Adhyaya 58
Karṇa-parva Adhyāya 58 — Arjuna’s Arrow-Storm and Relief of Bhīmasena
Upa-parva: Arjuna’s Counter-Offensive to Relieve Bhīma (Battlefield Report Segment)
Saṃjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that Arjuna, intending to lift Bhīma from a dangerous press, crushes the Sūtaputra’s (Karna-associated) host with dense volleys. The sky is described as covered by segmented nets of arrows; Arjuna becomes ‘an end’ to the Kuru forces in this moment. Using bhalla, kṣurapra, and nārāca missiles, he disables bodies, armor, and heads, producing a battlefield likened to a great Vaitaraṇī due to the density of fallen men, horses, elephants, and shattered chariots. A contingent of war-elephants, adorned and driven by enraged officers, advances; many are felled by Arjuna’s arrow-rain. The Gāṇḍīva’s sound is compared to thunder, and the opposing army breaks like a storm-struck ship, scattering in directions like animals fleeing a forest fire. After the Kuru line recoils, Arjuna returns briefly to Bhīma, consults, and conveys that Yudhiṣṭhira is safe and unpierced. With Bhīma’s assent, Arjuna advances again, only to be surrounded by ten formidable Kaurava princes (younger than Duḥśāsana). Kṛṣṇa maneuvers the chariot to disadvantage them; Arjuna swiftly cuts down their standards, bows, and arrows, and then dispatches them with precise head-strikes, continuing onward after wounding additional Kauravas.
Chapter Arc: रक्त-नदी-सा बहता रण—कर्ण और पाण्डवों का लोमहर्षक संग्राम आरम्भ होता है, और उसी उथल-पुथल में धृष्टद्युम्न पर अश्वत्थामा का प्रचण्ड आक्रमण टूट पड़ता है। → संशप्तकों के बचे हुए शूरवीर उन्मत्त होकर युद्ध को और घना करते हैं; धृष्टद्युम्न का धनुष कटता है, वह नया धनुष उठाकर विष-समान बाणों की वर्षा करता है, पर अश्वत्थामा उसे दबोचने को निकट आता जाता है—मानो शस्त्र से अवध्य होने का अभिमान लेकर। → जब बाणों से वध न कर पाने पर अश्वत्थामा धनुष त्यागकर रथ से कूद पड़ता है और गरुड़ की तरह झपटकर धृष्टद्युम्न को पकड़ने दौड़ता है—तभी युद्ध का रूप शस्त्र-युद्ध से देह-बल और क्रोध के उन्माद तक पहुँच जाता है। → पाञ्चाल-वीरों के जयघोष के बीच धृष्टद्युम्न संकट से मुक्त दिखता है और द्रोणपुत्र पीड़ित/पीछे हटता है; उधर अर्जुन अपने पराक्रम के बाद कृष्ण से संशप्तकों की ओर रथ मोड़ने को कहता है—रणनीति बदलकर मोर्चा संभाला जाता है। → कर्ण-पाण्डव संग्राम की यम-राज्य-वर्धक धारा चल ही रही है; अर्जुन का संशप्तकों पर धावा अगले क्षणों में युद्ध की दिशा पलटने को तत्पर है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रात बछ। अड्-क्ाज एकोनषष्टितमो< ध्याय: धृष्टदुम्न और 55
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! ఆ తరువాత మళ్లీ కురు మరియు సృంజయ యోధులు నిర్భయంగా పరస్పరం ఎదురెదురుగా చేరి ఢీకొన్నారు. ఒక వైపు యుధిష్ఠిరుని నాయకత్వంలో పాండవులు; మరొక వైపు సూతపుత్రుడు కర్ణుని నాయకత్వంలో మేము. ఈ విధంగా దృఢహృదయాలతో యుద్ధం మళ్లీ ప్రారంభమైంది।
Verse 2
ततः प्रववृते भीम: संग्रामो लोमहर्षण: । कर्णस्य पाण्डवानां च यमराष्ट्रविवर्धन:,उस समय कर्ण और पाण्डवोंका बड़ा भयंकर और रोमांचकारी संग्राम आरम्भ हुआ, जो यमराजके राज्यकी वृद्धि करनेवाला था
అప్పుడు కర్ణుడు మరియు పాండవుల మధ్య అత్యంత భయంకరమైన, రోమాంచకరమైన సంగ్రామం ప్రారంభమైంది—యమరాజ్యాన్ని విస్తరింపజేసేదిగా।
Verse 3
तस्मिन् प्रवृत्ते संग्रामे तुमुले शोणितोदके । संशप्तकेषु शूरेषु किंचिच्छिष्टेषु भारत
సంజయుడు పలికెను—ఓ భారతా! రక్తము నీటివలె ప్రవహించుచు ఘోరముగా గర్జించుచు యుద్ధము ప్రారంభమైన వేళ, శపథబద్ధులైన సంశప్తక వీరులలో కొద్దిమాత్రమే మిగిలినప్పుడు, సమస్త రాజులతో కూడిన ధృష్టద్యుమ్నుడు కర్ణునిపైనే దాడి చేసెను; ఇతర పాండవ మహారథులును అతనికి తోడయ్యిరి.
Verse 4
धृष्टद्युम्नो महाराज सहित: सर्वराजभि: । कर्णमेवाभिदुद्राव पाण्डवा श्व॒ महारथा:
మహారాజా! సమస్త రాజులతో కూడిన ధృష్టద్యుమ్నుడు కర్ణుని వైపే దూసుకెళ్లెను; పాండవ మహారథులును అతనితో పాటు ముందుకు సాగిరి.
Verse 5
आगच्छमानांस्तान् संख्ये प्रहशन् विजयैषिण: । दधारैको रणे कर्णो जलौघानिव पर्वत:
విజయాకాంక్షతో హర్షముతో ముందుకు వస్తున్న ఆ వీరులను యుద్ధరంగములో కర్ణుడు ఒంటరిగా నిలిచి అడ్డగించెను—పర్వతము జలప్రవాహములను ఆపినట్లు.
