోతారు; అయితే ధర్మతంత్రంలో స్థిరమైన బ్రాహ్మణుల తపస్సు నశించదు।

Verse 61

ब्रह्म धारयतां नित्यं व्रतानि नियमांस्तथा । ब्रह्म चैव पुरा सृष्टं येन जानंति तद्विदः ॥ ६१ ॥

నిత్యం బ్రహ్మాన్ని ధారించే వారికి వ్రతాలు, నియమాలు ఎల్లప్పుడూ ఆచరణీయాలు; ఎందుకంటే ఆదిలో సృష్టింపబడినది బ్రహ్మమే, దానివల్ల తత్త్వవిదులు తెలుసుకుంటారు।

Verse 62

तेषां बहुविधास्त्वन्यास्तत्र तत्र द्विजातयः । पिशाचा राक्षसाः प्रेता विविधा म्लेच्छजातयः । सा सृष्टिर्मानसी नाम धर्मतंत्रपरायणा ॥ ६२ ॥

వారిలో అనేక చోట్ల అనేక విధాల ఇతర సత్త్వాలు కూడా ఉన్నాయి—ద్విజ సమూహాలు, పిశాచులు, రాక్షసులు, ప్రేతులు, మరియు వివిధ మ్లేచ్ఛ వంశాలు. ఈ సృష్టిని ‘మానసీ’ సృష్టి అంటారు; ఇది ధర్మతంత్ర నియమాలకు పరాయణం।

Verse 63

भरद्वाज उवाच । ब्राह्मणः केन भवति क्षत्रियो वा द्विजोत्तम । वैश्यः शूद्रश्च विप्रर्षे तद्ब्रूहि वदतां वर ॥ ६३ ॥

భరద్వాజుడు అన్నాడు—ఓ ద్విజోత్తమా! ఏ కారణంతో మనిషి బ్రాహ్మణుడో క్షత్రియుడో అవుతాడు? అలాగే ఓ విప్రర్షీ, ఏ కారణంతో వైశ్యుడో శూద్రుడో అవుతాడు? వక్తలలో శ్రేష్ఠుడా, దయచేసి చెప్పుము।

Verse 64

भृगुरुवाच । जातकर्मादिभिर्यस्तु संस्कारैः संस्कृतः शुचिः । वेदाध्ययनसंपन्नो ब्रह्मकर्मस्ववस्थितः ॥ ६४ ॥

భృగువు అన్నాడు—జాతకర్మ మొదలైన సంస్కారాలతో సంస్కృతుడై శుచిగా ఉండి, వేదాధ్యయనంలో నిపుణుడై, బ్రాహ్మణోచిత కర్మాలలో స్థిరంగా నిలిచినవాడు—

Verse 65

शौचाचारस्थितः सम्यग्विद्याभ्यासी गुरुप्रियः । नित्यव्रती सत्यपरः स वै ब्राह्मण उच्यते ॥ ६५ ॥

శౌచం, సదాచారంలో స్థిరుడై, శాస్త్రవిద్యను నిత్యం అభ్యసించి, గురువుకు ప్రియుడై, నిత్యవ్రతాలు ఆచరించి, సత్యనిష్ఠుడై ఉన్నవాడే నిజమైన బ్రాహ్మణుడు అని చెప్పబడును।

Verse 66

सत्यं दानमथोऽद्रोह आनृशंस्यं कृपा घृणा । तपस्यां दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ ६६ ॥

సత్యం, దానం, అద్రోహం (అహింస), అనృశంస్యం, దయ, కరుణ, పాపంపై ఘృణ మరియు తపస్సులో నిష్ఠ—ఇవి ఎవరిలో దర్శనమిస్తాయో, అతడే బ్రాహ్మణుడు అని స్మృతులు చెప్పును।

Verse 67

क्षत्रजं सेवते कर्म वेदाध्ययनसंगतः । दानादानरतिर्यस्तु स वै क्षत्रिय उच्यते ॥ ६७ ॥

క్షాత్రధర్మజమైన కర్తవ్యాలను సేవించి, వేదాధ్యయనంలో నిమగ్నుడై, దానం మరియు ధర్మసమ్మత ప్రతిగ్రహంలో రమించే వాడే క్షత్రియుడు అని చెప్పబడును।

Verse 68

विशत्याशु पशुभ्यश्च कृष्यादानरतिः शुचिः । वेदाध्ययनसंपन्नः स वैश्य इति संज्ञितः ॥ ६८ ॥

పశుపాలనాది కార్యాలలో త్వరగా నిమగ్నుడై, వ్యవసాయం మరియు దానంలో రమించి, శుచిగా ప్రవర్తించి, వేదాధ్యయనసంపన్నుడైనవాడే వైశ్యుడు అని సంజ్ఞించబడును।

Verse 69

सर्वभक्षरतिर्नित्यं सर्वकर्मकरोऽशुचिः । त्यक्तवेदस्त्वनाचारः स वै शूद्र इति स्मृतः ॥ ६९ ॥

నిత్యం ఏదైనా తినడంలో ఆసక్తుడై, ఏ పనినైనా చేసే వాడై, అశుచిగా ఉండి, వేదాన్ని విడిచి, సదాచారరహితుడైనవాడు—స్మృతిలో శూద్రుడు అని చెప్పబడును।

Verse 70

शूद्रे चैतद्भवेल्लक्ष्म द्विजे तच्च न विद्यते । न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो ब्राह्मणो न च ॥ ७० ॥

హే లక్ష్మీ! ఈ నిజమైన లక్షణం శూద్రునిలోనూ ఉండవచ్చు; ద్విజునిలో మాత్రం ఉండకపోవచ్చు. నిజానికి శూద్రుడు జన్మమాత్రంతో శూద్రుడు కాదు; బ్రాహ్మణుడూ జన్మమాత్రంతో బ్రాహ్మణుడు కాదు.

