Adhyaya 25
Droṇa-parva Adhyāya 25 — Bhīma’s Disruption of Elephant Formations and Bhagadatta’s Shock Advance
Upa-parva: Bhīma–Bhagadatta Gaja-yuddha (Elephant-Corps Engagement Episode)
Dhṛtarāṣṭra opens with operational questions about how the Pāṇḍavas and Kauravas fought after regrouping and what actions occurred regarding the Saṃśaptaka contingent. Saṃjaya reports a sequence of concentrated engagements dominated by elephant warfare. An elephant unit advances against Bhīma; Bhīma, described as forcefully dispersing formations, rapidly breaks and turns back multiple elephants with sustained missile fire. Duryodhana, angered by the disruption, closes to engage Bhīma directly; Bhīma counters by wounding him and severing key martial markers (including the bow and a jeweled elephant emblem on the standard), signaling tactical and symbolic setback. Additional allied forces arrive, and a prominent elephant-mounted opponent is brought down, after which a rout-like movement spreads through nearby units, trampling mixed troops in confusion. Bhagadatta of Prāgjyotiṣa then charges with a renowned war-elephant associated with earlier mythic victories, provoking a loud panic-cry that even leads Yudhiṣṭhira to presume Bhīma has fallen. Yudhiṣṭhira and allied charioteers attempt containment through encirclement and massed arrows, while Bhagadatta maneuvers the elephant to break the ring, seize or disrupt chariots, and induce fear. Multiple Pāṇḍava-aligned warriors coordinate to strike the elephant with repeated volleys; nevertheless, the episode emphasizes the elephant’s mobility, the commander’s skill, and the battlefield’s acoustic-psychological turbulence as a decisive factor alongside weapons.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि पाण्डवों के आगे बढ़ने और द्रोण को चारों ओर से ढँकते-घेरते देख रणभूमि में महाभैरव उठ खड़ा हुआ—मानो युद्ध स्वयं गरजने लगा हो। → सेनाओं के रथों-घोड़ों और पदातियों से उड़ी तीव्र धूल पूरी कौरव-चमू को ढक लेती है; दृष्टि-पथ टूटता है, पहचानें गड्डमड्ड होती हैं, और दुर्योधन क्रूर कर्म के लिए अपने महाधनुर्धर शूरों को शीघ्रता से आगे बढ़ाता है। → द्रोण के चारों ओर ‘वध’ और ‘रक्षा’ की होड़ में अनेक द्वन्द-युद्ध एक साथ फूट पड़ते हैं—भीमरथ शाल्व को लोहे के तीक्ष्ण बाणों से (सारथी सहित) यमसदन भेज देता है, और पुरुजित द्रोण की ओर बढ़ते हुए दुर्मुख से भिड़कर उसे भ्रूमध्य में नाराच मारता है; इसी बीच स्वयं भारद्वाज-पुत्र द्रोण धृष्टद्युम्न को लक्ष्य कर शरजाल से शत्रु-वाहिनी को रोक देता है। → संजय इस संग्राम को ‘अपूर्व, घोर, चित्र, रौद्र’ कहकर चित्रित करता है—द्रोण के इर्द-गिर्द फैली धूल, शरवृष्टि और असंख्य छोटे-छोटे मोर्चों में युद्ध फैल जाता है; किसी एक ओर निर्णायक टूटन नहीं, पर द्रोण का प्रतिरोध-चक्र दृढ़ दिखता है। → धृष्टद्युम्न को रोकने के लिए द्रोण का शरजाल कसता जाता है—अगला क्षण यह तय करेगा कि पाण्डवों की ‘द्रोण-भेदन’ की चेष्टा आगे बढ़ेगी या वहीं थम जाएगी।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माजल बछ। अकाल पज्चविशो< ध्याय: कौरव-पाण्डव-सैनिकोंके द्वन्द-युद्ध संजय उवाच महद् भैरवमासीज्न: संनिवृत्तेषु पाण्डुषु । दृष्टवा द्रोणं छाद्यमानं तैर्भास्करमिवाम्बुदै:
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! పాండవ సైన్యం తిరిగి మళ్లిన వేళ మహా భయంకర స్థితి ఏర్పడెను. మేఘములు సూర్యుని కప్పినట్లు వారి శరవర్షముచే ద్రోణుడు ఆవరింపబడుచుండెను. అది చూచి మేము ఆయనతో ఘోర సంగ్రామమున ప్రవేశించితిమి.
Verse 2
तैश्वोद्धूतं रजस्तीव्रमवर्चक्रे चमूं तव । ततो हतममंसस््याम द्रोणं दृष्टिपथे हते
ఆ యోధులు లేపిన ఘోర ధూళి మీ సర్వ సేనను కప్పివేసెను. అప్పుడు మా దృష్టిమార్గము ఆవరింపబడెను; ద్రోణుడు హతుడయ్యెనని మేము అనుకొంటిమి.
Verse 3
तांस्तु शूरान् महेष्वासान् क्रूरं कर्म चिकीर्षत: । दृष्टवा दुर्योधनस्तूर्ण स्वसैन्यं समचूचुदत्
ఆ మహాధనుర్ధర శూరులు క్రూరకర్మ చేయుటకు ఉత్సుకులై ఉన్నట్లు చూచి దుర్యోధనుడు తక్షణమే తన సైన్యాన్ని ప్రేరేపించెను (ఆజ్ఞాపించెను).