Verse 6
समासाद्य तु ते कर्ण व्यशीर्यन्त महारथा: । यथाचलं समासाद्य वार्योघा: सर्वतोदिशम्
ఓ కర్ణా! వారు నీకు సమీపమై చేరగానే ఆ మహారథులంతా చెదిరిపోయిరి—అచలమైన పర్వతాన్ని చేరిన జలప్రవాహములు అన్ని దిశలకూ విస్తరించునట్లు.
Verse 7
तयोरासीन्महाराज संग्रामो लोमहर्षण: । धृष्टय्युम्नस्तु राधेयं शरेणानतपर्वणा
మహారాజా! ఆ ఇద్దరి మధ్య రోమాంచకరమైన, రోమాలు నిక్కబొడుచుకొనే సమరం చెలరేగెను. అప్పుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు అఖండ పర్వములుగల బాణముతో రాధేయుడు (కర్ణుడు)ను గాయపరచెను.
Verse 8
विजयं च धनु: श्रेष्ठ विधुन्वानो महारथ:
సంజయుడు పలికెను—మహారథుడు కర్ణుడు తన ప్రసిద్ధ ‘విజయ’ అనే శ్రేష్ఠ ధనుస్సును కంపింపజేస్తూ ధృష్టద్యుమ్నుని ధనుస్సును, విషధర సర్పసమానమైన విషబాణాలను కూడా కోసివేశాడు. ఆపై కోపావేశంతో కర్ణుడు తొమ్మిది బాణాలతో ధృష్టద్యుమ్నుని గాయపరిచాడు.
Verse 9
पार्षतस्य धनुश्कछित्त्वा शरांश्षाशीविषोपमान् । ताडयामास संक्रुद्ध: पार्षत॑ नवभि: शरै:
పార్షతుని ధనుస్సును కోసి, విషధర సర్పసమానమైన విషబాణాలను కూడా ఛేదించి, కోపంతో రగిలిన కర్ణుడు పార్షతుడైన ధృష్టద్యుమ్నుని తొమ్మిది శరాలతో తాడించాడు.
Verse 10
ते वर्म हेमविकृतं भित्त्वा तस्य महात्मन: । शोणिताक्ता व्यराजन्त शक्रगोपा इवानघ
నిష్పాప రాజా! ఆ మహాత్ముని సువర్ణంతో అలంకరించబడిన కవచాన్ని ఛేదించి, రక్తంతో తడిసిన ఆ బాణాలు ఇంద్రగోప కీటకములవలె ప్రకాశించాయి.
Verse 11
तदपास्य धनुश्किन्नं धृष्टद्युन्मो महारथ: । अथान्यद् धनुरादाय शरांश्षाशीविषोपमान्
కత్తిరించబడిన ధనుస్సును విసర్జించి మహారథుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు మరొక ధనుస్సును ఎత్తుకొని, విషధర సర్పసమానమైన బాణాలను చేతబట్టాడు.
Verse 12
तथैव राजन् कर्णो5पि पार्षतं शत्रुतापनम्
రాజా! అలాగే కర్ణుడు కూడా సమరరంగంలో శత్రువులకు తాపం కలిగించే పార్షతుడైన ధృష్టద్యుమ్నుని విషధర సర్పంలా విషబాణాలతో కప్పివేశాడు. ఆపై ద్రోణవధకుడు, మహాధనుర్ధరుడైన ధృష్టద్యుమ్నుడు కూడా పదునైన బాణాలతో కర్ణుని తాడించి గాయపరిచాడు.
Verse 13
छादयामास समरे शरैराशीविषोपमै: । द्रोणशत्रुर्महेष्वासो विव्याध निशितै: शरै:
రాజా! సమరంలో ద్రోణశత్రువైన మహాధనుర్ధరుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు విషసర్పాలవంటి పదునైన బాణాలతో (కర్ణుణ్ణి) కప్పివేశాడు. ఆపై అదే మహావీరుడు తীক্ষ్ణశరాలతో ప్రత్యుత్తరమిచ్చి (కర్ణుణ్ణి) గాయపరిచాడు.
Verse 14
तस्य कर्णो महाराज शरं कनकभूषणम् | प्रेषयामास संक्रुद्धों मृत्युदण्डमिवापरम्,महाराज! तब कर्णने अत्यन्त कुपित हो धृष्टद्युम्नपर द्वितीय मृत्युदण्डके समान एक सुवर्ण- भूषित बाण चलाया
మహారాజా! అప్పుడు కర్ణుడు తీవ్రక్రోధంతో ధృష్టద్యుమ్నునిపై స్వర్ణాభరణాలతో అలంకరించిన ఒక బాణాన్ని సంధించాడు—అది మరణదండంలా రెండవదానివంటిది.
Verse 15
तमापतन्तं सहसा घोररूप॑ विशाम्पते । चिच्छेद शतधा राजज्शैनेय: कृतहस्तवत्,प्रजानाथ! नरेश! सहसा आते हुए उस भयंकर बाणके सात्यकिने सिद्धहस्त योद्धाकी भाँति सौ टुकड़े कर डाले
ప్రజానాథా, నరేశా! అకస్మాత్తుగా దూసుకొచ్చిన ఆ భయంకర బాణాన్ని శైనేయుడైన సాత్యకి నిపుణ యోధుడిలా వంద ముక్కలుగా నరికివేశాడు.
Verse 16
दृष्टवा विनिहतं बाणं शरै: कर्णो विशाम्पते । सात्यकिं शरवर्षेण समन्तात् पर्यवारयत्,प्रजापालक नरेश! सात्यकिके बाणोंसे अपने बाणको नष्ट हुआ देख कर्णने चारों ओरसे बाण बरसाकर सात्यकिको ढक दिया
ప్రజాపాలక నరేశా! సాత్యకి బాణాలతో తన బాణం ఛిన్నమైందని చూసిన కర్ణుడు, అన్ని వైపుల నుంచీ బాణవర్షం కురిపించి సాత్యకిని చుట్టుముట్టాడు.
Verse 17
विव्याध चैनं समरे नाराचैस्तत्र सप्तभि: । त॑ प्रत्यविध्यच्छैनेय: शरैहेमपरिष्कृतै:
అదే సమరంలో కర్ణుడు అక్కడ ఏడు నారాచ బాణాలతో అతనిని గాయపరిచాడు. అప్పుడు శైనేయుడైన సాత్యకి స్వర్ణాలంకృత బాణాలతో కర్ణుణ్ణి గాయపరచి ప్రతిదెబ్బకు ప్రతిదెబ్బ ఇచ్చాడు.