Verse 71

सर्वोपायैस्तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः । एतत्पवित्रं ज्ञानानां तथा चैवात्मसंयमः ॥ ७१ ॥

అన్ని విధాలుగా లోభం, క్రోధం నియంత్రించాలి. ఇదే సమస్త జ్ఞానాలకు పవిత్రకరం; అలాగే అంతఃకరణ ఆత్మసంయమమూ.

Verse 72

वर्ज्यौ सर्वात्मना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ । नित्यक्रोधाच्छ्रियं रक्षेत्तपो रक्षेत्तु मत्सरात् ॥ ७२ ॥

కాబట్టి ఆ రెండింటినీ సంపూర్ణంగా వర్జించాలి; అవి శ్రేయస్సును నాశనం చేయడానికి సిద్ధంగా ఉంటాయి. నిత్య క్రోధం నుండి శ్రీని కాపాడాలి; మత్సరం నుండి తపస్సును కాపాడాలి.

Verse 73

विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ ७३ ॥

అజాగ్రత్త వల్ల మనిషి గౌరవం-అవమానం చేత తన విద్యను, తన స్వరూపాన్నీ కదిలించుకుంటాడు.

Verse 74

यस्य सर्वे समारंभा निराशीर्बंधना द्विज । त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान् ॥ ७४ ॥

హే ద్విజా! ఎవరి ప్రతి కార్యారంభమూ ఆశారహితమై బంధనరహితమై ఉంటుందో—ఎవరి సమస్తమూ త్యాగాగ్నిలో హవిస్సుగా అర్పించబడినట్లుంటుందో—అతడే నిజమైన త్యాగి, అతడే బుద్ధిమంతుడు.

Verse 75

अहिंस्त्रः सर्वभूतानां मैत्रायण गतश्चरेत् । परिग्रहात्परित्यज्य भवेद्बद्ध्या जितेंद्रियः ॥ ७५ ॥

సర్వభూతాల పట్ల అహింసకుడై మైత్రీభావంతో సంచరించాలి. పరిగ్రహం, ఆసక్తి విడిచి, సమ్యక్‌బుద్ధితో ఇంద్రియజయుడై నియమితుడగాలి॥

Verse 76

अशोकस्थानमाति वेदिह चामुत्र चाभयम् । तपोनित्येन दांतेन मुनिना संयतात्ममना ॥ ७६ ॥

తపస్సులో నిత్యనిష్ఠుడై, దాంతుడై, సంయతాత్ముడైన ముని శోకరహిత స్థితిని పొందుతాడు; ఇహలోకమందు మరియు పరలోకమందు అభయాన్ని అనుభవిస్తాడు॥

Verse 77

अजितं जेतुकामेन व्यासंगेषु ह्यसंगिना । इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्थितिः ॥ ७७ ॥

అజితమైన ఆత్మతత్త్వాన్ని జయించదలచినవాడు, అన్ని సంగమాల మధ్యనూ అసంగుడై ఉండాలి. ఇంద్రియాలు గ్రహించేది ఏదైతే, అదే ‘వ్యక్తం’—ఇది స్థిరసిద్ధాంతం॥

Verse 78

अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिंगग्राह्यमतींद्रियम् । अविश्रंभेण मंतव्यं विश्रंभे धारयेन्मनः ॥ ७८ ॥

ఆ తత్త్వాన్ని ‘అవ్యక్తం’ అని తెలుసుకో—ఇంద్రియాతీతం, సూక్ష్మ సూచనలతో మాత్రమే గ్రాహ్యం. అలసత్వం లేక జాగ్రత్తగా ధ్యానించాలి; నిశ్చయ విశ్వాసం కలిగినప్పుడు మనస్సును అక్కడే స్థిరపరచాలి॥

Verse 79

मनः प्राणेन गृह्णीयात्प्राणं ब्रह्मणि धारयेत् । निवेदादेव निर्वाणं न च किंचिद्विच्चितयेत् ॥ ७९ ॥

ప్రాణంతో మనస్సును నియంత్రించాలి; ప్రాణాన్ని బ్రహ్మలో స్థిరపరచాలి. సంపూర్ణ నివేదన (శరణాగతి) ద్వారానే నిర్వాణం; కాబట్టి మరేదీ ఆలోచించకూడదు॥

Verse 80

सुखं वै ब्रह्मणो ब्रह्मन्निर्वेदेनाधिगच्छति । शौचे तु सततं युक्तः सदाचारसमन्वितः ॥ ८० ॥

హే బ్రాహ్మణా! నిర్వేదం (వైరాగ్యం) ద్వారానే బ్రహ్మానందం నిశ్చయంగా లభిస్తుంది. శౌచంలో నిత్యం నిమగ్నుడై, సదాచారసంపన్నుడై ఉన్నవాడు ఆ మార్గంలో అభివృద్ధి చెందుతాడు.

Verse 81

स्वनुक्रोशश्च भूतेषु तद्द्विजातिषु लक्षणम् । सत्यंव्रतं तपः शौचं सत्यं विसृजते प्रजा ॥ ८१ ॥

సర్వభూతాల పట్ల కరుణ—ఇదే ద్విజుల లక్షణం. కానీ ప్రజలు సత్యాన్ని విడిచిపెడతారు; సత్యవ్రతం, తపస్సు, శౌచం, సత్యమే సమాజంలో పరిత్యజింపబడుతుంది.

