Adhyaya 116
Śaineya’s Breakthrough and Reunion with Arjuna (शैनेयस्य समागमः)
Upa-parva: Jayadratha-vadha-anuyāna (Relief operations and the approach to the Jayadratha objective)
Saṃjaya reports that Sātyaki (Śaineya/Yuyudhāna), acting with urgency for Arjuna’s welfare, advances through congested combat. Trigarta archers initially contain him with chariot barriers and dense arrow volleys, yet Sātyaki defeats a large number of opponents and moves with striking speed across directions, described as almost dance-like mobility amid chariots. Additional groups—Śūrasenas and later Kaliṅgas—attempt to restrain him with sustained missile pressure, but he breaks through and reaches Arjuna. Kṛṣṇa identifies Sātyaki’s approach to Arjuna and praises his loyalty, skill, and the severity of his prior engagements, enumerating the adversaries he has harried. Arjuna, however, responds without elation: he worries about the unknown condition of Yudhiṣṭhira, since Sātyaki was a principal protector. Arjuna further notes the time pressure to neutralize Jayadratha, Sātyaki’s fatigue, and the looming threat posed by Bhūriśravas and others, framing the reunion as strategically complex rather than purely celebratory.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, संजय से युद्धभूमि का हाल पूछते हुए, अपनी ही सेना की ‘सदा पूजित’ और सुगठित व्यवस्था का स्मरण करता है—और उसी स्मरण में भय की दरारें उभर आती हैं। → संजय रणक्षेत्र का दृश्य रखता है: सहस्रों रथ, अश्व और पदाति व्यग्र होकर इधर-उधर धावमान हैं; यह भगदड़ विजय-आशा के क्षय और कौरव-पक्ष के भीतर फैलती निराशा का संकेत बनती है। → भीमसेन अपनी भुजाओं से मुक्त की हुई सर्प-सदृश भयानक शक्ति/शक्ति-आयुध को कृतवर्मा के रथ की ओर फेंकता है; वह दिशाओं को प्रकाशित करती हुई उल्का की तरह आकाश से गिरती प्रतीत होती है और युद्ध का केंद्र एक ही प्रहार पर सिमट आता है। → प्रहार के बाद रणभूमि में क्षणिक ठहराव और पुनर्संयोजन होता है; कौरव-पक्ष अपने योद्धाओं को संभालने का प्रयास करता है, और शिखण्डी को विषण्ण देखकर ‘हार्दिक्य’ (कृतवर्मा) सहित सैनिक उसका सत्कार/संरक्षण करते हैं—मानो मनोबल को वस्त्रों की तरह झाड़-पोंछ कर फिर पहनाना हो। → महाधनुर्धर महारथी (कृतवर्मा/प्रतिद्वन्द्वी) क्रोध में हँसते हुए तीन-तीन बाणों से भीम को गहरी चोट पहुँचाता है—अगला क्षण पूछता है: क्या भीम इस प्रतिघात को और उग्र प्रतिशोध में बदल देगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ६८ श्लोक हैं) ऑपन-माज बछ। जज: चतुर्दशाधिकशततमो< ध्याय: धृतराष्ट्रका विषादयुक्त वचन
ధృతరాష్ట్రుడు అన్నాడు— సంజయా! నా సేన అనేక గుణాలతో సమృద్ధిగా ఉంది; మహాసంఖ్యలో సమీకరించబడిన బలమిది. పాండవుల సేనతో పోల్చితే ఇది మరింత ప్రబలమైనది. యుద్ధశాస్త్ర నియమాల ప్రకారం దీని వ్యూహరచన యథావిధిగా జరుగుతోంది; ఈ విధంగా మహాయోధుల విస్తార సమూహం సమవేతమైంది.
Verse 2
नित्यं पूजितमस्माभिरभिकामं च नः सदा । प्रौढमत्यद्भुताकारं पुरस्ताद् दृष्टविक्रमम्
సంజయుడు అన్నాడు— మేము ఎల్లప్పుడూ మా సేనను గౌరవించాము; అది కూడా సదా మా పట్ల అనురక్తంగా ఉంది. మా సైనికులు యుద్ధకళల్లో ప్రౌఢులు; వారి ఆకృతి-వ్యవస్థ అద్భుతంగా కనిపిస్తుంది. ఈ సేనలో ముందువరుసలోనే పరాక్రమం ఇప్పటికే దర్శింపబడిన వీరులే ఉన్నారు.