Verse 18
ततो युद्ध महाराज चक्षु:श्रोत्रभयानकम् | आसीदू घोर च चित्र च प्रेक्षणीयं समन््तत:
అప్పుడు, మహారాజా, కన్నులతో చూడగానే భయం పుట్టించే, చెవులతో వినగానే వణుకు కలిగించే యుద్ధం చెలరేగింది. అది ఘోరమూ విచిత్రమూ అయి, అన్ని దిక్కులా చూడదగిన మహాదృశ్యంగా నిలిచింది.
Verse 19
सर्वेषां तत्र भूतानां लोमहर्षो5भ्यजायत । तद् दृष्टवा समरे कर्म कर्णशैनेययोर्नूप,नरेश्वर! समरभूमिमें कर्ण और सात्यकिका वह कर्म देखकर समस्त प्राणियोंके रोंगटे खड़े हो गये
యుద్ధభూమిలో కర్ణుడు మరియు శైనేయుడు (సాత్యకి) చేసిన ఆ కార్యాన్ని చూసి అక్కడున్న సమస్త ప్రాణులకూ రోమాంచం కలిగింది, ఓ నరేశ్వరా.
Verse 20
एतस्मिन्नन्तरे द्रौणिरभ्ययात् सुमहाबलम् | पार्षतं शत्रुदमनं शत्रुवीर्यासुनाशनम्,इसी समय शत्रुओंके बल और प्राणोंका नाश करनेवाले शत्रुसूदन महाबली धृष्टद्युम्नके पास द्रोणकुमार अश्वत्थामा आ पहुँचा
అదే సమయంలో ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామా, శత్రువులను దమనించే, శత్రువీరుల బలమూ ప్రాణమూ నశింపజేసే మహాబలవంతుడైన పర్షతుడు ధృష్టద్యుమ్నుని వైపు దూసుకొచ్చాడు.
Verse 21
अभ्यभाषत संक्रुद्धो द्रौणि: परपुरंजय: । तिष्ठ तिष्ठाद्य ब्रह्मघ्न न मे जीवन् विमोक्ष्यसे
అక్కడికి చేరగానే శత్రుపురజయుడైన ద్రోణిపుత్రుడు అశ్వత్థామా కోపంతో పలికాడు—“నిలువు! నిలువు! ఈ రోజు, బ్రహ్మహంతకా, నీవు నా చేతుల నుంచి ప్రాణాలతో తప్పించుకోలేవు.”
Verse 22
इत्युक्त्वा सुभृशं वीरं शीघ्रकृन्निशितै: शरै: । पार्षत॑ छादयामास घोररूपै: सुतेजनै:
అలా చెప్పి అతడు వెంటనే పదునైన బాణాలతో వర్షం కురిపించి, భయంకరమైన, దగ్ధతేజస్సు గల శరాలతో పర్షతుణ్ని కప్పివేశాడు.
Verse 23
यथा हि समरे द्रोण: पार्षतं वीक्ष्य मारिष
యుద్ధంలో ద్రోణాచార్యుడు పార్షత ధృష్టద్యుమ్నుని చూసి మనసులో ఖిన్నుడై అతడినే తన మరణమని భావించినట్లే, శత్రువీర సంహారకుడైన పార్షత ధృష్టద్యుమ్నుడూ రణభూమిలో ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామను చూసి అధిక ఆనందం పొందక, అతడినే తన మరణమని తలచెను।
Verse 24
तथा द्रौणिं रणे दृष्टवा पार्षत: परवीरहा । नातिदह्ृष्टमना भूत्वा मन्यते मृत्युमात्मन:
అలాగే రణంలో ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామను చూసిన శత్రువీర సంహారకుడైన పార్షత ధృష్టద్యుమ్నుడు అధిక హర్షం పొందక, అతడినే తన మరణమని భావించాడు।
Verse 25
स ज्ञात्वा समरे55त्मानं शस्त्रेणावध्यमेव तु । जवेनाभ्याययौ द्रौणिं काल: कालमिव क्षये
సమరభూమిలో తాను శస్త్రాలకు అవధ్యుడనని తెలుసుకొని అతడు మహావేగంతో ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామపై దూసుకెళ్లెను—ప్రళయకాలంలో కాలమే కాలంపై పడినట్లుగా।
Verse 26
द्रौणिस्तु दृष्टवा राजेन्द्र धृष्टद्युम्नमवस्थितम् । क्रोधेन नि:श्वसन् वीर: पार्षत॑ समुपाद्रवत्
రాజేంద్రా! ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామ ధృష్టద్యుమ్నుడు ఎదురుగా నిలిచినట్లు చూసి, క్రోధంతో దీర్ఘ నిశ్వాసం విడుస్తూ ఆ వీరుడు ఆ పార్షతునిపై దూసుకెళ్లెను।
Verse 27
तावन्योन्यं तु दृष्टवैव संरम्भं जग्मतु: परम् । अथाब्रवीन्महाराज द्रोणपुत्र: प्रतापवान्
ఆ ఇద్దరూ పరస్పరం చూసిన వెంటనే పరమ ఉగ్రకోపానికి లోనయ్యారు. ఆపై, మహారాజా, ప్రతాపవంతుడైన ద్రోణపుత్రుడు పలికెను।
Verse 28
धृष्टद्युम्न॑ समीपस्थं त्वरमाणो विशाम्पते । महाराज! वे दोनों एक-दूसरेको देखते ही अत्यन्त क्रोधमें भर गये। प्रजानाथ! फिर प्रतापी द्रोणपुत्रने बड़ी उतावलीके साथ अपने पास ही खड़े हुए धृष्टद्युम्नसे कहा-- ।।
సంజయుడు అన్నాడు— ఓ ప్రజానాథా! ధృష్టద్యుమ్నుడు సమీపంలోనే నిలిచి ఉండగా, ఆ యోధుడు వేగంగా అతని వైపు దూసుకొచ్చాడు. ఓ మహారాజా! ఇద్దరూ ఒకరినొకరు చూసిన వెంటనే ఘోర కోపంతో ఉప్పొంగిపోయారు. అప్పుడు ప్రతాపవంతుడైన ద్రోణపుత్రుడు తొందరగా దగ్గర నిలిచిన ధృష్టద్యుమ్నునితో ఇలా అన్నాడు— “పంచాలుల అపకీర్తి! నేడు నిన్ను మృత్యుముఖంలోకి పంపుతాను. పూర్వం ద్రోణుని వధించి నీవు చేసిన పాపకర్మ, అమంగళకర్మ తిరిగి కర్తను దహించునట్లు, నేడు నిన్ను దహించును.”