Verse 82

सत्येन धार्यते लोकः स्वः सत्येनैव गच्छति । अनृतं तमसो रूपं तमसा नीयते ह्यधः ॥ ८२ ॥

సత్యం వల్లనే లోకం నిలుస్తుంది; సత్యం వల్లనే స్వర్గప్రాప్తి కలుగుతుంది. అసత్యం తమస్సు రూపం; ఆ అంధకారమే మనిషిని నిశ్చయంగా అధోగతికి నడిపిస్తుంది.

Verse 83

तमोग्रस्तान पश्यंति प्रकाशंतमसावृताः । सुदुष्प्रकाश इत्याहुर्नरकं तम एव च ॥ ८३ ॥

తమస్సులో చిక్కుకున్నవారు ప్రకాశమయమైనదాన్నీ తమస్సుతో కప్పబడినట్టే చూస్తారు. దానిని ‘అతి కష్టంగా ప్రకాశించేది’ అంటారు; ఆ తమస్సే నరకంగా అనుభవమవుతుంది.

Verse 84

सत्यानृतं तदुभयं प्राप्यते जगतीचरैः । तत्राप्येवंविधा लोके वृत्तिः सत्यानृते भवेत् ॥ ८४ ॥

లోకంలో సంచరించే జీవులు సత్యం, అసత్యం, అలాగే రెండింటి మిశ్రమాన్నీ ఎదుర్కొంటారు. అందువల్ల సమాజంలోనూ ప్రవర్తన పరిస్థితిని బట్టి సత్య-అసత్యాలకు అనుగుణంగా రూపుదిద్దుకుంటుంది.

Verse 85

धर्माधर्मौ प्रकाशश्च तमो दुःखसुखं तथा । शारीरैर्मानसैर्दुःखैः सुखैश्चाप्यसुखोदयैः ॥ ८५ ॥

ధర్మాధర్మాలు, ప్రకాశం-తమస్సు, దుఃఖం-సుఖం—ఇవి అన్నీ శరీరమానసిక దుఃఖసుఖాల ద్వారా అనుభవించబడతాయి; ఆ సుఖాలే కూడా మళ్లీ అసుఖోదయానికి కారణమవుతాయి।

Verse 86

लोकसृष्टं प्रपश्यन्तो न मुह्यंति विचक्षणाः । तत्र दुःखविमोक्षार्थं प्रयतेत विचक्षणः ॥ ८६ ॥

లోకాన్ని సృష్టమైన (సంస్కారబద్ధ) ప్రకటనగా చూసే వివేకులు మోహపడరు. కాబట్టి జ్ఞాని ఈ జీవితంలోనే దుఃఖవిమోచనార్థం ప్రయత్నించాలి।

Verse 87

सुखं ह्यनित्यं भूतानामिह लोके परत्र च । राहुग्रस्तस्य सोमस्य यथा ज्योत्स्ना न भासते ॥ ८७ ॥

ప్రాణులకు సుఖం నిజంగా అనిత్యం—ఇహలోకంలోనూ పరలోకంలోనూ; రాహుగ్రస్త చంద్రుని జ్యోత్స్న వెలగనట్లే।

Verse 88

तथा तमोभिभूतानां भूतानां नश्यते सुखम् ॥ ८८ ॥

అలాగే తమస్సు (అజ్ఞానం) చేత ఆవరించబడిన ప్రాణుల సుఖం నశిస్తుంది।

Verse 89

तत्खलु द्विविधं सुखमुच्यचते शरीरं मानसं च । इह खल्वमुष्मिंश्च लोके वस्तुप्रवृत्तयः सुखार्थमभिधीयन्ते नहीतः परत्रापर्वगफलाद्विशिष्टतरमस्ति । स एव काम्यो गुणविशेषो धर्मार्थगुणारंभगस्तद्धेतुरस्योत्पत्तिः सुखप्रयोजनार्थमारंभाः । भरद्वाज उवाच । वदैतद्भवताभिहितं सुखानां परमा स्थितिरिति ॥ ८९ ॥

సుఖం రెండు విధాలుగా చెప్పబడింది—శారీరకమూ మానసికమూ. ఇహలోకంలోనూ పరలోకంలోనూ అన్ని కార్యప్రవృత్తులు సుఖార్థమే అని చెప్పబడతాయి; ఎందుకంటే మోక్షఫలానికి మించిన శ్రేష్ఠమైనది మరొకటి లేదు. అదే గుణాల కావ్యమైన విశేషోత్తమత్వం—ధర్మార్థ గుణాల ఆరంభం; దానినుంచే దాని కారణం ఉద్భవిస్తుంది, మరియు అన్ని ప్రయత్నాలు సుఖాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకొని ప్రారంభించబడతాయి. భరద్వాజుడు అన్నాడు: మీరు చెప్పినట్లుగా, సుఖాల పరమ స్థితి ఏమిటో వివరించండి।

Verse 90

न तदुपगृह्णीमो न ह्येषामृषीणां महति स्थितानाम् ॥ ९० ॥

మేము ఆ అభిప్రాయాన్ని స్వీకరించము; మహోన్నత ఆధ్యాత్మిక స్థితిలో నిలిచిన ఈ మహర్షులకు అది యుక్తం కాదు।

Verse 91

अप्राप्य एष काम्य गुणविशेषो न चैनमभिशीलयंति । तपसि श्रूयते त्रिलोककृद्ब्रह्मा प्रभुरेकाकी तिष्टति ब्रह्मचारी न कामसुखोष्वात्मानमवदधाति ॥ ९१ ॥