Verse 3
नातिवृद्धमबालं च नाकृशं नातिपीवरम् | लघुवृत्तायतप्रायं सारगात्रमनामयम्
సంజయుడు అన్నాడు— వారిలో ఎవడూ అతివృద్ధుడు కాదు, ఎవడూ బాలుడు కాదు; ఎవడూ అతికృశుడు కాదు, ఎవడూ అతిస్థూలుడూ కాదు. వారి దేహాలు తేలికగా, సరిసమంగా, సాధారణంగా దీర్ఘకాయంగా ఉన్నాయి; ప్రతి అవయవం దృఢంగా ఉంది; యోధులందరూ నిరామయులు—యుద్ధానికి తగిన ఆరోగ్యవంతులు.
Verse 4
आत्तसंनाहसंछन्न॑ बहुशस्त्रपरिच्छदम् । शस्त्रग्रहणविद्यासु बह्मीषु परिनिष्ठितम्
సంజయుడు అన్నాడు— వారు బిగించిన కవచాలతో ఆవరించబడి సంపూర్ణంగా సన్నద్ధులై ఉన్నారు; ఆయుధాలు, సామగ్రి విస్తారంగా కలవు. ఆయుధగ్రహణ విద్యలలో అనేక విధాలుగా వారు దృఢంగా శిక్షణ పొందారు.
Verse 5
आरोहे पर्यवस्कन्दे सरणे सान्तरप्लुते । सम्यक्प्रहरणे याने व्यपयाने च कोविदम्,चढ़ने, उतरने, फैलने, कूद-कूदकर चलने, भली-भाँति प्रहार करने, युद्धके लिये जाने और अवसर देखकर पलायन करनेमें भी कुशल हैं
సంజయుడు అన్నాడు— ఎక్కడం-దిగడం, వేగంగా దిగిపడి దూకడం, కఠిన భూమిలో దూకుతూ ముందుకు సాగడం, యుక్తితో సరిచేరుతూ విస్తరిస్తూ కదలడం, సరిగ్గా ప్రహారం చేయడం, యుద్ధానికి ముందుకు దూసుకెళ్లడం, అలాగే సమయం వచ్చినప్పుడు వెనుదిరగడం—ఇవన్నిటిలో వారు నిపుణులు.
Verse 6
नागेष्वश्वेषु बहुशो रथेषु च परीक्षितम् परीक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनोपपादितम्
సంజయుడు పలికెను—ఏనుగులపై, గుర్రాలపై, రథాలపై యుద్ధకళలో వీరిని అనేకసార్లు పరీక్షించాము; పరీక్షించిన తరువాత న్యాయానుసారం వారికి తగిన వేతనం ఇచ్చి సముచితంగా పోషించాము।
Verse 7
न गोष्ठया नोपकारेण न सम्बन्धनिमित्तत: । नानाहूत॑ नाप्यभूतं मम सैन्यं बभूव ह
సంజయుడు పలికెను—సామాజిక ఒత్తిడితో ప్రలోభపెట్టి గానీ, ఉపకారాలతో గానీ, బంధుత్వ కారణంగా గానీ నా సైన్యం ఏర్పడలేదు. వీరిలో పిలవబడని వాడు ఎవడూ లేడు; బలవంతంగా పట్టుకొని తెచ్చినవాడూ లేడు. నా సమస్త సేన స్థితి ఇదే।
Verse 8
कुलीनार्यजनोपेतं तुष्टपुष्टमनुद्धतम् । कृतमानोपचारं च यशस्वि च मनस्वि च
సంజయుడు పలికెను—అతడు కులీనులైన ఆర్యజనులతో కూడి ఉండెను; తృప్తుడూ పుష్టుడూ అయినా అహంకారము లేనివాడు. యథోచిత గౌరవ-సత్కారాలు పొందినవాడు; యశస్సుతో ప్రసిద్ధుడూ, ఉన్నతమనస్కుడూ.
