Adhyaya 58
Droṇa-parva Adhyāya 58: Yudhiṣṭhira’s dawn rites, royal gifts, and the reception of Kṛṣṇa
Upa-parva: Prātaḥkriyā–Satkāra (Morning rites and reception of Hṛṣīkeśa) — contextual unit within Droṇa-parva
Saṃjaya narrates that while Kṛṣṇa and Dāruka converse, night passes and the king awakens to a courtly dawn marked by bards, dancers, and a dense orchestration of instruments whose sound reaches the sky. Yudhiṣṭhira rises from a fine bed and proceeds to bathing and purification: attendants with golden vessels assist; he bathes with consecrated, sandal-scented water; performs bodily anointing; stands facing east with joined palms; recites prescribed japa; and enters the fire-sanctuary to offer mantra-purified oblations. He then encounters learned, disciplined brāhmaṇas and honors them with offerings and substantial dakṣiṇā—gold, horses, garments, and well-described cattle—followed by circumambulation and attention to auspicious signs and objects. The king is seated on an ornate throne and praised by court voices and celestial musicians, presenting kingship as ritually anchored and publicly affirmed. Finally, as the sound of movement swells (chariots, horses, elephants, footsteps), a doorkeeper formally announces Hṛṣīkeśa’s arrival; Yudhiṣṭhira welcomes Mādhava, orders arghya and an honored seat, and receives him with reciprocal respect, preparing the ground for counsel and action.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को युद्ध-समाचार के बीच एक प्राचीन आदर्श-राजा का आख्यान सुनाते हैं—शिबि औशीनर, जिसकी रथ-घोष से पर्वत, द्वीप, समुद्र और वन तक गूँज उठते थे। → शिबि की कीर्ति केवल रण-विजय से नहीं, यज्ञों की बहुविध परंपरा, पर्याप्त दक्षिणा, और प्रार्थियों की कामनापूर्ति से बढ़ती जाती है; वर्णन क्रमशः अतिशयोक्ति-सी लगने वाली समृद्धि और दान-प्रवाह तक पहुँचता है—मानो मेघधाराओं, नक्षत्रों और गंगातट की रेत जितनी गणना। → शिबि का चरित्र-शिखर इस रूप में उभरता है कि वह ‘सर्वमूर्धाभिषिक्तानां सम्मत’—समस्त अभिषिक्त राजाओं में युद्ध और धर्म दोनों में मान्य—और अश्वमेधादि यज्ञों द्वारा पृथ्वी-विजय के बाद भी दान-धर्म में अडिग दिखाया जाता है; स्वर्णमुद्राओं, हेमयूपों, स्वर्ण-प्राकारों का विराट दृश्य उसी उत्कर्ष का चरम है। → इच्छित वरों और पुण्यफल को प्राप्त कर शिबि समय आने पर स्वर्गलोक को प्राप्त होता है; संजय धृतराष्ट्र को संकेत देता है कि शिबि की चारों श्रेष्ठताओं के सामने वर्तमान राजधर्म और पुत्र-मोह तुच्छ पड़ते हैं। → युद्धभूमि की ओर लौटने से पहले यह प्रश्न हवा में टँगा रह जाता है—क्या धृतराष्ट्र (और दुर्योधन) शिबि-जैसी त्याग-नीति से कुछ सीखेंगे, या विनाश की धारा को ही चुनेंगे?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें षोडशराजकीयो- पाख्यानविषयक सत्तावनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ५७ ॥ ऑपन-साज बक। अऑि-छऋाय अष्टपञज्चाशत्तमो< ध्याय: राजा शिबिके यज्ञ और दानकी महत्ता नारद उवाच शिबिमौशीनरं चापि मृतं सृज्जय शुश्रुम । य इमां पृथिवीं सर्वा चर्मवत् पर्यवेष्टयत्
నారదుడు పలికెను—ఓ సృంజయా! ఉశీనరపుత్రుడైన రాజు శిబి కూడా మరణించాడని మేము విన్నాము—అతడు ఈ సమస్త భూమిని చర్మంలా చుట్టి, పూర్తిగా తన అధీనంలోకి తెచ్చుకున్నవాడు. భావం స్పష్టం: ఎంత మహాబలవంతుడైనా, లోకాన్ని వశపరచుకున్న రాజైనా, మరణధర్మాన్ని అతిక్రమించలేడు।
Verse 2
साद्रिद्वीपार्णववनां रथघोषेण नादयन् । स शिबिर्व रिपून् नित्यं मुख्यान् निध्नन् सपत्नजित्
నారదుడు పలికెను—రాజు శిబి పర్వతాలు, ద్వీపాలు, సముద్రాలు, వనాలతో కూడిన ఈ భూమిని తన రథఘోషతో నాదింపజేస్తూ, ప్రధాన శత్రువులను సంహరించి, ఎల్లప్పుడూ ప్రత్యర్థులపై విజయం సాధించేవాడు।
Verse 3
तेन यज्जैर्बहुविधैरिष्टं पर्याप्तदक्षिणै: । स राजा वीर्यवान् धीमानवाप्य वसु पुष्कलम्
నారదుడు చెప్పెను—అతడు అనేక విధాల యజ్ఞములను నిర్వహించి, ఋత్విజులకు తగినంత సంపూర్ణ దక్షిణలను ఇచ్చెను. ఆ వీర్యవంతుడూ ధీమంతుడైన రాజు అట్టి యజ్ఞఫలముగా అపార ధనమును పొందెను.