కామ్య లక్ష్యాల వల్ల కోరబడే ఈ విశిష్ట గుణం లభించదు; జనులు దానిని నిజంగా ఆచరించరు కూడా. తపస్సు పరంపరలో వినబడుతుంది—త్రిలోకసృష్టికర్త ప్రభువు బ్రహ్మా ఏకాకిగా బ్రహ్మచారిగా నిలిచి, కామసుఖాలలో మనస్సును నిలపడు।

Verse 92

अपि च भगवान्विश्वेश्वर उमापतिः काममभिवर्तमानमनंगत्वेन सममनयत् ॥ ९२ ॥

ఇంకా, భగవాన్ విశ్వేశ్వరుడు, ఉమాపతి, దాడికి ముందుకు వచ్చిన కాముణ్ణి అనంగత్వం—దేహరహిత స్థితికి చేర్చాడు।

Verse 93

तस्माद्भूमौ न तु महात्मभिरंजयति गृहीतो न त्वेष तावद्विशिष्टो गुणविशेष इति ॥ ९३ ॥

కాబట్టి, కేవలం భూమిని పొందినందుకే మహాత్ములు అతనికి గౌరవాభిషేకం చేయరు; ఇది స్వయంగా ఏ విశిష్ట గుణమూ కాదు।

Verse 94

नैतद्भगवतः प्रत्येमि भवता तूक्तं सुखानां परमाः स्त्रिय इति लोकप्रवादो हि द्विविधः । फलोदयः सुकृतात्सुखमवाप्यतेऽन्यथा दुःखमिति ॥ ९४ ॥

హే భగవన్, మీరు చెప్పినట్లు ‘సుఖాలకు పరమ కారణం స్త్రీలే’ అని నేను అంగీకరించను. లోకప్రవాదం రెండు విధాలు: సుకృత ఫలోదయంతో సుఖం లభిస్తుంది; లేకపోతే దుఃఖమే.

Verse 95

भृगुरुवाच । अत्रोच्यते अनृतात्खलु तमः प्रादुर्भूतं ततस्तमोग्रस्ता अधर्ममेवानुवर्तंते न धर्मं । क्रोधलोभमोहहिंसानृतादिभिखच्छन्नाः खल्वस्मिंल्लोके नामुत्र सुखमाप्नुवंति । विविधव्याधिरुजोपतापैरवकीर्यन्ते वधबन्धनपरिक्लेशादिभिश्च क्षुत्पिपासाश्रमकृतैरुपतापैरुपतप्यंते । वर्षवातात्युष्णातिशीतकृतैश्च प्रतिभयैः शारीरैर्दुःखैरुपतप्यंते बंधुधनविनाशविप्रयोगकृतैश्च मानसैः शौकैरभिभूयंते जरामृत्युकृतैश्चान्यैरिति यस्त्वेतैः ॥ ९५ ॥

భృగువు పలికెను—ఇక్కడ ఇలా ఉపదేశించబడింది: అసత్యం నుండే తామసము (అంధకారం) పుట్టును; ఆ తామసంతో గ్రస్తులైన వారు ధర్మాన్ని కాదు, కేవలం అధర్మాన్నే అనుసరించుదురు. క్రోధం, లోభం, మోహం, హింస, అసత్యం మొదలైన వాటితో కప్పబడిన వారు ఈ లోకములోనూ పరలోకములోనూ సుఖమును పొందరు. అనేక వ్యాధులు, నొప్పులు, తాపములతో వారు చెల్లాచెదురై బాధపడుదురు; వధ, బంధనం, కారాగారక్లేశములు మొదలైనవాటితో, అలాగే ఆకలి, దాహం, శ్రమజనిత తాపములతో తపించుదురు. వర్షం, గాలి, అతితాపం, అతిశీతం వల్ల కలిగే శారీరక దుఃఖభయములు వారిని వేధించును; బంధువులూ ధనమూ నశించుట, వియోగము వల్ల కలిగే మానసిక శోకములు వారిని కమ్ముకొనును; జరా–మరణముల వల్ల కలిగే ఇతర దుఃఖములూ వారిని గ్రసించును.

Verse 96

शारीरं मानसं नास्ति न जरा न च पातकम् । नित्यमेव सुखं स्वर्गे सुखं दुःखमिहोभयम् ॥ ९६ ॥

స్వర్గములో శారీరకమూ మానసికమూ అయిన బాధ లేదు; అక్కడ జరా లేదు, పాపమూ లేదు. స్వర్గములో సుఖము నిత్యము; కాని ఈ మర్త్యలోకములో సుఖదుఃఖముల మిశ్రమమే ఉంటుంది.

Verse 97

नरके दुःखमेवाहुः सुखं तत्परमं पदम् । पृथिवी सर्वभूतानां जनित्री तद्विधाः स्त्रियः ॥ ९७ ॥

నరకములో దుఃఖమే ఉందని వారు చెప్పుదురు; సుఖము అయితే ఆ పరమపదము. భూమి సమస్త భూతములకు జనని; స్త్రీలూ అలాగే—మాతృస్వభావముతో జీవనప్రదాయినులు.

Verse 98

पुमान्प्रजापतिस्तत्रशुक्रं तेजोमयं विदुः । इत्येतल्लोकनिर्माता धर्मस्य चरितस्य च ॥ ९८ ॥

అక్కడ ఆ పురుషుని ప్రజాపతి అని తెలుసుకొందురు—ఆయన ‘శుక్రుడు’, శుద్ధ తేజోమయుడు. ఆయనే లోకనిర్మాత, ధర్మమునకూ దాని ఆచరణమార్గమునకూ ప్రవర్తకుడు.