Verse 9
इसमें सभी लोग कुलीन, श्रेष्ठ, हृष्ट-पुष्ट, उद्ण्डताशून्य, पहलेसे सम्मानित, यशस्वी तथा मनस्वी हैं ।।
సంజయుడు పలికెను—అక్కడ ఉన్నవారందరూ కులీనులు, శ్రేష్ఠులు—హృష్టపుష్టులు, శాసనశూన్యులు కారు; పూర్వమే గౌరవింపబడినవారు, యశస్వులు, ఉన్నతమనస్కులు. తాత! మా మంత్రులు మరియు ఇతర అనేక ప్రధానాధికారులు—పుణ్యకర్ములు, లోకపాలులవలె పరాక్రమశాలులు, నరశ్రేష్ఠులు—ఎల్లప్పుడూ ఈ సైన్యాన్ని పోషించి నిర్వహిస్తూ వచ్చారు।
Verse 10
बहुभि: पार्थिवैर्गुप्तमस्मत्प्रियचिकीर्षुभि: । अस्मानभिसृतै: कामात् सबलै: सपदानुगै:
సంజయుడు పలికెను—మాకు ప్రీతికరమైనది చేయాలని ఉత్సుకులైన అనేక రాజులు ఈ సైన్యాన్ని రక్షించారు. వారు కేవలం కోరికవశాత్ మా వైపు దూసుకొచ్చారు—తమ తమ బలగాలతో, తమ అనుచరులను వెంటబెట్టుకొని।
Verse 11
हमारा प्रिय करनेकी इच्छावाले तथा सेना और अनुचरोंसहित स्वेच्छासे ही हमारे पक्षमें आये हुए बहुत-से भूपालगण भी इसकी रक्षामें तत्पर रहते हैं ।।
సంజయుడు పలికెను—మాకు ప్రీతికరమైనది చేయదలచిన అనేక రాజులు కూడా తమ తమ సేనలతోను అనుచరులతోను స్వచ్ఛందంగా మా పక్షానికి వచ్చి, అతని రక్షణలో సిద్ధంగా నిలిచియున్నారు. మా ఈ సేన మహాసముద్రమువలె—సర్వదిక్కుల నుండి ప్రవహించి వచ్చే నదులతో నిండినదై, గంభీరమై అపారమై ఉంది. రెక్కలు లేకపోయినను పక్షులవలె వేగంగా దూసుకుపోయే రథములు, అశ్వములతో అది కిటకిటలాడుచు, అప్రతిహత వేగంతో ఉప్పొంగుచున్నది.
Verse 12
प्रभिन्नकरटैश्वैव द्विरदैरावृतं महत् । यदहन्यत मे सैन्यं किमन्यद् भागधेयत:
సంజయుడు పలికెను—కపోలస్థలముల నుండి మదము జార్చు మహాబల గజరాజులతో చుట్టుముట్టబడిన నా ఈ విస్తార సేన శత్రువుల చేత నశింపబడినదయితే, విధి తప్ప మరొక కారణమేమి ఉండగలదు?
Verse 13
योधाक्षय्यजलं भीम॑ वाहनोर्मितरज्धिणम् । क्षेपण्यसिगदाशक्तिशरप्रासझषाकुलम्
సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజా! నా సేన భయంకర సముద్రమువలె కనబడుచున్నది. యోధులే దాని అక్షయ జలములు; వాహనములే దాని తరంగమాలలు. క్షేపణీయాస్త్రాలు, ఖడ్గాలు, గదలు, శక్తులు, బాణాలు, ప్రాసములు మొదలైనవి అందులో చేపలవలె కిటకిటలాడుచున్నవి.
Verse 14
ध्वजभूषणसम्बाधरत्नोपलसुसंचितम् । वाहनैरभिधावद्धिर्वायुवेगविकम्पितम्
ధ్వజములు, ఆభరణముల గుంపులతో అది సాంద్రమై, రత్నములు ఉపలములతో సమృద్ధిగా కుప్పలుగా నిలిచినట్లు కనిపించెను. దూసుకుపోయే వాహనముల వల్ల వాయువేగంతో అది కంపించి త్రెమ్మరిల్లినట్లు అనిపించెను.
Verse 15
द्रोणगम्भीरपातालं कृतवर्ममहाह्दम् । जलसंधमटहाग्राहं कर्णचन्द्रोदयोद्धतम्
ద్రోణాచార్యుడు దాని పాతాళమువరకు వ్యాపించిన గంభీర లోతువలె; కృతవర్ముడు అందులో మహాహ్రదమువలె; జలసంధుడు (జయద్రథుడు) అందులో మహాగ్రాహమువలె; కర్ణుడనే చంద్రుని ఉదయంతో అది నిత్యం ఉప్పొంగి కలతచెందుచున్నది.
