Adhyaya 38: Dattatreya on Non-Identification (Mamata) and the Path to Liberation

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादे आत्मविवेको नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः । अष्टत्रिंशोऽध्यायः । जड उवाच । दत्तात्रेयं ततो विप्रं प्रणिपत्य स पार्थिवः । प्रत्युवाच महात्मानं प्रश्रयावनतो वचः ॥

ఇట్లు శ్రీమార్కండేయ పురాణంలో తండ్రి–కుమార సంభాషణలో ‘ఆత్మవివేక’మనే అధ్యాయం సమాప్తమైంది. ఇప్పుడు ముప్పై ఎనిమిదవ అధ్యాయం ప్రారంభమవుతుంది. జడుడు అన్నాడు—అప్పుడు ఆ రాజు బ్రాహ్మణుడు దత్తాత్రేయునికి నమస్కరించి, మహాత్మునికి వినయభక్తులతో కూడిన మాటలతో ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు।

Verse 2

सम्यक्प्रपश्यतो ब्रह्मन् मम दुःखं न किञ्चन । असम्यग्दर्शिनो मग्नाः सर्वदैवासुखार्णवे ॥

ఓ బ్రాహ్మణా! సమ్యగ్దృష్టితో చూసేవానికి ఏ మాత్రం శోకం ఉండదు. మిథ్యాదృష్టి కలవారు ఎల్లప్పుడూ దుఃఖసముద్రంలో మునిగివుంటారు।

Verse 3

यस्मिन् यस्मिन्ममासक्ता बुद्धिः पुंसः प्रजायते । ततस्ततः समादाय दुःखान्येव प्रयच्छति ॥

ఏ ఏ వస్తువులో మనిషి మనస్సు ‘నాది’ అనే భావంతో అంటుకుంటుందో, అదే మూలం నుండి అతడు దుఃఖాలనే సేకరించి అనుభవిస్తాడు।

Verse 4

मार्जारभक्षिते दुःखं यादृशं गृहकुक्कुटे । न तादृङ्ममताशून्ये कलविङ्केऽथ मूषिके ॥

గృహస్థుని కోడి పిల్లి తినివేస్తే కలిగే దుఃఖం, పిచ్చుక లేదా ఎలుక విషయంలో అలాగే కలగదు; ఎందుకంటే వాటిపట్ల ‘నాది’ అనే భావం ఉండదు।

Verse 5

सोऽहं न दुःखी न सुखी यतोऽहं प्रकृतेः परः । यो भूताभिभवो भूतैः सुखदुःखात्मकॊ हि सः ॥

కాబట్టి నేను శోకించను, ఆనందించను కూడా; ఎందుకంటే నేను ప్రకృతికి అతీతుడను. భూతాలు/పరిస్థితులు అధిగమించినవాడే నిజంగా సుఖదుఃఖ స్వరూపుడై ఉంటాడు।

Verse 6

दत्तात्रेय उवाच । एवमेतन्नरव्याघ्र यथैतद्व्याहृतं त्वया । ममेति मूलं दुःखस्य न ममेति च निर्वृतेः ॥

దత్తాత్రేయుడు అన్నాడు—హే నరవ్యాఘ్రా, నీవు చెప్పినదే యథార్థం. ‘నాది’ అనేది దుఃఖమూలం; ‘నాది కాదు’ అనేది శాంతి మరియు మోక్షానికి కారణం.

Verse 7

मत्प्रश्नादेव ते ज्ञानमुत्पन्नमिदमुत्तमम् । ममेति प्रत्ययो येन क्षिप्तः शाल्मलितूलवत् ॥

నా ప్రశ్నించడమే కారణంగా నీలో ఈ ఉత్తమ జ్ఞానం ఉద్భవించింది; దాని వల్ల ‘నాది’ అనే భావన శాల్మలి చెట్టు పత్తిలా ఎగిరిపోగా పడిపోయింది.

Verse 8

अहमित्यङ्कुरोत्पन्नो ममेति स्कन्धवान् महान् । गृहक्षेत्रोच्चशाखश्च पुत्रदारादिपल्लवः ॥

‘నేను’ అనే మొలక నుండి ‘నాది’ అనే మహా కాండం పుడుతుంది. దాని ఎత్తైన కొమ్మలు ఇల్లు, భూమి; దాని చిగుళ్లు-ఆకులు పిల్లలు, భార్య మొదలైనవి.

Verse 9

धनधान्यमहापत्रो नैककालप्रवर्धितः । पुण्यापुण्याग्रपुष्पश्च सुखदुःखमहाफलः ॥

దాని పెద్ద ఆకులు అనేక ఋతువులలో పెరిగిన ధనం, ధాన్యం. చివరలలో పూసే పుష్పాలు పుణ్యం, పాపం; దాని మహా ఫలాలు సుఖం, దుఃఖం.

Verse 10

तत्र मुक्तिपथव्यापि मूढसम्पर्कसेचनः । विधित्साभृङ्गमालाढ्यो कृत्यज्ञानमहातरुः ॥

కర్మకాండ-విధిజ్ఞానమనే ఆ మహావృక్షం మోక్షమార్గంపైనా విస్తరిస్తుంది. అది మోహితుల సంగతితో నీరు పోసబడుతుంది; ‘చేయాలనే కోరిక’ రూపమైన తేనెటీగల గుంపులతో నిండివుంటుంది.