Verse 99

तपसश्च सुतप्तस्य स्वाध्यायस्य हुतस्य च । हुतेन शाम्यते पापं स्वाध्याये शांतिरुत्तमा ॥ ९९ ॥

సుతప్తమైన తపస్సు, స్వాధ్యాయం, అగ్నిలో హోమార్పణ—ఇవన్నీ శ్రేయస్సును కలిగించును. హోమముచేత పాపము శమించును; స్వాధ్యాయముచేత ఉత్తమ శాంతి లభించును.

Verse 100

दानेन भोगानित्याहुस्त पसा स्वर्गमाप्नुयात् । दानं तु द्विविधं प्राहुः परत्रार्थमिहैव च ॥ १०० ॥

దానమువలన భోగసంపద లభిస్తుంది; తపస్సువలన స్వర్గప్రాప్తి కలుగుతుంది. అయితే దానం రెండు విధములని చెప్పారు—ఒకటి పరలోకార్థం, మరొకటి ఇహలోకమందే ఫలమిచ్చేది.

Verse 101

सद्भ्यो यद्दीयते किंचित्तत्परत्रोपतिष्टते । असद्भ्यो दीयते यत्तु तद्दानमिह भुज्यते । यादृशं दीयते दानं तादृशं फलमश्नुते ॥ १०१ ॥

సద్భ్యులకు కొద్దిగా ఇచ్చినదైనా పరలోకంలో నిలుస్తుంది. అసద్భ్యులకు ఇచ్చినది మాత్రం ఇహలోకంలోనే ఫలించి భోగ్యమవుతుంది. యెట్లా దానం చేస్తే అట్లా ఫలాన్ని అనుభవిస్తాడు.

Verse 102

भरद्वाज उवाच । किं कस्य धर्मचरणं किं वा धर्मस्य लक्षणम् । धर्मः कतिविधो वापि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १०२ ॥

భరద్వాజుడు అన్నాడు—ధర్మాచరణం ఏమిటి, అది ఎవరికోసం? ధర్మ లక్షణం ఏమిటి? ధర్మం ఎన్ని విధములు? దయచేసి మీరు వివరించండి.

Verse 103

भृगुरुवाच । स्वधर्माचरणे युक्ता ये भवंति मनीषिणः । तेषां स्वर्गपलावाप्तिर्योऽन्यथा स विमुह्यते ॥ १०३ ॥

భృగువు అన్నాడు—స్వధర్మాచరణంలో నిమగ్నమైన జ్ఞానులు స్వర్గఫలాన్ని పొందుతారు; దీనికి విరుద్ధంగా ప్రవర్తించేవాడు మోహానికి లోనవుతాడు.

Verse 104

भरद्वाज उवाच । यदेतञ्चातुराश्रम्यं ब्रह्मर्षिविहितं पुरा । तेषां स्वे स्वे समाचारास्तन्मे वक्तुमिहार्हसि ॥ १०४ ॥

భరద్వాజుడు అన్నాడు—పూర్వం బ్రహ్మర్షులు విధించిన ఈ చాతురాశ్రమ వ్యవస్థలో, ప్రతి ఆశ్రమానికి సంబంధించిన స్వస్వ ఆచారాలు, కర్తవ్యాలు నాకు ఇక్కడ వివరించండి.

Verse 105

भृगुरुवाच । पूर्वमेव भगवता ब्रह्मणा लोकहितमनुतिष्टता धर्मसंरक्षणार्थमाश्रमाश्चत्वारोऽभिनिर्द्दिष्टाः । १ ॥ ०५ ॥

భృగువు పలికెను—పూర్వకాలంలో లోకహితమున నిమగ్నుడైన భగవాన్ బ్రహ్మ ధర్మరక్షణార్థం నాలుగు ఆశ్రమాలను నిర్దేశించాడు।

Verse 106

तत्र गुरुकुलवासमेव प्रथममाश्रममाहरंति सम्यगत्र शौचसस्कारनियमव्रतविनियतात्मा उभे संध्ये भास्कराग्निदैवतान्युपस्थाय विहाय तद्ध्यालस्यं गुरोरभिवादनवेदाब्यासश्रवणपवित्रघीकृतांतरात्मा त्रिषवणमुपस्पृश्य ब्रह्मचर्याग्निपरिचरणगुरुशुश्रूषा । नित्यभिक्षाभैक्ष्यादिसर्वनिवेदितांतरात्मा गुरुवचननिदेशानुष्टानाप्रतिकूलो गुरुप्रसादलब्धस्वाध्यायतत्परः स्यात् ॥ १०६ ॥

ఇక్కడ గురుకులవాసమే మొదటి ఆశ్రమమని ప్రకటించబడింది. శౌచం, సంస్కారం, నియమం, వ్రతాలతో నియమితాత్ముడైన శిష్యుడు ఉదయం-సాయంత్రం సూర్య-అగ్నిదేవతలను విధిగా ఉపాసించి, ధ్యానంలో ఆలస్యాన్ని విడిచిపెట్టాలి. గురువుకు అభివాదం చేసి, వేదశ్రవణం-అభ్యాసంతో అంతఃకరణాన్ని పవిత్రం చేసుకొని, త్రికాల ఉపస్పర్శన/ఆచమనం చేసి; బ్రహ్మచర్యం పాటించి, అగ్నిపరిచరణం మరియు గురుశుశ్రూష చేయాలి. నిత్య భిక్షాదులతో సమర్పణభావం కలిగి, గురువాక్యానుసారం ఆచరణకు విరోధం లేకుండా, గురుప్రసాదంతో లభించిన స్వాధ్యాయంలో నిమగ్నుడై ఉండాలి.