Verse 16
गते सैन्यार्णवं भित्त्वा तरसा पाण्डवर्षभे । संजयैकरथेनैव युयुधाने च मामकम्
సంజయుడు పలికెను—నా సేనార్ణవాన్ని మహావేగంతో చీల్చుకొని, పాండవశ్రేష్ఠుడు సవ్యసాచి అర్జునుడు మరియు సాత్వతవంశీయుడైన ఉదార మహారథి యుయుధానుడు, ఒకే రథం సహాయంతోనే అన్నట్లు లోనికి ప్రవేశించినప్పుడు, ఓ సంజయా, నా సేనలో మిగులు నిలిచే ఆశ నాకు ఇక కనిపించదు।
Verse 17
तत्र शेषं न पश्यामि प्रविष्टे सव्यसाचिनि । सात्वते च रथोदारे मम सैन्यस्य संजय
ఓ సంజయా! సవ్యసాచి అర్జునుడు లోనికి ప్రవేశించినప్పుడు, అలాగే ఉదార రథధారి సాత్వతవీరుడూ ప్రవేశించినప్పుడు, నా సేనలో ఏ శేషమూ మిగులుతుందని నాకు కనిపించదు।
Verse 18
तौ तत्र समतिक्रान्तौ दृष्टवातीव तरस्विनौ । सिन्धुराजं तु सम्प्रेक्ष्य गाण्डीवस्येषुगोचरे
అక్కడ ఆ ఇద్దరు అత్యంత వేగశాలులైన వీరులు అన్నిటినీ దాటి లోనికి చొచ్చుకుపోయినట్లు చూసి, అలాగే సింధురాజు జయద్రథుడు గాండీవం నుండి విడిచిన బాణాల పరిధిలో నిలిచినట్లు గమనించి—
Verse 19
कि नु वा कुरव: कृत्यं विदधु: कालचोदिता: । दारुणैकायने काले कथं वा प्रतिपेदिरे
కాలప్రేరితులైన కౌరవులు అప్పుడు అక్కడ ఏ కార్యాన్ని చేపట్టారు? ఆ భయంకరమైన ఏకమార్గ సంహారకాలంలో—మరణం తప్ప మరొక గతి లేని వేళ—వారు కర్తవ్యనిశ్చయాన్ని ఎలా పొందారు?
Verse 20
ग्रस्तान् हि कौरवान् मन्ये मृत्युना तात संगतान् । विक्रमो5पि रणे तेषां न तथा दृश्यते हि वै
తాతా! యుద్ధభూమిలో కూడిన కౌరవులను నేను మరణం గ్రసించినవారిగా భావిస్తున్నాను; ఎందుకంటే రణంలో వారి విక్రమం కూడా మునుపటిలా కనిపించడం లేదు।
Verse 21
अक्षतौ संयुगे तत्र प्रविष्टी कृष्णपाण्डवौ । न च वारयिता कश्चित् तयोरस्तीह संजय
సంజయుడు పలికెను—ఆ ఘోర సంగ్రామమధ్యంలో శ్రీకృష్ణుడు మరియు పాండవుడు అర్జునుడు ఏ హానీ లేకుండా మా సేనలోనికి ప్రవేశించారు; ఇక్కడ, ఓ సంజయా, ఆ ఇద్దరిని ఆపగల వీరుడు ఒక్కడైనా ముందుకు రాలేదు।
Verse 22
भृताश्न बहवो योधा: परीक्ष्यैव महारथा: । वेतनेन यथायोगं प्रियवादेन चापरे
సంజయుడు పలికెను—అనేక మహారథులైన యోధులను పరీక్షించిన తరువాతనే సేవలోకి తీసుకున్నాము; మరికొందరిని తగిన వేతనంతోను, మధురమైన గౌరవవాక్యాలతోను సముచితంగా సత్కరించాము।
Verse 23
असत्कारभृतस्तात मम सैन्ये न विद्यते । कर्मणा हानुरूपेण लभ्यते भक्तवेतनम्,तात! मेरी सेनामें कोई भी ऐसा नहीं है, जिसे अनादरपूर्वक रखा गया हो। सबको उनके कार्यके अनुरूप ही भोजन और वेतन प्राप्त होता है
సంజయుడు పలికెను—తాతా, నా సేనలో అవమానంతో పోషింపబడే వాడు ఎవడూ లేడు; ప్రతి ఒక్కరికీ తన కర్తవ్యానికి తగినట్లే భోజనభత్యమూ వేతనమూ లభిస్తాయి।
Verse 24