Verse 4
सर्वमूर्धाभिषिक्तानां सम्मत: सो5भवद् युधि । अयजयच्चाश्वमेधैर्यों विजित्य पृथिवीमिमाम्
నారదుడు చెప్పెను—యుద్ధంలో అతడు సమస్త మూర్ధాభిషిక్త రాజులకు సమ్మతుడై, వారి ఆమోదాన్ని పొందెను. ఈ భూమిని జయించి అతడు అశ్వమేధ యజ్ఞములను చేయించెను.
Verse 5
उन्होंने प्रचुर दक्षिणाओंसे युक्त नाना प्रकारके यज्ञोंका अनुष्ठान किया था। वे पराक्रमी और बुद्धिमान् नरेश पर्याप्त धन पाकर युद्धमें सम्पूर्ण मूर्धाभिषिक्त राजाओंकी दृष्टिमें सम्माननीय वीर हो गये थे। उन्होंने इस पृथ्वीको जीतकर अनेक अश्वमेध-यज्ञ किये थे ।।
నారదుడు చెప్పెను—అతడు ప్రచుర దక్షిణలతో కూడిన నానావిధ యజ్ఞములను నిర్వహించెను. ఆ పరాక్రమశాలీ, వివేకవంతుడైన రాజు అట్టి మహాయాగముల వలన అపార ధనమును, కీర్తిని సంపాదించి, యుద్ధంలో సమస్త మూర్ధాభిషిక్త రాజుల దృష్టిలో గౌరవనీయుడయ్యెను. ఈ భూమిని జయించి అతడు అనేక అశ్వమేధ యజ్ఞములను చేయించెను. అతని దానములు నిర్బంధరహితమై, మహాఫలప్రదమై—వేల కోట్ల నిష్కములు, ఏనుగులు-గుర్రాలు, ఇతర పశువులు, విస్తార ధాన్యము, అలాగే మృగములు మరియు వన్య ఉత్పత్తులనూ దానమిచ్చెను.
Verse 6
यावत्यो वर्षतो धारा यावत्यो दिवि तारका:
నారదుడు చెప్పెను—వర్షించే మేఘం నుండి ఎంతెన్ని ధారలు పడతాయో, ఆకాశంలో ఎంతెన్ని నక్షత్రాలు మెరుస్తాయో, అంతే సంఖ్యలో గోవులను ఉశీనరపుత్రుడైన శిబి యజ్ఞంలో బ్రాహ్మణులకు నిజముగా దానమిచ్చెను.
Verse 7
यावत्य: सिकता गाड्ग्यो यावन्मेरोर्महोपला: । उदन्वति च यावन्ति रत्नानि प्राणिनोडपि च
నారదుడు చెప్పెను—ఓ గాడ్గ్యా! ఎంతెన్ని ఇసుక కణాలు ఉన్నాయో, మేరుపర్వతంలోని మహాశిలాఖండాలు ఎంతెన్ని ఉన్నాయో, సముద్రంలో ఎంతెన్ని రత్నాలు ఉన్నాయో—అంతే సంఖ్యలో జీవులు కూడా ఉన్నారు.
Verse 8
नो यन्तारं धुरस्तस्य कज्चिदन्यं प्रजापति:
నారదుడు పలికెను—ఆ భారాన్ని మోయగల మరొక సారథి అతనికి లేడు; ప్రజాపతియే దానిని ధరిస్తూ, నడిపిస్తూ, నిలబెడతాడు.