Verse 107

भवति चात्र श्लोकः । गुरुं यस्तु समाराध्य द्विजो वेदमावान्पुयात् । तस्य स्वर्गफलावाप्तिः सिद्ध्यते चास्य मानसम् । इति गार्हस्थ्यं खलु द्वितीयमाश्रमं वदंति ॥ १०७ ॥

ఇక్కడ ఈ శ్లోకం చెప్పబడింది—గురువును సమ్యకంగా ఆరాధించి వేదాన్ని పొందిన ద్విజుడు పవిత్రుడగును; అతనికి స్వర్గఫలం లభించును, అతని మనస్సు కూడా సిద్ధమగును. అందువల్ల గార్హస్థ్యమే రెండవ ఆశ్రమమని చెబుతారు।

Verse 108

तस्य सदा चारलक्षणं सर्वमनुव्याख्यास्यामः । समावृतानां सदाचाराणां सहधर्मचर्यफलार्थिनां गृहाश्रमो विधीयते ॥ १०८ ॥

ఇప్పుడు సదాచార లక్షణాలను సమగ్రంగా వివరిస్తాము. బ్రహ్మచర్యాన్ని ముగించి, ధర్మంతో కూడిన సహజీవన ఫలాన్ని కోరువారికి గృహాశ్రమం విధించబడింది।

Verse 109

धर्मार्थकामावाप्तिर्ह्य. त्र त्रिवर्गसाधनमपेक्ष्यागर्हितकर्मणा धनान्यादाय स्वाध्यायोपलब्धप्रकर्षेण वा । ब्रह्मर्षिनिर्मितेन वा अद्भिः सागरगतेन वा द्रव्यनियमाभ्यासदैवतप्रसादोपलब्धेन वा धनेन गृहस्थो गार्हस्थ्यं वर्तयेत् ॥ १०९ ॥

ఇక్కడ ధర్మ-అర్థ-కామాల ప్రాప్తి త్రివర్గసాధనంపై ఆధారపడుతుంది. కనుక గృహస్థుడు నిందారహిత కర్మతో సంపాదించిన ధనంతో, లేదా స్వాధ్యాయంతో పొందిన ప్రావీణ్యబలంతో, లేదా బ్రహ్మర్షులు స్థాపించిన ధనంతో, లేదా సముద్రంలో జలములచే లభించిన ధనంతో, లేదా ద్రవ్యనియమాభ్యాసం మరియు దేవతాప్రసాదంతో పొందిన ధనంతో గార్హస్థ్యాన్ని నిర్వహించాలి।

Verse 110

तद्धि सर्वाश्रमणां मूलमुदाहरंति गुरुकुलनिवासिनः परिव्राजका येऽन्ये । संकल्पितव्रतनियमधर्मानुष्टानिनस्तेषामप्यंतरा च भिक्षाबलिसंविभागाः प्रवर्तंते ॥ ११० ॥

ఇదే సమస్త ఆశ్రమాలకు మూలమని గురుకులనివాసులు, ఇతర పరివ్రాజకులు కూడా ప్రకటిస్తారు. సంకల్పంతో వ్రత-నియమ-ధర్మానుష్ఠానాలు చేసే వారికీ భిక్షా మరియు బలి-అన్న సంభాగం (పంచకం) అంతర్గత కర్తవ్యంగా కొనసాగుతుంది।

Verse 111

वानप्रस्थानां च द्रव्योपस्कार इति प्रायशः खल्वेते साधवः साधुपथ्योदनाः । स्वाध्यायप्रसंगिनस्तीर्थाभिगमनदेशदर्शनार्थं पृथिवीं पर्यटंति ॥ १११ ॥

వానప్రస్థుల ఉపకరణాలు సాధారణంగా చాలా స్వల్పమే; వారు సద్గుణులు, ధర్మ్యమైన పథ్యాహారంతో జీవిస్తారు. స్వాధ్యాయంలో నిమగ్నులై తీర్థదర్శనం, దేశదర్శనం కోసం భూమిని సంచరిస్తారు।

Verse 112

तेषां प्रत्युत्थानाभिगमनमनसूयावाक्यदानसुखसत्कारासनसुखशयनाभ्यवहारसत्क्रिया चेति ॥ ११२ ॥

వారిపట్ల—గౌరవంతో లేచి నిలబడటం, ముందుకు వెళ్లి అభివాదం చేయటం, అసూయలేని మాటలు పలకటం, దానం చేయటం, సుఖదాయకమైన అతిథి-సత్కారం చేయటం, ఆసనం ఇవ్వటం, సౌకర్యమైన విశ్రాంతి ఏర్పాటు చేయటం, భోజన-పానీయాలు సమర్పించటం, యథోచిత సేవ చేయటం—ఇవి చేయవలెను।

Verse 113

भवति चात्र श्लोकः । अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते । स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति ॥ ११३ ॥

ఇక్కడ శ్లోకం ఉంది—ఎవరి ఇంటి నుండి అతిథి ఆశాభంగంతో తిరిగి వెళ్తాడో, ఆ అతిథి తన పాపాన్ని ఆ గృహస్థునికి ఇచ్చి, అతని పుణ్యాన్ని తీసుకొని వెళ్లిపోతాడు।

Verse 114

अपि चात्र यज्ञक्रियाभिर्देवताः प्रीयंते निवापेन पितरो । विद्याभ्यासश्रवणधारणेन ऋषयः अपत्योत्पादनेन प्रजापतिरिति ॥ ११४ ॥

ఇంకా ఇక్కడ—యజ్ఞక్రియలతో దేవతలు ప్రీతిచెందుతారు, నివాపం (అన్న-ఆహుతి/పిండం)తో పితృదేవతలు తృప్తిచెందుతారు; విద్యాభ్యాసం, శ్రవణం, ధారణతో ఋషులు ప్రీతిచెందుతారు; సంతానోత్పత్తితో ప్రజాపతి ప్రీతిచెందుతాడు।

Verse 115

लोकौ चात्र भवतः । वात्सल्याः सर्वभूतेभ्यो वायोः श्रोत्रस्तथा गिरा । परितापोदपघातश्च पारुष्यं चात्र गर्हितम् ॥ ११५ ॥

ఇక్కడ రెండు మార్గాలు చెప్పబడ్డాయి. సమస్త జీవుల పట్ల వాత్సల్యకరుణను పెంపొందించాలి; చెవిని, వాక్కును నియంత్రించాలి. బాధ కలిగించడం, కొట్టడం/హాని చేయడం, కఠిన వాక్యాలు—ఇవి ఇక్కడ నిందనీయం.