Verse 4
यथाशक्ति यथोत्साहं यथासत्त्वं नराधिपा: । वारयध्वं यथायोगं पाण्डवानामनीकिनीम्,“नरेश्वरो! तुम सब लोग अपनी शक्ति, उत्साह और बलके अनुसार यथोचित उपायद्वारा पाण्डवोंकी सेनाको रोको”
సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజులారా! మీ మీ శక్తి, ఉత్సాహం, పరాక్రమం మేరకు, యథోచితమైన ఉపాయాలతో పాండవుల సేనను అడ్డగించండి.
Verse 5
ततो दुर्मर्षणो भीममभ्यगच्छत् सुतस्तव । आराद् दृष्टवा किरन् बाणैर्जिघ्क्षुस्तस्य जीवितम्
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు నీ కుమారుడు దుర్మర్షణుడు భీముణ్ణి సమీపంలో చూసి, అతని ప్రాణం తీసుకోవాలనే ఉద్దేశంతో బాణవర్షం కురిపిస్తూ అతనిపై దూసుకొచ్చెను.
Verse 6
त॑ं बाणैरवतस्तार क्रुद्धो मृत्युरिवाहवे । तं च भीमो5तुदद् बाणैस्तदा55सीत् तुमुलं महत्
సంజయుడు పలికెను—క్రోధంతో యుద్ధభూమిలో మరణదేవతవలె అతడు బాణాలతో భీముణ్ణి కప్పివేశెను. భీముడు కూడా తన బాణాలతో అతనికి ఘోరమైన దెబ్బలు కొట్టెను. అప్పుడు వారిద్దరి మధ్య మహా భయంకరమైన యుద్ధం చెలరేగెను.
Verse 7
त ईश्वरसमादिष्टा: प्राज्ञा: शूरा: प्रहारिण: । राज्यं मृत्युभयं त्यक्त्वा प्रत्यतिष्ठन् परान् युधि
సంజయుడు పలికెను—తమ స్వామి దుర్యోధనుని ఆజ్ఞ పొందిన ఆ ప్రాజ్ఞులు, శూరులు, ప్రహారనిపుణులు రాజ్యాన్ని మరియు మరణభయాన్ని విడిచి యుద్ధంలో శత్రువులను ఎదుర్కొని నిలిచిరి.
Verse 8
कृतवर्मा शिने: पौत्रं द्रोणं प्रेप्सुं विशाम्पते । पर्यवारयदायान्तं शूरं समरशोभिनम्
సంజయుడు పలికెను—ఓ ప్రజానాథా! ద్రోణుణ్ణి వశపరచుకోవాలనే ఉద్దేశంతో ముందుకు వస్తున్న, సమరంలో ప్రకాశించే శూరుడు శినిపౌత్రుడు సాత్యకిని కృతవర్ముడు అడ్డగించెను.
Verse 9
त॑ शैनेय: शख्रातै: क्रुद्ध: क़ुद्धमवारयत् । कृतवर्मा च शैनेयं मत्तो मत्तमिव द्विपम्
అప్పుడు బాణవృష్టితో క్రోధించిన శైనేయుడు ఉగ్రంగా దూసుకొచ్చిన శత్రువును ఆపివేశాడు. కృతవర్మ కూడా యుద్ధోన్మాదంతో శైనేయుని ఎదుర్కొన్నాడు—మత్తెక్కిన ఏనుగు మరో మత్తెక్కిన ఏనుగును ఎదుర్కొనినట్లుగా.
Verse 10
तब क्रोधमें भरे हुए सात्यकिने कुपित हुए कृतवर्माको अपने बाणसमूहोंद्वारा आगे बढ़नेसे रोका और कृतवर्माने सात्यकिको। ठीक उसी तरह, जैसे एक मतवाला हाथी दूसरे मतवाले गजराजको रोक देता है ।।
అప్పుడు క్రోధంతో నిండిన సాత్యకి బాణసమూహాల వర్షంతో కృతవర్మ ముందుకు సాగడాన్ని ఆపివేశాడు; కృతవర్మ కూడా సాత్యకిని అలాగే అడ్డుకున్నాడు—మత్తెక్కిన ఏనుగు మరో మత్తెక్కిన గజరాజును నిలువరించునట్లుగా. ఇదివరకే భయంకర ధనుస్సు ధరించిన సింధురాజు జయద్రథుడు, పదునైన బాణాలతో ప్రయత్నపూర్వకంగా, ద్రోణాచార్యుని వైపు దూసుకొచ్చిన మహాధనుర్ధరుడు క్షత్రవర్మను అడ్డుకున్నాడు.
Verse 11
क्षत्रवर्मा सिन्धुपतेश्छित्त्वा केतनकार्मुके । नाराचैर्दशभि: क्रुद्धः सर्वमर्मस्वताडयत्
అప్పుడు క్రోధించిన క్షత్రవర్మ సింధుపతి జయద్రథుని ధ్వజాన్ని, ధనుస్సును కోసివేసి, పది నారాచ బాణాలతో అతని అన్ని మర్మస్థానాలను తాకేలా గాయపరిచాడు.
Verse 12
अथान्यद् धनुरादाय सैन्धव: कृतहस्तवत् । विव्याध क्षत्रवर्माणं रणे सर्वायसै: शरै:
అప్పుడు సైంధవుడు మరో ధనుస్సు తీసుకొని, నిపుణ ధనుర్ధరుడిలా, యుద్ధరంగంలో పూర్తిగా ఇనుముతో చేసిన బాణాలతో క్షత్రవర్మను గాయపరిచాడు.
Verse 13
युयुत्सुं पाण्डवार्थाय यतमानं महारथम् | सुबाहुर्भारतं शूरं यत्तो द्रोणादवारयत्
పాండవుల కార్యసాధన కోసం ప్రయత్నిస్తున్న మహారథుడు యుయుత్సును, భరతవంశ వీరుడు సుబాహువు యత్నపూర్వకంగా అడ్డుకొని ద్రోణుని వైపు వెళ్లనీయలేదు.