Verse 9
भूतं भव्यं भवन्तं वा नाध्यगच्छन्नरोत्तमम् | प्रजापतिने भी अपनी सृष्टिमें भूत, भविष्य और वर्तमान कालके किसी भी दूसरे नरश्रेष्ठ राजाको ऐसा नहीं पाया जो शिबिके कार्यभारको सँभाल सकता हो ।।
నారదుడు పలికెను—భూతం, భవిష్యత్తు, వర్తమానం—ఏ కాలంలోనూ ప్రజాపతి శిబి యొక్క కార్యభారాన్ని మోయగల మరొక నరోత్తమ రాజును కనుగొనలేదు. అతనికి అనేక విధాల యజ్ఞాలు ఉండేవి; అవి సమస్త కామ్యఫలాలతో సమన్వితమై ఉండేవి.
Verse 10
शुचि स्वाद्वन्नपानं च ब्राह्मणा: प्रयुतायुता:
నారదుడు పలికెను—ఆ యజ్ఞాలలో భోజనపానాలు పవిత్రమూ రుచికరమూ ఉండేవి. అక్కడ పదివేలలు, లక్షల సంఖ్యలో బ్రాహ్మణులు నానావిధ నైవేద్యాలు పొంది ఆనందంతో మధుర వచనాలు పలికేవారు. యజ్ఞశాలల్లో త్రాగదగిన ద్రవాల ధారలు నదుల్లా ప్రవహించేవి; శుద్ధ ధాన్యపు కుప్పలు పర్వతాల్లా నిలిచేవి.
Verse 11
नानाभक्ष्यै: प्रियकथा: पयोदधिमहाह्दा: । तस्यासन् यज्ञवाटेषु नद्यः शुभ्रान्नपर्वता:
నారదుడు పలికెను—అతని యజ్ఞవాటికల్లో నానావిధ భక్ష్యాలు ఉండేవి; ఆనందంతో జనులు మధుర సంభాషణలు చేసేవారు. పాలు-పెరుగు మహా సరస్సులు ఉండేవి. అక్కడ పానీయాల నదులు ప్రవహించేవి; శుద్ధ అన్నపు కుప్పలు పర్వతాల్లా కనిపించేవి.
Verse 12
पिबत स्नात खादध्वमिति यद् रोचते जना: । यस्मै प्रादाद् वरं रुद्रस्तुष्ट: पुण्येन कर्मणा
నారదుడు పలికెను—అక్కడ అందరికీ ఇలా ప్రకటించబడేది—“సజ్జనులారా! స్నానం చేసి, త్రాగండి, తినండి; మీకు నచ్చినదాన్ని స్వేచ్ఛగా స్వీకరించండి.” రాజు పుణ్యకర్మలకు సంతోషించిన రుద్రుడు (శివుడు) అతనికి వరమిచ్చెను—“రాజా, నీవు దానం చేస్తూనే ఉన్నా నీ ధనం క్షీణించదు; నీ శ్రద్ధ, కీర్తి, పుణ్యమూ అక్షయమై ఉంటాయి. నీ మాట ప్రకారమే ప్రాణులు నిన్ను ప్రేమిస్తారు; చివరికి నీవు ఉత్తమ స్వర్గలోకాన్ని పొందుతావు.”
Verse 13
अक्षयं ददतो वित्तं श्रद्धा कीर्तिस्तथा किया: । यथोक्तमेव भूतानां प्रियत्वं स्वर्गमुत्तमम्
నారదుడు పలికెను—నిత్యంగా దానం చేసేవాని ధనం క్షీణించదు; అలాగే అతని శ్రద్ధ, కీర్తి, పుణ్యకర్మలు కూడా అక్షయముగా నిలుస్తాయి. నీవు చెప్పినట్లే సమస్త ప్రాణులు నిన్ను ప్రియంగా భావిస్తారు; చివరికి నీవు పరమ స్వర్గాన్ని పొందుతావు.
Verse 14
47 ०. ] ए १) 55 >शप अ 2022, एतॉल्लब्ध्वा वरानिष्टान् शिबि: काले दिव॑ गत: । स चेन्ममार सृज्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया
ఈ అభీష్ట వరాలను పొందిన రాజు శిబి కాలానుగుణంగా స్వర్గానికి వెళ్లెను. ఆ సృంజయుడు నిజంగా మరణించి ఉంటే, ఓ రాజా, నీవు అతనికంటే నాలుగింతలు భాగ్యవంతుడవు—ఎందుకంటే నీకు మరింత మంగళం, పుణ్యభాగం లభించింది.
Verse 15
पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । अयज्वानमदाक्षिण्य- मभ्ि श॥वैत्येत्युदाहरत्
నారదుడు పలికెను—నీకు కుమారునికన్నా పుణ్యవంతుడు (ధర్మమయుడు) శ్రేయస్కరుడు; కనుక కుమారుని గురించి విచారించకు. ప్రజలు ఈ న్యాయాన్ని ఉదాహరిస్తారు—‘యజ్ఞం చేయని వాడు, దక్షిణ ఇవ్వని వాడు, అనుమానించబడవలసినవాడు/నిందనీయుడు.’