Verse 29
पापं हि यत् त्वया कर्म घ्नता द्रोणं पुरा कृतम् । अद्य त्वां तप्स्यते तद् वै यथा न कुशलं तथा
నీవు పూర్వం ద్రోణుని వధించి చేసిన పాపకర్మ, అది నేడు నిశ్చయంగా నిన్ను దహించును; అమంగళకర్మవలె నీకు ఏ క్షేమమూ కలుగనీయదు.
Verse 30
अरक्ष्यमाण: पार्थेन यदि तिष्ठसि संयुगे । नापक्रामसि वा मूढ सत्यमेतद् ब्रवीमि ते
ఓ మూర్ఖుడా! యుద్ధంలో పార్థుడు (అర్జునుడు) రక్షణ లేకుండా నీవు నిలిచి, వెనుదిరగకపోతే, నిన్ను నిశ్చయంగా నేనే సంహరిస్తాను—ఇది నీకు సత్యంగా చెబుతున్నాను.
Verse 31
एवमुक्त: प्रत्युवाच धृष्टद्युम्न: प्रतापवान् | प्रतिवाक्यं स एवासिमामको दास्यते तव
అలా అనబడగానే ప్రతాపవంతుడైన ధృష్టద్యుమ్నుడు ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు— “ప్రతివాక్యం నీవే పొందుతావు; నా ఖడ్గం నీ వద్దకు చేరుతుంది.”
Verse 33
एवमुक््त्वा महाराज सेनापतिरमर्षण:
ఇలా చెప్పి, ఓ మహారాజా, ఆగ్రహంతో మండుతున్న సేనాపతి (ముందుకు సాగాడు).
Verse 34
ततो द्रौणि: सुसंक्रुद्ध: शरै: संनतपर्वभि:
అప్పుడు ద్రోణిపుత్రుడు అశ్వత్థాముడు ఘోర క్రోధంతో ఉప్పొంగి, బాగా వంగిన సంధులు గల దృఢమైన బాణాలతో చుట్టూ బాణవర్షం కురిపించాడు.
Verse 35
नैवान्तरिक्षं न दिशो नापि योधा: समन्तत:
ఆకాశమూ కనబడలేదు, దిక్కులూ కనబడలేదు, చుట్టూ ఉన్న యోధులూ స్పష్టంగా కనిపించలేదు—యుద్ధ కల్లోలంలో అన్నీ మునిగిపోయాయి.
Verse 36
दृश्यन्ते वै महाराज शरैश्छन्ना: सहस्रश: । महाराज! उस समय सब ओरसे बाणोंद्वारा आच्छादित होनेके कारण न तो आकाश दिखायी देता था, न दिशाएँ दीखती थीं और न सहसौरों योद्धा ही दृष्टिगोचर होते थे ।।
మహారాజా, వేలాది మంది బాణాలతో పూర్తిగా కప్పబడి కనిపించారు. ఆ సమయంలో అన్ని వైపుల నుంచీ బాణవర్షం దట్టంగా కురవడంతో ఆకాశమూ, దిక్కులూ, యోధుల సమూహమూ స్పష్టంగా కనిపించలేదు.
Verse 37
राधेयो5पि महाराज पञज्चालान् सह पाण्डवै:,महाराज! सब ओरसे दर्शनीय राधापुत्र कर्णने भी पाण्डवोंसहित पांचालों, द्रौपदीके पाँचों पुत्रों, युधामन््यु और महारथी सात्यकिको अकेले ही आगे बढ़नेसे रोक दिया था
మహారాజా, రాధేయుడు కర్ణుడు కూడా పాండవులతో కూడిన పాంచాలులను, ద్రౌపదేయులను, యుధామన్యును, మహారథి సాత్యకిని ముందుకు సాగనీయకుండా అడ్డుకున్నాడు.
Verse 38
द्रौपदेयान् युधामन्युं सात्यकिं च महारथम् । एक: संवारयामास प्रेक्षणीय: समनन््ततः
మహారాజా, అన్ని వైపులా చూడదగిన రాధాపుత్రుడు కర్ణుడు ఒంటరిగా ద్రౌపదేయులను, యుధామన్యును, మహారథి సాత్యకిని అడ్డగించాడు.
Verse 39
धृष्टझ्ुम्नस्तु समरे द्रौणेश्चिच्छेद कार्मुकम् । तदपास्य भनुद्रौणिरन्यदादाय कार्मुकम्
సంజయుడు పలికెను—భీకర సమరంలో ధృష్టద్యుమ్నుడు అశ్వత్థాముని ధనుస్సును కోసివేశాడు. అప్పుడు ద్రోణపుత్రుడు ఆ తెగిన ధనుస్సును విసిరివేసి వెంటనే మరొక ధనుస్సును పట్టుకొని, క్షణమాత్రంలో బాణవర్షంతో ధృష్టద్యుమ్నుని అశ్వాలు, సారథి, రథమును ధ్వంసం చేశాడు.
Verse 40
वेगवान् समरे घोरे शरांश्वाशीविषोपमान् । स पार्षतस्य राजेन्द्र धनुः शक्ति गदां ध्वजम्
భీకర సమరంలో అతడు వేగంగా విషసర్పసమానమైన బాణాలను సంధించాడు. రాజేంద్రా! అతడు పృషతపుత్రుని (ధృష్టద్యుమ్నుని) ధనుస్సు, శక్తి, గద, ధ్వజములను కూల్చివేశాడు.