Verse 14
पाण्डुनन्दन युधिष्ठिरके हितके लिये प्रयत्न करनेवाले भरतवंशी महारथी शूरवीर युयुत्सुको सुबाहुने प्रयत्नपूर्वक द्रोणाचार्यकी ओर आनेसे रोक दिया ।।
సంజయుడు పలికెను— పాండునందన యుధిష్ఠిరుని హితార్థం యత్నించు భరతవంశ మహారథి శూరుడు యుయుత్సుడు, ద్రోణాచార్యుని వైపు దూసుకొచ్చిన సుభాహువును జాగ్రత్తగా అడ్డుకున్నాడు. పరీఘసమ బలముగల సుభాహువు ధనుర్బాణములు విడిచెను; అప్పుడు యుయుత్సుడు తెలుపు-పసుపు వర్ణములైన రెండు క్షురబాణములతో అతని రెండు భుజములను తెగదెంపెను.
Verse 15
तब युयुत्सुने प्रहार करते हुए सुबाहुकी परिघके समान मोटी एवं धनुष-बाणोंसे युक्त दोनों भुजाओंको अपने तीखे और पानीदार दो छूरोंद्वारा काट गिराया ।।
అప్పుడు దెబ్బలు కొడుతూ యుయుత్సుడు పరీఘసమంగా దట్టమైన, ధనుర్బాణసంపన్నమైన సుభాహువు రెండు భుజములను తన పదునైన రెండు క్షురబాణములతో కోసి పడవేశాడు. అనంతరం పాండవశ్రేష్ఠుడైన ధర్మాత్మ రాజు యుధిష్ఠిరుని మద్రరాజు శల్యుడు, ఉప్పెనలెత్తిన సముద్రాన్ని తీరం ఆపినట్లే, అడ్డుకున్నాడు.
Verse 16
तं धर्मराजो बहुभिम्मर्मभिद्धिरवाकिरत् । मद्रेशस्तं चतुःषष्ट्या शरैरविद्ध्वानदद् भूशम्
ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరుడు శల్యునిపై అనేక మర్మభేదక బాణవర్షం కురిపించాడు. అప్పుడు మద్రాధిపతి శల్యుడు కూడా అరవై నాలుగు బాణములతో యుధిష్ఠిరుని గాయపరచి ఘోరంగా గర్జించాడు.
Verse 17
तस्य नानदत: केतुमुच्चकर्त च कार्मुकम् । क्षुराभ्यां पाण्डवो ज्येष्ठस्तत उच्चुक्रुशुर्जना:
గర్జిస్తున్న శల్యుని ధ్వజమును, ధనుస్సును జ్యేష్ఠ పాండవుడు యుధిష్ఠిరుడు రెండు క్షురబాణములతో కోసివేశాడు. అది చూసి అందరూ హర్షంతో గొప్పగా కేకలు వేశారు.
Verse 18
तथैव राजा बाह्लीको राजान द्रुपदं शरै: । आद्रवन्तं सहानीक: सहानीकं न््यवारयत्,इसी प्रकार अपनी सेनासहित राजा बाह्लीकने सैनिकोंके साथ धावा करते हुए राजा द्रपदको अपने बाणोंद्वारा रोक दिया
అదేవిధంగా రాజు బాహ్లీకుడు తన దళముతో కలిసి దూసుకొచ్చిన, సైన్యంతో ముందుకు వస్తున్న రాజు ద్రుపదుని బాణములతో అడ్డుకున్నాడు.
Verse 19
तद् युद्धमभवद् घोरं वृद्धयो: सहसेनयो: । यथा महायूथपयोर्दििपयो: सम्प्रभिन्नयो:
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు ఆ ఇద్దరు వృద్ధ నాయకుల మధ్య, తమ తమ సేనలతో కూడి, ఘోర యుద్ధం చెలరేగింది; మదోన్మత్తమైన మహాయూథపతులైన రెండు మహాగజరాజులు ఢీకొనినట్లు.
Verse 20
जैसे मदकी धारा बहानेवाले दो विशाल गजयूथपतियोंमें लड़ाई होती है, उसी प्रकार सेनासहित उन दोनों वृद्ध नरेशोंमें बड़ा भयंकर युद्ध होने लगा ।।
సంజయుడు పలికెను—అవంతి దేశపు విందుడు, అనువిందుడు మత్స్యరాజు విరాటుని మీదికి దూసుకొచ్చారు. వారు సేనలతో, వ్యూహాలతో కూడి, పూర్వకాలంలో ఇంద్రుడు అగ్నితో కలిసి బలిని దాడి చేసినట్లే అతనిపై పడిపోయారు.
Verse 21
अवन्तीके राजकुमार विन्द और अनुविन्दने अपनी सेनाओंको साथ लेकर विशाल वाहिनीसहित मत्स्यराज विराटपर उसी प्रकार धावा किया, जैसे पूर्वकालमें अग्नि और इन्द्रने राजा बलिपर आक्रमण किया था ।।
సంజయుడు పలికెను—అవంతి రాజకుమారులైన విందుడు, అనువిందుడు తమ సేనలతో పాటు మహావాహినిని కూడగట్టి మత్స్యరాజు విరాటుని మీదికి, పూర్వకాలంలో అగ్ని మరియు ఇంద్రుడు రాజు బలిని దాడి చేసినట్లే, దూసుకొచ్చారు. అప్పుడు మత్స్య సైనికులు కేకయ యోధులతో దేవాసుర సంగ్రామంలా ఘోరంగా ఢీకొన్నారు; ఆ యుద్ధంలో అశ్వాలు, రథాలు, గజాలు భయములేక పరస్పరం పోరాడాయి.