न चायोधो5भवत् कश्चिन्मम सैन्ये तु संजय । अल्पदानभृतस्तात तथा चाभूतको नर:,तात संजय! मेरी सेनामें ऐसा एक भी योद्धा नहीं रहा होगा जिसे थोड़ा वेतन दिया जाता हो अथवा बिना वेतनके ही रखा गया हो
సంజయుడు పలికెను—తాత సంజయా, నా సేనలో వేతనం లేకుండా ఉన్న యోధుడు ఒక్కడూ లేడు; అల్పదానంతో పోషింపబడినవాడూ లేడు, వేతనం లేకుండా ఉంచబడినవాడూ లేడు।
Verse 25
पूजितो हि यथाशक्त्या दानमानासनैर्मया । तथा पुन्रैश्न मे तात ज्ञातिभिश्न सबान्धवै:
సంజయుడు పలికెను—తాతా, నేను నా శక్తి మేరకు దానములు, గౌరవము, ఆసనములు ఇచ్చి వారిని పూజించాను; అలాగే నా కుమారులు కూడా, బంధువులు మరియు సమస్త స్నేహితులతో కలిసి, ఆ యోధులను తగిన విధంగా సత్కరించారు।
Verse 26
तेच प्राप्यैव संग्रामे निर्जिता: सव्यसाचिना । शैनेयेन परामृष्टा: किमन्यद् भागधेयत:
యుద్ధభూమికి చేరగానే వారు సవ్యసాచి అర్జునునిచే ఓడించబడ్డారు; శైనేయుడు సాత్యకీ కూడా వారిని చిత్తుచేశాడు. ఇది విధి భాగ్యవిభాగం కాక మరేమని చెప్పగలం?
Verse 27
रक्ष्यते यश्ष संग्रामे ये च संजय रक्षिण: । एक: साधारण: पन्था रक्ष्यस्य सह रक्षिभि:
సంజయా! యుద్ధంలో రక్షింపబడే వాడికీ, అతని రక్షకులకీ—రక్ష్యునితో పాటు రక్షకులకు ఒకటే సామాన్య మార్గం మిగులుతుంది: వారు కలిసి నిలబడాలి, లేక కలిసి పడిపోవాలి.
Verse 28
अर्जुन समरे दृष्टवा सैन्धवस्याग्रत: स्थितम् । पुत्रो मम भृशं मूढ: कि कार्य प्रत्यपद्यत,अर्जुनको समरांगणमें सिन्धुराजके सामने खड़ा देख अत्यन्त मोहग्रस्त हुए मेरे पुत्रने कौन-सा कर्तव्य निश्चित किया?
సమరంలో సైంధవుని ఎదుట అర్జునుడు నిలిచినట్లు చూసి నా కుమారుడు ఘోర మోహగ్రస్తుడయ్యాడు; అతడు ఏ కర్తవ్యాన్ని నిర్ణయించుకున్నాడు?
Verse 29
सात्यकिं च रणे दृष्टवा प्रविशन््तम भीतवत् । कि नु दुर्योधन: कृत्यं प्राप्तकालममन्यत,सात्यकिको रफक्षेत्रमें निर्भय-सा प्रवेश करते देख दुर्योधनने उस समयके लिये कौन- सा कर्तव्य उचित माना?
రణరంగంలో సాత్యకీ భయమేమీ లేనట్టు ప్రవేశిస్తున్నదాన్ని చూసి, ఆ సంకట సమయంలో దుర్యోధనుడు ఏ కర్తవ్యాన్ని సముచితమని భావించాడు?
Verse 30
सर्वशस्त्रातिगौ सेनां प्रविष्टी रथिसत्तमौ । दृष्टवा कां वै धृतिं युद्धे प्रत्यपद्यन्त मामका:
సర్వశస్త్రాల పరిధిని మించిన నైపుణ్యముగల రథిశ్రేష్ఠులు సాత్యకీ, అర్జునుడు నా సేనలో ప్రవేశించినప్పుడు, వారిని చూసి నా పక్షం యుద్ధంలో ఎలాంటి ధైర్యాన్ని ఆశ్రయించింది?
Verse 31
दृष्टवा कृष्णं तु दाशार्हमर्जुनार्थे व्यवस्थितम् । शिनीनामृषभं चैव मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
అర్జునుని హితార్థం రథంపై స్థితుడైన దాశార్హ వీరుడు శ్రీకృష్ణుని, అలాగే శినివంశంలో వృషభుడైన సాత్యకిని చూచి, నా కుమారులు శోకంలో మునిగిపోయి ఉంటారని నేను భావిస్తున్నాను.