Verse 11

संसाराध्वपरिश्रान्ता ये तच्छायां समाश्रिताः । भ्रान्तिज्ञानसुखाधीनास्तेषामात्यन्तिकं कुतः ॥

సంసారమార్గంలో అలసిపోయి ఆ (కేవలం) నీడలో శరణు పొందుతూ, మోహజన్య జ్ఞానంతో పుట్టిన సుఖంపై ఆధారపడినవారు పరమ నిశ్రేయసమైన మోక్షస్థితిని ఎలా పొందగలరు?

Verse 12

यैस्तु सत्सङ्गपाषाणशितेन ममतातरुः । छिन्नो विद्याकुठारेण ते गतास्तेन वर्त्मना ॥

కానీ సత్సంగమనే శాణపట్టుపై పదును పెట్టిన జ్ఞానకుఠారంతో ‘మమకారం’ అనే వృక్షాన్ని నరికివేసినవారు, అదే మార్గంలోనే ముందుకు సాగిపోయారు.

Verse 13

प्राप्य ब्रह्मवनं शीतं नीरजस्कमकण्टकम् । प्राप्नुवन्ति परां प्राज्ञा निर्वृतिं वृत्तिवर्जिताः ॥

ధూళిలేని, ముళ్లులేని బ్రహ్మ యొక్క శీతల వనాన్ని చేరి, చిత్తవృత్తులేని జ్ఞానులు పరమ శాంతిని పొందుతారు.

Verse 14

भूतेन्द्रियमयं स्थूलं न त्वं राजन्न चाप्यहम् । न तन्मात्रमयावावां नैवान्तःकरणात्मकौ ॥

ఓ రాజా, నీవు భూతాలు మరియు ఇంద్రియాలతో నిర్మితమైన స్థూల శరీరం కాదు—నేనూ కాదు. మనము తन्मాత్రలతో కూడినవారము కాదు; అంతఃకరణం (మనస్సు మొదలైనవి) స్వభావమూ కాదు.

Verse 15

कं वा पश्यामि राजेन्द्र ! प्रधानमिदमावयोः । यतः परो हि क्षेत्रज्ञः सङ्घातो हि गुणात्मकः ॥

అయితే, ఓ రాజేంద్రా, నేను ఎవరిని చూస్తున్నాను? మన విషయంలో ఇది కేవలం ప్రధానం (ప్రకృతి) మాత్రమే; ఎందుకంటే క్షేత్రజ్ఞుడు దానికంటే అతీతుడు, మరియు సంఘాతం (దేహ-మన సముదాయం) గుణాలతో నిర్మితమైనది.

Verse 16

मशकोडुम्बरेषीकामुञ्जमत्स्याम्भसां यथा । एकत्वे 'पि पृथग्भावस्तथा क्षेत्रात्मनोर् नृप ! ॥

దోమ, ఉదుంబరఫలం, నారు/తంతువు, ముంజ గడ్డి, చేప, నీరు—ఒకచోట చెప్పబడినప్పటికీ—వేర్వేరుగా ఉన్నట్లే, ఓ రాజా, క్షేత్రము మరియు ఆత్మ మధ్య భేదము ఉంది।

Verse 17

अलर्क उवाच भगवंस्त्वत्प्रसादेन ममाविर्भूतमुत्तमम् । ज्ञानं प्रधानचिच्छक्ति-विवेककरमीदृशम् ॥

అలర్కుడు అన్నాడు—ఓ భగవన్, మీ అనుగ్రహంతో నాలో ఈ ఉత్తమ జ్ఞానం ఉద్భవించింది; అది ప్రధానము (ప్రకృతి) మరియు చిత్-శక్తి మధ్య వివేకాన్ని కలిగిస్తుంది।

Verse 18

किंत्वत्र विषयाक्रान्ते स्थैर्यवत्त्वं न चेतसि । न चापि वेद्मि मुच्येयं कथं प्रकृतिबन्धनात् ॥

కానీ ఇక్కడ, నా మనస్సు విషయవస్తువులచే ఆక్రమించబడినప్పుడు దానిలో స్థైర్యం ఉండదు; ప్రకృతి బంధనంనుండి నేను ఎలా విముక్తుడనవుతానో నాకు తెలియదు।

Verse 19

कथं न भूयां भूयश्च कथं निर्गुणतामियाम् । कथञ्च ब्रह्मणैकत्वं व्रजेयṃ शाश्वतेन वै ॥

నేను మళ్లీ మళ్లీ జన్మించకుండా ఎలా ఉండగలను? గుణాతీత స్థితిని ఎలా పొందగలను? మరియు బ్రహ్మంతో శాశ్వత ఏకత్వాన్ని ఎలా చేరగలను?

Verse 20

तन्मे योगं तथा ब्रह्मन् ! प्रणतायाभियाचते । सम्यग् ब्रूहि महाप्राज्ञ ! सत्सङ्गो ह्युपकृन् नृणाम् ॥

కాబట్టి ఓ బ్రాహ్మణా, నేను నమస్కరించి హృదయపూర్వకంగా అడుగుతున్నాను—ఓ మహర్షీ, ఆ యోగాన్ని నాకు సమ్యకంగా ఉపదేశించండి; సత్సంగం నిజంగా జనులకు హితకరం అవుతుంది।