Verse 41
सच्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वचो हतसारथि:
ధనుస్సు ఛిన్నమై, రథం లేక, అశ్వాలు హతమై, సారథి కూడా మరణించగా—అతడు సమరంలో పూర్తిగా నిర్వీర్యుడై నిలిచెను.
Verse 42
द्रौणिस्तदपि राजेन्द्र भल्लै: क्षिप्रं महारथ:
రాజేంద్రా! అయినప్పటికీ మహారథి ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థాముడు అనేక భల్లబాణాలతో, ధృష్టద్యుమ్నుడు రథం నుండి దిగకముందే, అతని కవచఢాలును ఖడ్గమును కోసివేశాడు—అది నిజంగా ఆశ్చర్యకరమైన కార్యమై కనిపించింది.
Verse 43
चिच्छेद समरे वीर: क्षिप्रहस्तो दृढायुध: । रथादनवरूढस्य तदद्भुतमिवाभवत्
సంజయుడు పలికెను—సమరంలో వేగహస్తుడూ దృఢాయుధధారియైన ఆ వీరుడు దానిని కోసివేశాడు. ప్రత్యర్థి రథం నుండి దిగకముందే అతని ఢాలు, ఖడ్గమును ఛిన్నం చేశాడు; రాజశ్రేష్ఠా, అది ఆశ్చర్యకరమై కనిపించింది.
Verse 44
धृष्टय्युम्नं हि विरथं हताश्चं छिन्नकार्मुकम् । शरैश्व बहुधा विद्धमस्त्रैश्न शकलीकृतम्
సంజయుడు పలికెను—ధృష్టద్యుమ్నుడు రథం కోల్పోయి, అతని అశ్వాలు హతమై, ధనుస్సు తెగిపోయెను. బాణములతో అనేక చోట్ల గాయపడినవాడై, ఆయుధప్రహారములతో చిద్రమైపోయెను.
Verse 45
तस्यान्तमिषुभी राजन् यदा द्रौणिर्न जग्मिवान्
సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజా, ద్రోణిపుత్రుడు బాణవర్షములతో కూడ అతని అంతాన్ని చేరలేకపోయినప్పుడు, యుద్ధగతి క్రోధసంకల్పములతో నిలిచే ఆ భయంకర సహనాన్ని వెల్లడిచేసెను.
Verse 46
आसीदाप्लवतो वेगस्तस्य राजन् महात्मन:
సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజా, ఆ మహాత్ముని వేగం అప్రతిహతమై యుండెను; అతని దాడి వరదవలె ఉప్పొంగి ముందుకు దూసుకెళ్లెను.
Verse 47
एतस्मिन्नेव काले तु माधवो<र्जुनमब्रवीत्
సంజయుడు పలికెను—అదే సమయంలో మాధవుడు అర్జునునితో అన్నాడు—“పార్థా, చూడు! ద్రోణిపుత్రుడు అశ్వత్థామ ధృష్టద్యుమ్నుని వధించుటకు ఎంత మహా ప్రయత్నం చేస్తున్నాడో. అతడు అతనిని సంహరించగలడు; ఇందులో సందేహం లేదు.”
Verse 48
पश्य पार्थ यथा द्रौणि: पार्षतस्य वरध॑ प्रति । यत्नं करोति विपुलं हन्याच्चैनं न संशय:
సంజయుడు పలికెను—“పార్థా, చూడు! ద్రోణిపుత్రుడు అశ్వత్థామ పార్షతపుత్రుడు ధృష్టద్యుమ్నుని వధించుటకు ఎంత విపుల ప్రయత్నం చేస్తున్నాడో. అతడు నిశ్చయంగా ఇతనిని సంహరిస్తాడు; ఇందులో సందేహం లేదు.”
Verse 49
त॑ मोचय महाबाहो पार्षतं शत्रुकर्शन । द्रौणेरास्यमनुप्राप्तं मृत्योरास्यगतं यथा,“महाबाहो! शत्रुसूदन! जैसे कोई मौतके मुखमें पड़ गया हो, उसी प्रकार अश्वत्थामाके मुखमें पहुँचे हुए धृष्टद्युम्मको छुड़ाओ'
సంజయుడు అన్నాడు—మహాబాహో, శత్రుకర్షణా! పార్షతపుత్రుడు ధృష్టద్యుమ్నుడిని విడిపించు; అతడు ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామ నోటిలో పడినవాడిలా, మరణం దవడల్లో ప్రవేశించినట్టే ఉన్నాడు।
Verse 50
एवमुकक््त्वा महाराज वासुदेव: प्रतापवान् | प्रैषयत् तुरगांस्तत्र यत्र द्रौणिव्यवस्थित:,महाराज! ऐसा कहकर प्रतापी वसुदेवनन्दन श्रीकृष्णने अपने घोड़ोंको उसी ओर हाँका जहाँ द्रोणकुमार अश्वत्थामा खड़ा था
సంజయుడు అన్నాడు—మహారాజా! అలా చెప్పి పరాక్రమవంతుడైన వాసుదేవనందనుడు శ్రీకృష్ణుడు, ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామ నిలిచి ఉన్న దిశగా గుర్రాలను తోలించాడు।
Verse 51
ते हयाश्रन्द्रसंकाशा: केशवेन प्रचोदिता: । आपिबन्त इव व्योम जम्मुद्रौणिरथं प्रति
సంజయుడు అన్నాడు—కేశవుడు తోలిన ఆ చంద్రసమాన శ్వేతవర్ణ గుర్రాలు అశ్వత్థామ రథం వైపు అలా దూసుకెళ్లాయి, যেন ఆకాశాన్నే త్రాగుతున్నట్లుగా।
Verse 52
दृष्टवा55यातौ महावीर्यावुभौ कृष्णधनंजयौ । धृष्टद्युम्नवधे यत्नं चक्रे राजन् महाबल:
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! మహావీరులైన శ్రీకృష్ణుడు, ధనంజయుడు ఇద్దరూ వస్తున్నారని చూసి, మహాబలుడు అశ్వత్థామ ధృష్టద్యుమ్న వధకు మరింతగా ప్రయత్నించాడు।
Verse 53
विकृष्यमाणं दृष्टवैव धृष्टट्युम्न॑ नरेश्वर । शरांभ्षिक्षेप वै पार्थो द्रौणिं प्रति महाबल:,नरेश्वर! धृष्टद्युम्मनको खींचे जाते देख महाबली अर्जुनने अश्वत्थामापर बहुत-से बाण चलाये
సంజయుడు అన్నాడు—నరేశ్వరా! ధృష్టద్యుమ్నుడిని లాగుతూ తీసుకెళ్తున్నదాన్ని చూసిన వెంటనే, మహాబలుడు పార్థుడు (అర్జునుడు) ద్రౌణి (అశ్వత్థామ) పై బాణవర్షం కురిపించాడు।
Verse 54
ते शरा हेमविकृता गाण्डीवप्रेषिता भृशम् | द्रौणिमासाद्य विविशुर्वल्मीकमिव पन्नगा:
సంజయుడు పలికెను—గాండీవం నుండి మహావేగంతో విడిచిన స్వర్ణనిర్మిత ఆ బాణాలు ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థాముని చేరి, పాములు పుట్టలోకి జొరబడినట్లు అతని దేహంలోకి చొచ్చుకుపోయాయి।
Verse 55
स विद्धस्तै: शरैघरिद्रोंणपुत्र: प्रतापवान् उत्सृज्य समरे राजन् पाज्चाल्यममितौजसम्
సంజయుడు పలికెను—రాజా! ఆ ఘోర బాణాలతో గాయపడిన ప్రతాపవంతుడైన ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థాముడు సమరంలో అమితతేజస్సుగల పాంచాల ధృష్టద్యుమ్నుని విడిచిపెట్టెను।
Verse 56
रथमारुरुहे वीरो धनंजयशरार्दित: । प्रगृह्य च धनु: श्रेष्ठ पार्थ विव्याध सायकै:
ధనంజయుని బాణాలతో గాయపడిన ఆ వీరుడు మళ్లీ రథమెక్కెను; ఉత్తమ ధనుస్సును పట్టుకొని బాణవర్షంతో పార్థుని (అర్జునుని) గాయపరచెను।
Verse 57
एतस्मिन्नन्तरे वीर: सहदेवो जनाधिप । अपोवाह रथेनाजोौ पार्षत॑ शत्रुतापनम्,नरेश्वर! इसी बीचमें वीर सहदेव शत्रुओंको संताप देनेवाले धृष्टद्युम्नको अपने रथके द्वारा रणभूमिमें अन्यत्र हटा ले गये
జనాధిపా! ఆ సమయంలో వీరుడు సహదేవుడు శత్రువులకు తాపం కలిగించే పార్షతుడు ధృష్టద్యుమ్నుని తన రథంతో యుద్ధభూమి నుండి ఇతరత్రా తీసుకెళ్లెను।
Verse 58
इस प्रकार श्रीमह्याभारत कर्णपर्वमें भगवान् श्रीकृष्णका वाक्यविषयक अद्गदावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
మహారాజా! అర్జునుడు కూడా ద్రౌణి (అశ్వత్థాముని) బాణాలతో గాయపరచెను. అప్పుడు ద్రోణపుత్రుడు తీవ్రక్రోధంతో అర్జునుని భుజాలపై మరియు వక్షస్థలంపై బాణప్రహారాలు చేసెను।
Verse 59
क्रोधितस्तु रणे पार्थो नाराचं कालसम्मितम् । द्रोणपुत्राय चिक्षेप कालदण्डमिवापरम्
యుద్ధంలో కోపోద్రిక్తుడైన పార్థుడు ద్రోణపుత్రునిపై కాలసమానమైన నారాచాన్ని విసిరెను—అది మరొక కాలదండంలా కనిపించెను.
Verse 60
ब्राह्मणस्यांसदेशे स निपपात महाद्युति: । स विह्वलो महाराज शरवेगेन संयुगे
ఆ మహాద్యుతిమంతుడు ఒక బ్రాహ్మణుని భుజప్రదేశంపై పడిపోయెను. ఓ మహారాజా, యుద్ధంలో బాణవేగంతో అతడు విహ్వలుడయ్యెను.
Verse 61
निषसाद रथोपस्थे वैक्लव्यं च परं॑ ययौ । महाराज! वह महातेजस्वी नाराच उस ब्राह्मणके कंधेपर जा लगा। अभश्वत्थामा युद्धस्थलमें उस बाणके वेगसे व्याकुल हो रथकी बैठकमें धम्मसे बैठ गया और अत्यन्त मूर्च्छित हो गया ।।
అతడు రథాసనంపై బరువుగా కూలి కూర్చుండి పరమ వైక్లవ్యానికి లోనయ్యెను.
Verse 62
अर्जुनं समरे क्रुद्धः प्रेक्षमाणो मुहुर्मुहुः | दैरथं चापि पार्थेन कामयानो महारणे
సమరంలో క్రోధించిన కర్ణుడు అర్జునుని వైపు మళ్లీ మళ్లీ చూచుచుండెను; ఆ మహారణ్యంలో పార్థునితో ద్వైరథయుద్ధం చేయాలని ఆకాంక్షించెను.
Verse 63
विह्वलं तं तु वीक्ष्याथ द्रोणपुत्रं च सारथि: । अपोवाह रथेनाजौ त्वरमाणो रणाजिरात्,द्रोणकुमारको विह्नलल देखकर उसका सारथि बड़ी उतावलीके साथ उसे रथके द्वारा समरांगणसे दूर हटा ले गया
ద్రోణపుత్రుడు విహ్వలుడై ఉన్నదాన్ని చూసి, అతని సారథి తొందరపడి రథంతో అతడిని రణభూమి నుండి దూరంగా తీసుకెళ్లెను.