Verse 32
दृष्टवा सेनां व्यतिक्रान्तां सात्वतेनार्जुनेन च । पलायमानांश्व कुरून् मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
సాత్యకి, అర్జునులు సేనను దాటి చీల్చుకుంటూ పోవడం, కౌరవులు యుద్ధభూమి నుంచి పారిపోవడం చూచి, నా కుమారులు శోకంలో మునిగిపోయి ఉంటారని నేను భావిస్తున్నాను.
Verse 33
विद्रुतान् रथिनो दृष्टवा निरुत्साहान् द्विषज्जये । पलायनकृतोत्साहान् मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
శత్రువిజయానికి ఉత్సాహం లేక రథయోధులు పారిపోవడం, పారిపోవడంలోనే పరాక్రమం చూపడం చూచి, నా కుమారులు శోకపడుతున్నారని నేను భావిస్తున్నాను.
Verse 34
शून्यान् कृतान् रथोपस्थान् सात्वतेनार्जुनेन च । हतांश्व योधान् संदृश्य मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
సాత్యకి, అర్జునులు రథస్థానాలను శూన్యంగా చేసి యోధులను సంహరించిన దృశ్యం చూచి, నా కుమారులు ఘోర శోకంలో పడిపోయి ఉంటారని నేను భావిస్తున్నాను.
Verse 35
व्यश्वनागरथान् दृष्टवा तत्र वीरान् सहस्रश: । धावमानान् रणे व्यग्रान् मन््ये शोचन्ति पुत्रका:
అక్కడ వేలాది వీరులు గుర్రాలు, ఏనుగులు, రథాలు లేకుండా యుద్ధభూమిలో కలవరంతో పరుగెత్తడం చూచి, నా కుమారులు శోకనిరాశలో పడిపోయి ఉంటారని నేను భావిస్తున్నాను.
Verse 36
महानागान् विद्रवतो दृष्टवार्जुनशराहतान् । पतितान् पततक्चान्यान् मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
సంజయుడు పలికెను—అర్జునుని బాణాలతో గాయపడిన మహాగజాలు భయంతో పారిపోతూ, కూలిపోతూ, మరికొన్ని ఇప్పటికే పడిపోయి ఉండటం చూసి, మీ కుమారులు శోకంలో మునిగివుంటారని నేను భావిస్తున్నాను.
Verse 37
विहीनांश्व॒ कृतानश्चान् विरथांश्व कृतान् नरान् । तत्र सात्यकिपार्थाभ्यां मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
సంజయుడు పలికెను—అక్కడ సాత్యకి మరియు పార్థుడు (అర్జునుడు) గుర్రాలను సవారుల్లేనివిగా చేసి, యోధులను రథరహితులుగా చేశారు; ఇది చూసి-విని మీ కుమారులు శోకంలో మునిగివుంటారని నేను భావిస్తున్నాను.
Verse 38
हयौघान् निहतान् दृष्टवा द्रवमाणांस्ततस्तत: । रणे माधवपार्थाभ्यां मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
సంజయుడు పలికెను—యుద్ధభూమిలో మాధవుడు మరియు పార్థుడు చేత హతమైనవి, అలాగే అన్ని దిశలకూ పారిపోతున్న అశ్వసమూహాలను చూసి, మీ కుమారులు శోకాగ్నితో దగ్ధమవుతున్నారని నేను భావిస్తున్నాను.
Verse 39
पत्तिसंघान् रणे दृष्टवा धावमानांश्व सर्वश: । निराशा विजये सर्वे मन्ये शोचन्ति पुत्रका:,पैदल सिपाहियोंको रणक्षेत्रमें सब ओर भागते देख मैं समझता हूँ, मेरे सभी पुत्र विजयसे निराश हो शोक कर रहे होंगे
సంజయుడు పలికెను—యుద్ధభూమిలో పాదాతి దళాలు అన్ని వైపులా పరుగెత్తి పారిపోతున్నట్లు చూసి, విజయంపై ఆశ కోల్పోయిన మీ కుమారులందరూ శోకిస్తున్నారని నేను భావిస్తున్నాను.
Verse 40
द्रोणस्प समतिक्रान्तावनीकमपराजितौ । क्षणेन दृष्टवा तौ वीरौ मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
సంజయుడు పలికెను—ఎవరికీ ఓడని ఆ ఇద్దరు వీరులు—అర్జునుడు, సాత్యకి—క్షణమాత్రంలో ద్రోణాచార్యుని అజేయ వ్యూహాన్ని దాటి పోవడం చూసి, మీ కుమారులు శోకంతో కుంగిపోయారని నేను భావిస్తున్నాను.