Verse 116

अवज्ञानमहंकारो दंभश्चैव विगर्हितः । अहिंसा सत्यमक्रोदं सर्वाश्रमगतं तपः ॥ ११६ ॥

అవమానం, అహంకారం, దంభం—ఇవి నిందనీయం. అహింస, సత్యం, అక్రోధం—ఇదే అన్ని ఆశ్రమాలకు వర్తించే తపస్సు.

Verse 117

अपि चात्र माल्याभरणवस्त्राभ्यंगनित्योपभोगनृत्यगीतवादित्रश्रुतिसुखनयनस्नेहरामादर्शनानां । प्राप्तिर्भक्ष्यभोज्यलेह्यपेयचोष्याणामभ्यवहार्य्याणां विविधानामुपभोगः ॥ ११७ ॥

ఇంకా ఇక్కడ (భోగస్థితిలో) పుష్పమాలలు, ఆభరణాలు, వస్త్రాలు, తైలాభ్యంగం మరియు నిత్యానుభవ భోగాలు—నృత్యం, గానం, వాద్యాలు, మధుర శ్రవణం, మనోహర దర్శనం, స్నేహం, సుందరీమణుల దర్శనం—ఇవి లభిస్తాయి. అలాగే భక్ష్య, భోజ్య, లేహ్య, పేయ, చోష్యములైన అనేక రకాల ఆహారభోగాలు అనుభవించబడతాయి.

Verse 118

स्वविहारसंतोषः कामसुखावाप्तिरिति । त्रिवर्गगुणनिर्वृत्तिर्यस्य नित्यं गृहाश्रमे । स सुखान्यनुभूयेह शिष्टानां गतिमाप्नुयात् ॥ ११८ ॥

తన ధర్మసమ్మత విహారంలో సంతృప్తుడై, కామసుఖాన్ని పొందినప్పటికీ గృహాశ్రమంలో ధర్మ-అర్థ-కామ అనే త్రివర్గ గుణాలను నిత్యం నెరవేర్చేవాడు—ఇక్కడ సుఖాలను అనుభవించి శిష్టుల గమ్యాన్ని పొందుతాడు.

Verse 119

उंछवृत्तिर्गृहस्थो यः स्वधर्म चरणे रतः । त्यक्तकामसुखारंभः स्वर्गस्तस्य न दुर्लभः ॥ ११९ ॥

ఉఞ్ఛవృత్తితో జీవనం సాగిస్తూ, స్వధర్మాచరణలో నిమగ్నుడై, కామసుఖప్రేరిత కార్యారంభాలను విడిచిన గృహస్థునికి స్వర్గం దుర్లభం కాదు.

Verse 120

वानप्रस्थाः खल्वपि धर्ममनुसरंतः पुण्यानि तीर्थानि नदीप्रस्रवणानि स्वभक्तेष्वरण्येषु । मृगवराहमहिष शार्दूलवनगजाकीर्णेषु तपस्यंते अनुसंचरंति ॥ १२० ॥

వానప్రస్థులైనవారుకూడా ధర్మాన్ని అనుసరించి పుణ్యతీర్థాలు, నదుల పవిత్ర ప్రస్రవణాలను దర్శిస్తూ, తమ భక్తికి ప్రియమైన అరణ్యాలలో నివసిస్తారు. జింకలు, వరాహాలు, మహిషాలు, వ్యాఘ్రాలు, అడవి ఏనుగులతో నిండిన వనాల్లో తపస్సు చేస్తూ నియమంగా సంచరిస్తారు॥१२०॥

Verse 121

त्यक्तग्राम्यवस्त्राभ्यवहारोपभोगा वन्यौषधिफलमूलपर्णपरिमितविचित्रनियताहाराः । स्थानासनिनोभूपाषाणसिकताशर्करावालुकाभस्मशायिनः काशुकुशचर्मवल्कलसंवृतांगाः । केशश्यश्रुनखरोमधारिणो नियतकालोपस्पर्शनाःशुष्कबलिहोमकालानुष्टायिनः । समित्कुशकुसुमापहारसंमार्जनलब्धविश्रामाः शीतोष्णपवनविष्टं भविभिन्नसर्वत्वचो । विविधनियमयोगचर्यानुष्टानविहितपरिशुष्कमांसशोणितत्वगस्थिभूता धृतिपराः सत्त्वयोगाच्छरीराण्युद्वहंते ॥ १२१ ॥