Verse 22
नाकुलिं तु शतानीकं भूतकर्मा सभापति: । अस्यन्तमिषुजालानि यान्तं द्रोणादवारयत्
సంజయుడు పలికెను—నకుల వంశస్థుడైన శతానీకుడు బాణవర్షం కురిపిస్తూ ముందుకు సాగుతుండగా, సభాపతి భూతకర్ముడు అతనిని అడ్డగించి ద్రోణుని వద్దకు చేరనీయలేదు.
Verse 23
नकुलका पुत्र शतानीक बाण-समूहोंकी वर्षा करता हुआ द्रोणाचार्यकी ओर बढ़ रहा था। उस समय भूतकर्मा सभापतिने उसे द्रोणकी ओर आनेसे रोक दिया ।।
సంజయుడు పలికెను—ఆ తరువాత నకులుని కుమారుడు మూడు పదునైన భల్లబాణాలతో యుద్ధరంగంలో భూతకర్ముని భుజాలు మరియు శిరస్సును ఛేదించాడు.
Verse 24
सुतसोम॑ तु विक्रान्तमायान्तं तं शरौधिणम् । द्रोणायाभिमुखं वीर॑ विविंशतिरवारयत्,पराक्रमी वीर सुतसोम बाण-समूहोंकी बौछार करता हुआ द्रोणाचार्यके सम्मुख आ रहा था। उसे विविंशतिने रोक दिया
సంజయుడు పలికెను—పరాక్రమవంతుడైన సుతసోముడు బాణవర్షం కురిపిస్తూ ద్రోణాచార్యుని ఎదురుగా దూసుకొస్తుండగా, యోధుడు వివింశతి అతనిని అడ్డగించి నిలిపివేశాడు।
Verse 25
सुतसोमस्तु संक्रुद्ध: स्वपितृव्यमजिद्दागै: । विविंशतिं शरैर्भित्त्वा नाभ्यवर्तत दंशित:
సంజయుడు పలికెను—సుతసోముడు తీవ్ర కోపంతో మండిపోయాడు. అతడు నేరుగా దూసుకెళ్లే బాణాలతో తన పితృవ్యుడైన వివింశతిని ఛేదించాడు; కవచధారి, దృఢనిశ్చయుడైన వీరునిలా యుద్ధం నుండి వెనుదిరగలేదు।
Verse 26
अथ भीमरथ: शाल्वमाशुगैरायसै: शितै: । षड्भि: साश्चव॒नियन्तारमनयद् यमसादनम्
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు భీమరథుడు ఆరు వేగవంతమైన, ఇనుపతో చేసిన, పదునైన బాణాలతో శాల్వను—అశ్వాల నియంత అయిన సారథితో సహా—హతమార్చి యమలోకానికి పంపెను।
Verse 27
तदनन्तर भीमरथने छः: तीखे लोहमय शीघ्रगामी बाणोंद्वारा सारथिसहित शाल्वको यमलोक पहुँचा दिया ।।
సంజయుడు పలికెను—ఆ తరువాత భీమరథుడు ఆరు పదునైన, ఇనుపతో చేసిన, వేగంగా దూసుకెళ్లే బాణాలతో సారథితో సహా శాల్వకుని యమలోకానికి పంపెను. ఇదివరకు, మహారాజా, నెమలివర్ణపు గుర్రాలపై ముందుకు వస్తున్న మీ మనవడు శ్రుతకర్మను చిత్రసేనుని కుమారుడైన చైత్రసేని అడ్డగించాడు।
Verse 28
तौ पौत्रौ तव दुर्धर्षो परस्परवधैषिणौ । पितृणामर्थसिद्धयर्थ चक्रतुर्युद्धमुत्तमम्,आपके दोनों दुर्जय पौत्र एक-दूसरेके वधकी इच्छा रखकर अपने पितृगणोंका मनोरथ सिद्ध करनेके लिये अच्छी तरह युद्ध करने लगे
సంజయుడు పలికెను—మీ ఆ ఇద్దరు దుర్ధర్ష మనవళ్లు పరస్పర వధాభిలాషతో, తమ పితృుల ఆశయాన్ని నెరవేర్చుటకై ఒకరితో ఒకరు ఘోరమైన, ఉత్తమమైన యుద్ధంలో నిమగ్నమయ్యారు।
Verse 29
तिष्ठन्तमग्रे तं दृष्टवा प्रतिविन्ध्यं महाहवे । द्रौणिर्मानं पितुः कुर्वन् मार्गणै: समवारयत्
సంజయుడు పలికెను—మహాసమరంలో ముందుభాగంలో స్థిరంగా నిలిచిన ప్రతివింధ్యుని చూచి, తండ్రి గౌరవాన్ని నిలబెట్టాలనే సంకల్పంతో ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థాముడు శరవర్షంతో అతనిని అడ్డగించాడు।
Verse 30
त॑ क्रुद्धें प्रतिविव्याथ प्रतिविन्ध्य: शितै: शरै: । सिंहलाड्गूललक्ष्माणं पितुरर्थे व्यवस्थितम्
పితృకార్యార్థం నిలిచిన, ధ్వజంపై సింహపుచ్ఛచిహ్నమున్న క్రోధంతో మండుతున్న అశ్వత్థాముని ప్రతివింధ్యుడు పదునైన బాణాలతో గుచ్చెను।
Verse 31
प्रवपन्निव बीजानि बीजकाले नरर्षभ । द्रौणायनिद्रौपदेयं शरवर्षैरवाकिरत्,नरश्रेष्ठ! तब द्रोणपुत्र भी द्रौपदीकुमार प्रतिविन्ध्यपर बाणोंकी वर्षा करने लगा, मानो किसान बीज बोनेके समयपर खेतमें बीज डाल रहा हो