Verse 41
सम्मूढो 5स्मि भृशं तात श्रुत्वा कृष्णधनंजयौ । प्रविष्टी मामकं सैन्यं सात्वतेन सहाच्युतौ
సంజయుడు పలికెను—తాత! సాత్యకితో కూడిన శ్రీకృష్ణుడు మరియు ధనంజయుడు (అర్జునుడు) మన సైన్యంలో ప్రవేశించారని విని నేను అత్యంత మోహితుడనయ్యాను; వారు అచ్యుతులు—ధర్మమర్యాదల నుండి ఎప్పుడూ చ్యుతులు కారు।
Verse 42
तस्मिन् प्रविष्टे पृतनां शिनीनां प्रवरे रथे । भोजानीकं व्यतिक्रान्ते किमकुर्वत कौरवा:,शिनिप्रवर महारथी सात्यकि जब कृतवर्माकी सेनाको लाँचधकर कौरवी सेनामें प्रविष्ट हो गये तब कौरवोंने क्या किया?
సంజయుడు పలికెను—శినివంశంలో అగ్రవీరుడైన సాత్యకి ఉత్తమ రథంపై నిలిచి భోజసేనావ్యూహాన్ని ఛేదించి కౌరవసేనలో ప్రవేశించాడు; అప్పుడు కౌరవులు ఏమి చేసిరి?
Verse 43
तथा द्रोणेन समरे निगृहीतेषु पाण्डुषु । कथें युद्धम भूत् तत्र तनन््ममाचक्ष्व संजय
సంజయా! ద్రోణాచార్యుడు సమరభూమిలో ముందుగా చెప్పిన విధంగా పాండవులను అడ్డగించి అదుపు చేసిన తరువాత అక్కడ యుద్ధం ఎలా జరిగింది? అది అంతా నాకు చెప్పు।
Verse 44
द्रोणो हि बलवान श्रेष्ठ: कृतास्त्रो युद्धदुर्मद: । पज्चालास्ते महेष्वासं प्रत्यविध्यन् कथं रणे
సంజయుడు పలికెను—ద్రోణుడు నిజంగా బలవంతుడు, శ్రేష్ఠుడు, అస్త్రవిద్యలో సంపూర్ణ నిపుణుడు, యుద్ధోన్మత్తుడు; అటువంటి మహాధనుర్ధరుని పాంచాలులు రణంలో ఎలా ప్రతిఘటించారు?
Verse 45
बद्धवैरास्ततो द्रोणे धनंजयजयैषिण: । द्रोणाचार्य अस्त्रविद्यामें निपुण, युद्धमें उन््मत्त होकर लड़नेवाले, बलवान एवं श्रेष्ठ वीर हैं। पांचाल-सैनिकोंने उस समय रणक्षेत्रमें महाधनुर्धर द्रोणको किस प्रकार घायल किया? क्योंकि वे द्रोणाचार्यसे वैर बाँधकर अर्जुनकी विजयकी अभिलाषा रखते थे || ४४ $ ।।
అప్పుడు ద్రోణునిపై వైరం కట్టుకొని, ధనంజయుడు (అర్జునుడు) గెలవాలని కోరుతూ పాంచాలులు మరింత ఉత్సాహంతో సమరంలో దూకారు. వారిలో భారద్వాజపుత్రుడైన ద్రోణుడు దృఢవైరంతో నిలిచిన మహారథిగా అచంచలంగా నిలిచెను.
Verse 46
अर्जुनश्वापि यच्चक्रे सिन्धुराजवध॑ प्रति । तन्मे सर्व समाचक्ष्व कुशलो हासि संजय
ధృతరాష్ట్రుడు అన్నాడు—సింధురాజు (జయద్రథుడు) వధను లక్ష్యంగా అర్జునుడు చేసినదంతా నాకు పూర్తిగా చెప్పు. సంజయా, అన్నీ వివరించు—నీవు కుశలమేనా?
Verse 47
संजय! भरद्वाजके पुत्र महारथी अश्वत्थामा भी पांचालोंसे दृढ़तापूर्वक वैर बाँधे हुए थे। अर्जुनने सिन्धुराज जयद्रथका वध करनेके लिये जो-जो उपाय किया, वह सब मुझसे कहो; क्योंकि तुम कथा कहनेमें कुशल हो ।।
సంజయుడు అన్నాడు—భరతశ్రేష్ఠా, ఈ విపత్తు నీ స్వయంకృత అపరాధం వల్లనే పుట్టింది. వీరా, ఇది ఎదురైనందుకు సామాన్యుడిలా శోకించవలసినది కాదు.