Verse 64
अथोकत्क्रुष्ट महाराज पज्चालैर्जितकाशिभि: । मोक्षितं पार्षतं दृष्टवा द्रोणपुत्रं च पीडितम्
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! కాశీని జయించిన విజేత పాంచాలులు, పృషతిపుత్రుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు సంకటమునుండి విముక్తుడైనదియు, ద్రోణపుత్రుడు పీడింపబడుచున్నదియు చూచి, హర్షోన్మత్తులై మహానాదముతో గర్జించిరి।
Verse 65
वादित्राणि च दिव्यानि प्रावाद्यन्त सहस्रश: । सिंहनादांश्व चक्रुस्ते दृष्टवा संख्ये तदद्भुतम्,उस समय सहसौरों दिव्य वाद्य बजने लगे। वे पांचाल-सैनिक युद्धस्थलमें वह अद्भुत कार्य देखकर सिंहनाद करने लगे
అప్పుడు వేలకొలది దివ్య వాద్యములు మ్రోగెను. యుద్ధభూమిలో ఆ అద్భుత కార్యమును చూచి వారు సింహనాదములు చేసిరి।
Verse 66
एवं कृत्वाब्रवीत् पार्थों वासुदेवं धनंजय: । याहि संशप्तकान् कृष्ण कार्यमेतत् परं मम
ఇట్లు పరాక్రమము చూపిన ధనంజయుడు పార్థుడు వాసుదేవునితో పలికెను—“కృష్ణా! ఇప్పుడు సంశప్తకుల వైపు నడిపించుము; ఈ వేళ ఇదే నా పరమ కార్యము.”
Verse 67
ततः प्रयातो दाशार्ह: श्रुत्वा पाण्डवभाषितम् | रथेनातिपताकेन मनोमारुतरंहसा,श्रीकृष्ण अर्जुनका वह कथन सुनकर मन और वायुके समान वेगशाली तथा अत्यन्त ऊँची पताकावाले रथके द्वारा वहाँसे चल दिये
పాండవుని మాటలు విని దాశార్హుడైన శ్రీకృష్ణుడు, అతి ఎత్తైన పతాకముగల రథమునెక్కి, మనస్సు మరియు వాయువుల సమాన వేగముతో అక్కడినుండి ప్రయాణమయ్యెను।
Verse 116
कर्ण विव्याध सप्तत्या शरै: संनतपर्वभि: । महारथी धृष्टद्युम्नने उस कटे हुए धनुषको फेंककर दूसरा धनुष और विषधर सर्पके समान विषैले बाण हाथमें लेकर झुकी हुई गाँठवाले सत्तर बाणोंसे कर्णको बींध डाला
సంజయుడు పలికెను—మహారథి ధృష్టద్యుమ్నుడు కత్తిరింపబడిన ధనుస్సును విసర్జించి మరొక ధనుస్సును గ్రహించి, విషధర సర్పమువలె విషబాణములను చేతబట్టి, వంగిన సంధులుగల డెబ్బై బాణములతో కర్ణుని విద్ధము చేసెను।
Verse 226
यतमानं परं शक्त्या यतमानो महारथ: । ऐसा कहकर शीघ्रता करनेवाले प्रयत्नशील महारथी अभ्व॒त्थामाने अत्यन्त तेज, घोर एवं पैने बाणोंद्वारा यथाशक्ति विजयके लिये प्रयत्न करनेवाले वीर धृष्टद्युम्नको ढक दिया
సంజయుడు పలికెను—ఆ మహారథుడు యథాశక్తి పరమంగా ప్రయత్నిస్తూ, తానూ అత్యంత ఉత్సాహంతో, విజయార్థం యథాశక్తి పోరాడుతున్న వీర ధృష్టద్యుమ్నుని అత్యంత తేజస్సుగల, ఘోరమైన, పదునైన బాణాలతో అన్ని వైపులా కప్పివేశాడు।
Verse 316
येनैव ते पितुर्दत्तं यतमानस्य संयुगे । अश्वत्थामाके ऐसा कहनेपर प्रतापी धृष्टद्युम्नने उससे इस प्रकार उत्तर दिया--“अरे! तेरी इस बातका जवाब तुझे मेरी वही तलवार देगी
సంజయుడు పలికెను—అశ్వత్థాముడు అలా అనగా ప్రతాపవంతుడైన ధృష్టద్యుమ్నుడు అతనికి ఇలా ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చెను—“ఓయ్! యుద్ధభూమిలో విజయార్థం ప్రయత్నించిన నీ తండ్రికి శిక్ష విధించిన అదే నా ఖడ్గమే, నీ మాటకు సమాధానమై నీకు దొరుకుతుంది।”
Verse 326
यदि तावन्मया द्रोणो निहतो ब्राह्मणब्रुव: ३२ ।।
సంజయుడు పలికెను—“నేను ముందే బ్రాహ్మణుడని మాత్రమే చెప్పుకునే ద్రోణుణ్ణి సంహరించానంటే, ఇప్పుడు ఈ యుద్ధంలో పరాక్రమంతో నిన్ను ఎలా సంహరించను?”
Verse 333
निशितेनातिबाणेन द्रौणिं विव्याध पार्षत: । महाराज! ऐसा कहकर अमर्षशील सेनापति ट्रुपदकुमारने अत्यन्त तीखे बाणसे द्रोणपुत्रको बींध डाला
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! అలా చెప్పి, అమర్షశీలుడైన సేనాపతి ద్రుపదపుత్రుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు అత్యంత పదునైన బాణంతో ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థాముని ఛేదించాడు।
Verse 343
आच्छादयद् दिशो राजन धृष्टद्युम्नस्य संयुगे । इससे अभश्वत्थामाका क्रोध बहुत बढ़ गया। राजन्! उसने झुकी हुई गाँठवाले बाणोंसे युद्धस्थलमें धृष्टद्युम्नकी सम्पूर्ण दिशाओंको आच्छादित कर दिया
సంజయుడు పలికెను—దీనితో అశ్వత్థాముని కోపం మరింతగా పెరిగింది। రాజా! యుద్ధభూమిలో అతడు వంగిన ముడులున్న బాణాలతో ధృష్టద్యుమ్నుని చుట్టూ అన్ని దిక్కులనూ ఆవరించి కప్పివేశాడు।
Verse 366
शरै: संछादयामास सूतपुत्रस्य पश्यत: । राजन! उसी प्रकार युद्धमें शोभा पानेवाले अश्वत्थामाको धूृष्टद्युम्नने भी कर्णके देखते- देखते बाणोंसे ढक दिया
రాజా! కర్ణుడు చూస్తుండగానే అతడు బాణవృష్టితో కప్పబడెను. అలాగే యుద్ధశోభను కోరిన అశ్వత్థాముడు కూడా కర్ణుని సమక్షంలోనే ధృష్టద్యుమ్నుని శరవర్షంతో ఆవరించెను.