వారు గ్రామ్య వస్త్రాలు, వ్యవహారాలు, భోగాలను విడిచి, అడవి ఔషధాలు, ఫలాలు, మూలాలు, ఆకులతో పరిమితమైన నియతాహారం చేస్తారు. ఒకే స్థలంలో ఒకే ఆసనంలో నిలిచి, నేలపై గాని రాయి, ఇసుక, గరుగు, ధూళి లేదా భస్మంపై గాని శయనిస్తారు; కాశ, కుశ, చర్మం లేదా వల్కలంతోనే శరీరాన్ని కప్పుకుంటారు. కేశం-గడ్డం-నఖాలు-రోమాలు కత్తిరించకుండా, నియతకాలంలోనే స్నానం చేసి, శుష్కబలి మరియు హోమాల నియతకాల అనుష్ఠానాన్ని నిర్వహిస్తారు. సమిధలు, కుశం, పుష్పాలు సేకరించి, శుభ్రపరచి ఊడ్చిన తరువాతే విశ్రాంతి పొందుతారు. చలి-వేడి-గాలిని సహిస్తూ చర్మం పగిలి రూకగా మారుతుంది; వివిధ నియమాలు, యోగచర్యల వల్ల మాంసం-రక్తం-చర్మం-ఎముకల వరకు క్షీణించినా, ధైర్యంలో స్థిరపడి సత్త్వబలంతో దేహాన్ని ధరిస్తారు॥१२१॥

Verse 122

यस्त्वेतां नियतचर्यां ब्रह्मर्षिविहितां चरेत् । स दहेदग्निवद्दोषाञ्जयेल्लोकांश्च दुर्जयान् ॥ १२२ ॥

బ్రహ్మర్షులు విధించిన ఈ నియతచర్యను ఎవడు ఆచరిస్తాడో, వాడు అగ్నిలా దోషాలను దహించి, దుర్జయమైన లోకాలను కూడా జయిస్తాడు॥१२२॥

Verse 123

परिव्राजकानां पुनराचारः तद्यथा । विमुच्याग्निं धनकलत्रपरिबर्हसंगेष्वात्मानं स्नेहपाशानवधूय परिव्रजंति । समलोष्टाश्मकांचनास्त्रिवर्गप्रवृत्तेष्वसक्तबुद्धयः ॥ १२३ ॥

పరివ్రాజక సన్యాసుల ఆచారం ఇలా—వారు గృహ్యాగ్నిని విడిచి, ధనం-భార్య-పరిభారాల సంగాన్ని వదలి, స్నేహబంధాలను త్రోసివేసి సంచరిస్తారు. వారికి మట్టిగడ్డ, రాయి, బంగారం సమానమే; ధర్మ-అర్థ-కామమనే త్రివర్గ సంబంధిత ప్రవృత్తుల పట్ల కూడా వారి బుద్ధి ఆసక్తి చెందదు॥१२३॥

Verse 124

अरिमित्रोदासीनां तुल्यदर्शनाः स्थावरजरायुजांडजस्वेदजानां भूतानां वाङ्मनृःकर्मभिरनभिरनभिद्रोहिणोऽनिकेताः । पर्वतपुलिनवृक्षमूलदेवायतनान्यनुसंचरंतो वा सार्थमुपेयुर्नगरं ग्रामं वा न क्रोधदर्पलोभमोहकार्पण्यदंभपरिवादाभिमाननिर्वृत्तहिंसा इति ॥ १२४ ॥

వారు శత్రువు, మిత్రుడు, ఉదాసీనుడు—అందరినీ సమదృష్టితో చూస్తారు. స్థావరమైనా, గర్భజమైనా, అండజమైనా, స్వేదజమైనా, అంకురజమైనా—ఏ జీవినీ వాక్కు, మనస్సు, కర్మల ద్వారా ద్రోహించరు; నివాసస్థానం లేని అనికేతులుగా ఉంటారు. పర్వతాలు, నదీ తీరాలు, వృక్షమూలాలు, దేవాలయాలను సంచరిస్తూ, లేదా కారవాన్‌తో కలిసి నగరం గాని గ్రామం గాని చేరవచ్చు; క్రోధం, దర్పం, లోభం, మోహం, కృపణత్వం, దంభం, పరనింద, అహంకారం వల్ల పుట్టే హింస నుండి పూర్తిగా విముక్తులై ఉంటారు॥१२४॥

Verse 125

भवंति चात्र श्लोकाः । अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यश्चरते मुनिः । न तस्य सर्वभूतेभ्यो भयमुत्पद्यते क्वचित् ॥ १२५ ॥

ఇక్కడ ఈ శ్లోకము చెప్పబడింది—సర్వభూతాలకు అభయాన్ని ప్రసాదించి జీవించే మునికి, ఏ భూతమునుండియు ఎప్పుడూ భయం కలుగదు।

Verse 126

कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थं शरीरमग्निं स्वमुखे जुहोति । विप्रस्तु भैक्षोपगतैर्हविर्भिश्चिताग्निना संव्रजते हि सोकान् ॥ १२६ ॥

తన శరీరంలో స్థాపితమైన అగ్నిహోత్రాన్ని నిర్వహించి, శరీరమనే అగ్నిని తన నోటిలోనే హోమం చేస్తాడు. ఆ బ్రాహ్మణుడు భిక్షతో పొందిన హవిస్సులతో ప్రయాణమై పోతాడు; చితాగ్ని శోకాలను దహించునని.

Verse 127

मोक्षाश्रमं यश्चरते यथोक्तं शुचिः स्वसंकल्पितयुक्तबुद्धिः । अनिंधनं ज्योतिरिव प्रशांतं स ब्रह्मलोकं श्रयते द्विजातिः ॥ १२७ ॥

యథోక్తంగా మోక్షాశ్రమాన్ని ఆచరించే ద్విజుడు—శుచిగా, సద్భావసంకల్పంతో నియమిత బుద్ధితో—ఇంధనం లేని జ్యోతిలా ప్రశాంతుడై బ్రహ్మలోకాన్ని ఆశ్రయిస్తాడు।