సంజయుడు పలికెను—నరశ్రేష్ఠా! విత్తనకాలంలో రైతు విత్తనాలను చల్లినట్లు, ద్రోణపుత్రుడు ద్రౌపదేయుడైన ప్రతివింధ్యునిపై శరవర్షం కురిపించాడు।
Verse 32
आर्जुनिं श्रुतकीर्ति तु द्रौपदेयं महारथम् । द्रोणायाभिमुखं यान्तं दौःशासनिरवारयत्
ద్రౌపదేయుడైన మహారథుడు అర్జునపుత్రుడు శ్రుతకీర్తి ద్రోణుని ఎదురుగా సాగుతుండగా, దుఃశాసనుని కుమారుడు అతనిని అడ్డగించాడు।
Verse 33
तदनन्तर अर्जुनपुत्र द्रौपदीकुमार महारथी श्रुतकीर्तिको द्रोणाचार्यके सामने जाते देख दुःशासनके पुत्रने रोका ।।
అప్పుడు కృష్ణసమ పరాక్రముడైన కార్ష్ణి (శ్రుతకీర్తి) మూడు అత్యంత పదునైన భల్లాలతో అతని ధనుస్సు, ధ్వజం, సారథిని కోసివేసి ద్రోణుని సమీపానికి చేరెను।
Verse 34
यस्तु शूरतमो राजन्नुभयो: सेनयोर्मत: । त॑ पटच्चरहन्तारं लक्ष्मण: समवारयत्
సంజయుడు పలికెను—రాజా! రెండు సేనలలోనూ అత్యంత శూరుడని భావింపబడిన ఆ పటచ్చర-వధకుని దుర్యోధనపుత్రుడు లక్ష్మణుడు ఎదుర్కొని ఆపెను.
Verse 35
राजन! जो दोनों सेनाओंमें सबसे अधिक शूरवीर माना जाता था, डाकू और लुटेरोंको मारनेवाले उस समुद्री प्रान्तोंके अधिपतिको दुर्योधनपुत्र लक्ष्मणने रोका ।।
సంజయుడు పలికెను—రాజా! రెండు సేనలలోనూ అగ్రశూరుడని పేరొందిన, దొంగలూ దోపిడీదారుల్ని సంహరించిన సముద్రప్రాంతాధిపతిని దుర్యోధనపుత్రుడు లక్ష్మణుడు అడ్డగించాడు. ఆపై, ఓ భారతా, అతడు లక్ష్మణుని ధనుస్సును మరియు ధ్వజచిహ్నాన్ని కోసి, లక్ష్మణునిపై బాణజాలాలను వర్షింపజేస్తూ యుద్ధభూమిలో మహా కాంతితో ప్రకాశించాడు.
Verse 36
विकर्णस्तु महाप्राज्ञो याज्ञसेनिं शिखण्डिनम् । पर्यवारयदायान्तं युवानं समरे युवा
సంజయుడు పలికెను—మహాప్రాజ్ఞుడైన వికర్ణుడు, తానే యువయోధుడు, యుద్ధంలో ముందుకు వస్తున్న యాజ్ఞసేనిపుత్రుడు శిఖండిని అడ్డుకొనుటకు ఎదురయ్యెను.
Verse 37
परम बुद्धिमान् नवयुवक विकर्णने युवावस्थासे सम्पन्न ट्रपदकुमार शिखण्डीको युद्धमें आगे बढ़नेसे रोका ।।
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు యాజ్ఞసేని (శిఖండి) బాణజాలంతో వికర్ణుని కప్పివేశాడు. ఆ బాణజాలాన్ని ఊడి పడేసి చిదిమి చెదరగొట్టి, మీ బలవంతుడైన కుమారుడు యుద్ధంలో మహా కాంతితో ప్రకాశించాడు.
Verse 38
अड्ढदो$भिमुखं वीरमुत्तमौजसमाहवे । द्रोणायाभिमुखं यान्तं शरौघेण न्यवारयत्,अंगदने वीर उत्तमौजाको अपने और द्रोणाचार्यके सामने आते देख युद्धस्थलमें अपने बाणसमुदायकी वर्षासे रोक दिया
సంజయుడు పలికెను—యుద్ధంలో వీరుడైన ఉత్తమౌజుడు, అడ్డదో తనవైపు మరియు ద్రోణాచార్యుని వైపు నేరుగా దూసుకొస్తున్నాడని చూసి, ఘనమైన బాణవర్షంతో అతని ముందడుగును ఆపెను.
Verse 39
स सम्प्रहारस्तुमुलस्तयो: पुरुषसिंहयो: । सैनिकानां च सर्वेषां तयोश्ष प्रीतिवर्धन:,उन दोनों पुरुषसिंहोंमें बड़ा भयंकर युद्ध छिड़ गया। वह संग्राम समस्त सैनिकोंकी तथा उन दोनोंकी भी प्रसन्नताको बढ़ा रहा था
Sañjaya said: A fierce and tumultuous clash erupted between those two lion-like heroes. That battle heightened the ardor and exhilaration of all the soldiers—and of the two champions themselves—revealing how, in the heat of war, prowess and the taste for victory can swell even as destruction spreads.