Verse 406
हयान् सूतं रथं चैव निमेषाद् व्यधमच्छरै: । धष्टद्युम्नने समरांगणमें अश्वत्थामाके धनुषको काट डाला। राजेन्द्र! तब वेगवान् अश्वत्थामाने उस कटे हुए धनुषको फेंककर दूसरा धनुष और विषधर सर्पोके समान भयंकर बाण हाथमें लेकर उनके द्वारा पलक मारते-मारते धृष्टद्युम्नके धनुष
రాజేంద్రా! క్షణమాత్రంలోనే అతడు బాణాలతో గుర్రాలను, సారథిని, రథాన్ని ఛిద్రం చేసెను. సమరరంగంలో ధృష్టద్యుమ్నుని ధనుస్సును కోసివేసెను. ఆపై వేగవంతుడైన అశ్వత్థాముడు ఆ తెగిన ధనుస్సును విసిరి మరొక ధనుస్సును పట్టుకొని, విషధర సర్పాలవలె భయంకరమైన బాణాలను చేతబట్టి, క్షణంలోనే ధృష్టద్యుమ్నుని ధనుస్సు, శక్తి, గద, ధ్వజం, గుర్రాలు, సారథి, రథం—అన్నిటినీ ధ్వంసం చేసెను.
Verse 416
खड्गमादत्त विपुलं शतचन्द्रं च भानुमत् धनुष कट जाने और घोड़ों तथा सारथिके मारे जानेपर रथहीन हुए धृष्टद्युम्नने विशाल खड्ग और सौ चन्द्राकार चिह्नोंसे युक्त चमकती हुई ढाल हाथमें ले ली
ధనుస్సు తెగి, గుర్రాలు మరియు సారథి హతులై రథహీనుడైన ధృష్టద్యుమ్నుడు ఒక విస్తారమైన ఖడ్గాన్ని ఎత్తుకొని, వంద చంద్రాకార చిహ్నాలతో మెరిసే కవచాన్ని చేతబట్టెను.
Verse 446
नाशकद् भरतश्रेष्ठ यतमानो महारथ: । भरतश्रेष्ठ! यद्यपि धृष्टद्युम्न रथहीन हो गये थे
భరతశ్రేష్ఠా! ధృష్టద్యుమ్నుడు రథహీనుడై, గుర్రాలు హతమై, ధనుస్సు తెగి, బాణాలతో పదేపదే గాయపడి, ఆయుధాల దెబ్బలకు జర్జరితుడైనప్పటికీ, మహారథి అశ్వత్థాముడు ఎంతగా ప్రయత్నించినా అతనిని సంహరించలేకపోయెను.
Verse 453
अथ त्यक्त्वा धर्नुर्वीर: पार्षतं त्वरितोडन्वगात् । राजन! जब वीर द्रोणकुमार बाणोंद्वारा उनका वध न कर सका, तब वह धनुष फेंककर तुरंत ही धृष्टद्युम्नकी ओर दौड़ा
రాజా! వీరుడైన ద్రోణపుత్రుడు బాణాలతో అతనిని సంహరించలేకపోయినప్పుడు, ధనుస్సును విసిరివేసి వెంటనే పార్షతపుత్రుడైన ధృష్టద్యుమ్నుని వెంబడించి పరుగెత్తెను.
Verse 463
गरुडस्थेव पततो जिघृक्षो: पन्नगोत्तमम् । नरेश्वर! रथसे उछलकर दौड़ते हुए महामना अश्वत्थामाका वेग बहुत बड़े सर्पको पकड़नेके लिये झपटे हुए गरुड़के समान प्रतीत हुआ
సంజయుడు పలికెను—ఓ నరేశ్వరా! రథంపైకి ఎగిరి ఎక్కి వేగంగా ముందుకు దూసుకెళ్లిన మహాత్ముడు అశ్వత్థామ, శ్రేష్ఠ సర్పాన్ని పట్టుకోవాలని ఆకాశం నుండి దూకే గరుడునివలె కనిపించాడు. అతని దూకుడు వేగం, వేటగాడి వంటి ఏకాగ్ర సంకల్పం—యుద్ధంలో పరాక్రమం, ఉద్దేశం నియమాన్ని కూడా మించిపోతాయని తెలిపాయి।
Verse 736
ताडयामास समरे तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत् । महाराज! उस समय उन दोनोंमें रोमांचकारी युद्ध होने लगा। धृष्टद्युम्नने समरांगणमें झुकी हुई गाँठवाले बाणसे राधापुत्र कर्णको चोट पहुँचायी और कहा--'खड़ा रह, खड़ा रह'
సంజయుడు పలికెను—యుద్ధంలో అతనిని కొట్టి, “నిలువు—నిలువు!” అని గట్టిగా అన్నాడు. మహారాజా! అప్పుడు ఆ ఇద్దరి మధ్య భయంకరమూ రోమాంచకరమూ అయిన సమరం చెలరేగింది. ధృష్టద్యుమ్నుడు సమరభూమిలో వంకర-గంతుల బాణంతో రాధాపుత్రుడు కర్ణుని గాయపరచి, “నిలువు, నిలువు!” అని సవాలు విసిరాడు. ఇది సమానుడిని ఎదురెదురుగా నిలబెట్టి ధైర్యాన్ని పరీక్షించే క్షత్రియధర్మాన్ని సూచిస్తుంది।
Frequently Asked Questions
The implicit dilemma is prioritization under crisis: Arjuna must choose between pursuing broader strategic pressure and immediately intervening to prevent Bhīma’s isolation—an ethical decision framed as protective duty within collective warfare.
Effective action in high-stakes environments requires disciplined skill aligned with responsibility: prowess (śaurya) is depicted as ethically complete only when directed toward safeguarding allies, stabilizing morale, and restoring operational order.
No explicit phalaśruti appears in the provided verses; the passage functions as narrative evidence within Saṃjaya’s report, reinforcing themes of consequence, duty, and the escalating irreversibility of war.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.