Verse 56
विविधां पृथिवीं पुण्यां शिबि्राह्मणसात्करोत् । उनके वे यज्ञ प्रचुर फल देनेवाले थे और सदा निर्बाध-रूपसे चलते रहते थे। उन्होंने सहस्रकोटि स्वर्णमुद्राओंका दान किया था। राजा शिबिने हाथी
నారదుడు పలికెను—ధర్మప్రసిద్ధుడైన రాజు శిబి అనేక విధాల పుణ్యమయమైన, సారవంతమైన భూభాగాలను బ్రాహ్మణుల అధీనముగా చేసెను. అతని యజ్ఞములు మహాఫలప్రదములు, పుణ్యవర్ధకములు; సదా నిర్బాధంగా సాగేవి. అతడు సహస్రకోట్ల స్వర్ణముద్రల సమానమైన దానమును ఇచ్చెను; అలాగే బ్రాహ్మణులకు పవిత్రమైన స్థలాలను ఏనుగులు, గుర్రాలు, జింకలు, గోవులు, గొర్రెలు, మేకలు మరియు ధాన్యసంపదతో కూడి దానంగా సమర్పించెను.
Verse 58
इन अभीष्ट वरोंको पाकर राजा शिबि समय आनेपर स्वर्गलोकमें गये। सूंजय! वे तुम्हारी अपेक्षा पूर्वोक्त चारों बातोंमें बहुत बढ़े-चढ़े थे। तुम्हारे पुत्रसे भी अधिक पुण्यात्मा थे। श्वित्यनन्दन! जब वे शिबि भी मर गये
నారదుడు పలికెను—ఆ అభీష్ట వరాలను పొందిన రాజు శిబి కాలం వచ్చినప్పుడు స్వర్గలోకానికి వెళ్లెను. ఓ సృంజయా, ముందుగా చెప్పిన నాలుగు విషయాలలో వారు నిన్ను ఎంతో మించి ఉన్నారు; వారు నీ కుమారునికన్నా కూడా పుణ్యవంతులు. ఓ శ్విత్యానందన, ఆ శిబులు కూడా మరణించినప్పుడు, యజ్ఞదానరహితుడైన నీ స్వంత కుమారుని కోసం నీవు ఈ విధంగా శోకించకూడదు. ఇదే ఉపదేశాన్ని నారదుడు రాజు సృంజయునికి చెప్పెను.
Verse 73
तावतीरददद गा वै शिबिरौशीनरो<थ्वरे । बरसते हुए मेघसे जितनी धाराएँ गिरती हैं
నారదుడు పలికెను—ఉశీనరపుత్రుడైన శిబి యజ్ఞంలో బ్రాహ్మణులకు అంతటి గోవులను దానం చేశాడు; ముసలధార వర్షంలో మేఘం నుండి పడే ధారలెన్ని, ఆకాశంలో కనిపించే నక్షత్రాలెన్ని, గంగాతీరంలోని ఇసుకకణాలెన్ని, సుమేరు పర్వతంలోని స్థూల శిలాఖండాలెన్ని, మహాసముద్రంలో నివసించే రత్నాలు మరియు ప్రాణులెన్ని—అంతటినే గోవులను అతడు ఇచ్చెను।
Verse 96
हेमयूपासनगृहा हेमप्राकारतोरणा: । उन्होंने नाना प्रकारके बहुत-से यज्ञ किये
నారదుడు పలికెను—వారు అనేక విధాలుగా అనేక యజ్ఞాలు నిర్వహించారు; వాటిలో యాచకుల సమస్త కోరికలు నెరవేరేవి. ఆ యజ్ఞాలలో యజ్ఞస్తంభాలు, ఆసనాలు, సభాగృహాలు, ప్రాకారాలు, తోరణద్వారాలు—అన్నీ స్వర్ణమయంగా ఉండేవి।
Frequently Asked Questions
Rather than a single explicit dilemma, the chapter stages an ethical tension: maintaining rigorous ritual duty, generosity, and public auspicious order while operating under the pressures of an ongoing strategic conflict.
Legitimate authority is portrayed as grounded in self-discipline and reciprocity: inner purification (japa, restraint) and outer responsibility (honoring learning, orderly hospitality) are complementary foundations for decision-making.
No explicit phalāśruti is stated here; the passage functions as descriptive meta-ethics, implying that attentive performance of duty and auspicious protocol sustains social order and prepares the ruler for counsel and action.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.