Verse 40
दुर्मुखस्तु महेष्वासो वीरं पुरुजितं बली । द्रोणायाभिमुखं यान्तं वत्सदन्तैरवारयत्,महाधनुर्धर बलवान् दुर्मुखने द्रोणाचार्यके सामने जाते हुए वीर पुरुजित॒को वत्सदन्तोंके प्रहारद्वारा रोक दिया
Sañjaya said: The mighty archer Durmukha, a powerful warrior, checked the hero Purujit as he advanced straight toward Droṇa, stopping him with blows from his weapon called Vatsadanta. The scene underscores how, in the press of battle, loyalty to one’s commander and the duty to obstruct an onrushing foe become decisive acts—yet they also tighten the tragic web of violence that consumes valor on both sides.
Verse 41
स दुर्मुखं भ्रुवोर्मध्ये नाराचेना भ्यताडयत् । तस्य तद् विबभौ वकक्त्रं सनालमिव पड़कजम्
Sañjaya said: He struck Durmukha with a nārāca arrow right between the eyebrows. At that blow, Durmukha’s face shone forth—like a lotus with its stalk—an image that heightens the grim irony of beauty appearing in the very moment of violent wounding on the battlefield.
Verse 42
तब पुरुजितने एक नाराचद्वारा दुर्मुखपर उसकी दोनों भौंहोंके मध्यभागमें प्रहार किया। उस समय दुर्मुखका मुख मृणालयुक्त कमलके समान सुशोभित हुआ ।।
Sañjaya said: Then Purujit struck Durmukha with a single nārāca arrow right between the two eyebrows. At that moment Durmukha’s face appeared like a lotus adorned with pale stalk-fibres—an image that grimly contrasts beauty with the violence of war. Meanwhile Karṇa, seeing the five Kekaya princes—brothers bearing crimson banners—advancing toward Droṇa, checked their advance by showering them with arrows. The passage underscores how, in the frenzy of battle, martial skill and poetic imagery coexist, while warriors act from loyalty to their commanders and factions rather than from personal enmity alone.
Verse 43
ते चैनं भृशसंतप्ता: शरवर्षरवाकिरन् । स च तांश्छादयामास शरजालै: पुन: पुन:,तब वे अत्यन्त संतप्त हो कर्णपर बाणोंकी झड़ी लगाने लगे और कर्णने भी अपने बाणोंके समूहसे उन्हें बार-बार आच्छादित कर दिया
Sañjaya said: Then, tormented exceedingly, they poured upon him a roaring rain of arrows. And he, in turn, again and again covered them over with dense nets of shafts—answering their fury with relentless martial skill amid the moral darkness of war.
Verse 44
नैव कर्णो न ते पञ्च ददृशुर्बाणसंवृता: । साश्व॒सूतध्वजरथा: परस्परशराचिता:
సంజయుడు పలికెను—కర్ణుడును కనబడలేదు, ఆ ఐదుగురు రాజకుమారులును కనబడలేదు; బాణవర్షముచే వారు చుట్టుముట్టబడి పూర్తిగా కప్పబడిపోయిరి. అశ్వములు, సారథులు, ధ్వజములు, రథములతో కూడి, పరస్పరము విసిరిన శరసమూహములచే రెండు పక్షములును దృష్టికి అగోచరమయ్యెను।
Verse 45
पुत्रास्ते दुर्जयश्वैव जयश्न विजयश्व ह । नीलकाश्यजयत्सेनांस्त्रयस्त्रीन् प्रत्यवारयन्
సంజయుడు పలికెను—మీ కుమారులు దుర్జయుడు, జయుడు, విజయుడు, అలాగే నీలకాశ్యుడు, జయత్సేనుడు—ఈ ముగ్గురు ఆ ముగ్గురిని (ప్రతివీరులను) అడ్డగించిరి।
Verse 46
राजन्! आपके तीन पुत्र दुर्जय, जय और विजयने नील, काश्य तथा जयत्सेन--इन तीनोंको रोक दिया ।।
సంజయుడు పలికెను—రాజా! మీ ముగ్గురు కుమారులు దుర్జయుడు, జయుడు, విజయుడు నీలుడు, కాశ్యుడు, జయత్సేనుడు—ఈ ముగ్గురిని అడ్డగించిరి. అప్పుడు అక్కడ ఘోరయుద్ధము చెలరేగెను; అది వీక్షకుల హర్షమును పెంచునట్లు ఉండెను—అరణ్యములో సింహము, వ్యాఘ్రము, చిరుతపులి లు ఎలుగుబంటి, మహిషము, వృషభములతో ఢీకొనినట్లు।
Verse 47
क्षेमधूर्तिबृहन्तौ तु भ्रातरौ सात्वतं युधि । द्रोणायाभिमुखं यान्तं शरैस्तीक्ष्णैस्ततक्षतु:
సంజయుడు పలికెను—యుద్ధములో క్షేమధూర్తి, బృహంతుడు అనే అన్నదమ్ములు, ద్రోణుని ఎదుర్కొనుటకు ముందుకు సాగుచున్న సాత్యకిని పదునైన బాణములతో గాయపరచిరి।
Verse 48
तयोस्तस्य च तद् युद्धमत्यद्भुतमिवाभवत् । सिंहस्य द्विपमुख्याभ्यां प्रभिन्नाभ्यां यथा वने
సంజయుడు పలికెను—ఆ ఇద్దరితో ఆ వీరుని మధ్య జరిగిన యుద్ధము అత్యద్భుతముగా కనబడెను—అరణ్యములో సింహము రెండు ప్రధానమైన మదోన్మత్త గజములతో ఎదురుపడినట్లు।
Verse 49
जैसे वनमें दो मदस्रावी गजराजोंके साथ एक सिंहका युद्ध हो रहा हो, उसी प्रकार उन दोनों भाइयों तथा सात्यकिका युद्ध अत्यन्त अद्भुत-सा हो रहा था ।।
సంజయుడు పలికెను—అరణ్యంలో మదోన్మత్తులైన ఇద్దరు గజరాజులతో ఒక సింహం యుద్ధం చేస్తున్నట్లుగా, అలాగే ఆ ఇద్దరు సోదరులు మరియు సాత్యకి మధ్య యుద్ధం అత్యంత ఆశ్చర్యకరంగా సాగింది. ఇదివరకు కోపంతో మండిన చేది రాజు బాణవర్షం కురిపించి యుద్ధప్రియుడైన అంబష్ఠ రాజును అడ్డగించి, ద్రోణుని సమీపానికి చేరనీయలేదు.
Verse 50
ततोअसम्बष्ठोडस्थिभेदिन्या निरभिद्यच्छलाकया । स त्यक्त्वा सशरं चापं रथाद् भूमिमुपागमत्
అప్పుడు అంబష్ఠుడు ఎముకలను చీల్చే శలాకాతో చేది రాజును ఛేదించాడు. గాయపడిన అతడు బాణంతో కూడిన ధనుస్సును విడిచి రథం నుండి భూమిపై పడిపోయాడు.
Verse 51
वार्थक्षेमिं तु वा्ष्णेयं कृप: शारद्वत: शरै: । अक्षुद्र: क्षुद्रकैदोणात् क्रुद्धसबज-्पजमवारयत्
అప్పుడు శారద్వతుని కుమారుడైన కృపాచార్యుడు, ధైర్యం చెదరని వాడు, బాణవర్షంతో వృష్ణివంశీయుడైన వార్థక్షేమిని అడ్డగించి, కోపంతో ముందుకు దూసుకొచ్చిన అతడిని ద్రోణుని సమీపానికి చేరనీయలేదు.
Verse 52
युध्यन्तौ कृपवार्ष्णेयौ येडपश्यंश्रित्रयोधिनौ । ते युद्धासक्तमनसो नानयां बुबुधिरे क्रियाम्
కృపాచార్యుడు మరియు వృష్ణివంశీయ వీరుడు వార్థక్షేమి ఆయుధాలతో నైపుణ్యంగా యుద్ధం చేస్తున్నారు. వారిద్దరి పోరాటాన్ని చూసినవారి మనస్సు ఆ యుద్ధ దృశ్యంలోనే లీనమై, ఇతర కార్యాల పట్ల వారికి చైతన్యం లేకుండా పోయింది.
Verse 53
सौमदत्तिस्तु राजानं मणिमन्तमतन्द्रितम् । पर्यवारयदायान्तं यशो द्रोणस्य वर्धयन्,सोमदत्तकुमार भूरिश्रवाने द्रोणाचार्यका यश बढ़ाते हुए उनपर आक्रमण करनेवाले आलस्यरहित राजा मणिमान्को रोक दिया
సోమదత్తుని కుమారుడైన భూరిశ్రవుడు, ద్రోణుని యశస్సును పెంపొందిస్తూ, దాడికి ముందుకు వస్తున్న అలసటలేని మణిమాన్ రాజును అడ్డగించాడు.
Verse 54
स सैमदत्तेस्त्वरितश्रित्रेष्वसनकेतने । पुनः पताकां सूतं च छत्र॑ं चापातयद् रथात्,तब उन्होंने तुरंत ही शूरिश्रवाके विचित्र धनुष, ध्वजा-पताका, सारथि और छत्रको रथसे काट गिराया
అప్పుడు అతడు సైమదత్తుని రథం నుండి—విచిత్ర ధనుస్సుతో, ప్రత్యేక చిహ్నధ్వజంతో ఉన్నవాని—ధ్వజపతాకను, సారథిని, రాజఛత్రాన్ని క్షణంలోనే కొట్టి కింద పడవేశాడు।
Verse 55
अथाप्लुत्य रथात् तूर्ण यूपकेतुरमित्रहा । साश्व॒सूतध्वजरथं तं चकर्त वरासिना
తర్వాత శత్రుహంత యూపకేతు రథం నుండి వేగంగా దూకి, శ్రేష్ఠ ఖడ్గంతో ఆ యోధుని—గుర్రాలు, సారథి, ధ్వజం, రథం సహా—చీల్చి పడేశాడు।
Verse 56
रथं च स्वं समास्थाय धनुरादाय चापरम् | स्वयं यच्छन् हयान् राजन् व्यधमत् पाण्डवीं चमूम्
రాజా! ఆపై భూరిశ్రవా తన రథాన్ని అధిరోహించి మరో ధనుస్సు తీసుకొని, తానే గుర్రాలను అదుపులో ఉంచుతూ పాండవ సేనను సంహరించసాగాడు।
Verse 57
पाण्ड्यमिन्द्रमिवायान्तमसुरान् प्रति दुर्जयम् । समर्थ: सायकौचैन वृषसेनो न््यवारयत्
ఇంద్రుడు అసురులపై దూసుకెళ్లినట్లు, అజేయుడైన పాండ్యుడు ముందుకు దూకాడు; కాని సమర్థుడైన వృషసేన బాణవర్షంతో అతనిని అడ్డుకున్నాడు।
Verse 58
गदापरिघनिस्त्रिंशपट्टिशायोघनोपलै: । कडड्रैर्भुशुण्डीभि: प्रासैस्तोमरसायकै:
ఆపై ఘటోత్కచుడు గద, పరిఘ, ఖడ్గ, పట్టిశ, ఇనుప ఘనాలు, రాళ్లు, కడంగరాలు, భుశుణ్డీ క్షిపణులు, ప్రాసాలు, తోమరాలు, సాయకాలు మొదలైన ఆయుధాలతో కొట్టి-విసిరి కౌరవ సేనను బాధించసాగాడు. శత్రువుల అవయవాలను విరిచివేసి, వ్యూహాలను చెదరగొట్టి, చంపి తరిమి, సమస్త సేనలో భయాన్ని వ్యాపింపజేస్తూ, ద్రోణాచార్యుని పట్టుకోవాలనే ఉద్దేశంతో అక్కడికి ముందుకు వచ్చాడు।
Verse 59
मुसलैर्मुद्गरैश्वक्रैर्भिन्दिपालपर श्वथै: । पांसुवाताग्निसलिलैर्भस्मलोष्ठतृणद्रुमै:
Sañjaya said: With clubs and mallets, with discus-weapons, with bhindipālas and battle-axes; with dust, wind, fire, and water; and with ashes, clods of earth, blades of grass, and even trees—Ghaṭotkaca tormented the Kaurava host. Shattering the limbs of his foes and throwing the army into panic, he advanced there with the intent to seize Droṇācārya.
Verse 60
आतुदन् प्ररुजन् भज्जन् निध्नन् विद्रावयन् क्षिपन् | सेनां विभीषयन्नायाद् द्रौणप्रेप्सुर्घटोत्कच:
Sanjaya said: Ghaṭotkaca advanced, intent on seizing Droṇa’s son. Striking, crushing, shattering, killing, routing, and hurling men about, he spread terror through the army. In the ethical atmosphere of the war, his onrush embodies the escalation of violence—fear as a weapon and force as a means to break the enemy’s will—while remaining bound to the battlefield’s grim code of defeating the opposing host.
Verse 61
तं तु नानाप्रहरणैर्नानायुद्धविशेषणै: । राक्षसं राक्षस: क्रुद्ध: समाजघ्ने हुलम्बुष:
Sañjaya said: Enraged, the rākṣasa Hulambuṣa struck down that rākṣasa with a variety of weapons and diverse modes of combat. The scene underscores the war’s brutal reciprocity—wrath answering wrath—where prowess and rage, rather than restraint, drive the encounter.
Verse 62
उस समय उस राक्षसको क्रोधमें भरे हुए अलम्बुष नामक राक्षसने ही अनेकानेक युद्धोंमें उपयोगी नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंद्वारा गहरी चोट पहुँचायी ।।
Sañjaya said: Between those two foremost leaders of the rākṣasa hosts, a battle arose of the same kind as the famed combat of old between Śambara the asura and Indra, the king of the gods—fierce, evenly matched, and driven by wrath and prowess amid the moral darkness of war.
Verse 63
(भारद्वाजस्तु सेनानयं धृष्टद्युम्नं महारथम् । तमेव राजन्नायान्तमतिक्रम्य परान् रिपून् ।।
Sañjaya said: O King, Bhāradvāja’s son (Droṇa) saw the great chariot-warrior Dhṛṣṭadyumna—having overleapt other foes—coming straight toward him with ministers and attendants, showering the enemy host with a vast net of arrows. Then Droṇa himself advanced and checked him. Likewise, O King, many other rulers—too numerous to name—engaged their opponents, each according to his means and strength. Horses met horses, elephants met elephants, foot-soldiers met foot-soldiers, and great chariot-fighters met great chariot-fighters. There, the best of men, locked together, performed deeds deemed fitting for the noble—acts in keeping with their lineage and valor. Thus, in that dense and dreadful clash between your forces and the Pāṇḍavas’, hundreds of paired combats arose among chariots, elephants, horses, and infantry; may it be well with you.
Verse 64
नैतादृशो दृष्टपूर्व: संग्रामो नैव च श्रुतः । द्रोणस्याभावभावे तु प्रसक्तानां यथाभवत्
సంజయుడు పలికెను— ఇలాంటి యుద్ధం ఇంతకు ముందు ఎప్పుడూ చూడబడలేదు, వినబడలేదు. ద్రోణాచార్యుని ఉనికి గానీ అనునికి గానీ నిర్ణాయకమై నిలిచిన వేళ, ఆయనను సంహరించుటకై లేదా రక్షించుటకై పూర్తిగా నిమగ్నమైన పాండవ–కౌరవ యోధుల మధ్య జరిగిన పోరు అపూర్వముగా పరిణమించింది.
Verse 65
इदं घोरमिदं चित्रमिदं रौद्रमिति प्रभो । तत्र युद्धान्यदृश्यन्त प्रततानि बहूनि च
సంజయుడు పలికెను— ప్రభూ! అక్కడ అన్ని వైపులా విస్తరించిన అనేక యుద్ధాలు కనబడుతున్నాయి. వాటిని చూసి వీక్షకులు పదే పదే— “ఇది ఘోరం, ఇది విచిత్రం, ఇది రౌద్రం, రక్తసిక్తం!” అని పలికారు.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a command-and-control dilemma: how leaders respond when a single high-mobility platform (an elite war-elephant) generates disproportionate fear and disorder, forcing rapid decisions under incomplete information.
The narrative emphasizes that outcomes hinge not only on strength but on coordination, perception, and disciplined response to panic—suggesting that ‘victory’ is partly a function of mental steadiness and organizational clarity.
No explicit phalaśruti appears in this unit; its meta-function is historiographic—modeling how battlefield knowledge is mediated through reporting, inference, and the emotional volatility of distant listeners.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.