Verse 48
पुरा यदुच्यसे प्राज्जैः सुहृद्धिर्विदुरादिभि: । मा हार्षी: पाण्डवान् राजन्निति तन्न त्वया श्रुतम्
సంజయుడు అన్నాడు—మునుపు విదురుడు మొదలైన జ్ఞానులు, హితైషి సుహృదులు ‘రాజా, పాండవులకు అన్యాయం చేయకు’ అని చెప్పినప్పుడు, నీవు ఆ మాట వినలేదు.
Verse 49
सुहृदां हितकामानां वाक््यं यो न शूणोति ह । स महद् व्यसन प्राप्प शोचते वै यथा भवान्,जो हितैषी सुहृदोंकी बात नहीं सुनता है, वह भारी संकटमें पड़कर आपके ही समान शोक करता है
సంజయుడు అన్నాడు—హితం కోరే సుహృదుల మాట వినని వాడు మహా విపత్తులో పడి, నీలా శోకిస్తాడు.
Verse 50
याचितो<सि पुरा राजन् दाशार्हैण शमं प्रति । नच तं लब्धवान् काम॑ त्वत्त: कृष्णो महायशा:
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా, మునుపు దాశార్హ వంశస్థుడైన మహాయశస్సు శ్రీకృష్ణుడు శాంతి కోసం నిన్ను వేడుకున్నాడు; కానీ నీ వల్ల ఆయన కోరిక నెరవేరలేదు.
Verse 51
तव निर्गुणतां ज्ञात्वा पक्षपातं सुतेषु च । द्वैधीभावं तथा धर्मे पाण्डवेषु च मत्सरम्
సంజయుడు అన్నాడు—నృపశ్రేష్ఠా! సమస్త లోకాల తత్త్వాన్ని తెలిసిన, సర్వలోకేశ్వరుడైన భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు నీ గుణహీనతను, నీ కుమారుల పట్ల పక్షపాతాన్ని, ధర్మ విషయమై నీ అంతరంగ ద్వంద్వాన్ని, పాండవుల పట్ల నీ అసూయను గ్రహించినప్పుడు, కౌరవ–పాండవుల మధ్య మహాయుద్ధం సంభవించునట్లు చేశాడు।
Verse 52
तव जिद्दामभिप्रायं विदित्वा पाण्डवान् प्रति | आर्तप्रलापांश्व बहूनू मनुजाधिपसत्तम
సంజయుడు అన్నాడు—మనుజాధిపసత్తమా! పాండవుల పట్ల నీ మొండిపట్టు ఉద్దేశ్యాన్ని, నీ అనేక ఆర్తప్రలాపాలను తెలుసుకొని, సర్వలోకతత్త్వజ్ఞుడూ సర్వలోకేశ్వరుడూ అయిన శ్రీకృష్ణుడు నీవు పూర్తిగా గుణహీనుడవని—కుమారుల పట్ల పక్షపాతి, ధర్మ విషయంలో అంతరంగ ద్వంద్వంతో ఉన్నవాడు, పాండవుల పట్ల అసూయతో మండేవాడు, వారి మీద కూటిల యోచనలు కడుతూ ఉండేవాడు, బాధితుడిలా వ్యర్థంగా ఎన్నో మాటలు పలికేవాడు—అని గ్రహించాడు. అందుకే కౌరవ–పాండవ మహాయుద్ధం సంభవించునట్లు చేశాడు।
Verse 53
सर्वलोकस्य तत्त्वज्ञ: सर्वलोकेश्वर: प्रभु: वासुदेवस्ततो युद्ध कुरूणामकरोन्महत्
సంజయుడు అన్నాడు—నృపశ్రేష్ఠా! అప్పుడు సమస్త లోకాల తత్త్వజ్ఞుడూ సర్వలోకేశ్వరుడూ అయిన ప్రభువు వాసుదేవుడు కురువంశపు మహాయుద్ధాన్ని సంభవింపజేశాడు।
Verse 54
आत्मापराधात् सुमहान् प्राप्तस्ते विपुल: क्षय: । नैन॑ दुर्योधने दोष कर्तुमहसि मानद,मानद! अपने ही अपराधसे आपके सामने यह महान् जनसंहार प्राप्त हुआ है। आपको यह सारा दोष दुर्योधनपर नहीं मढ़ना चाहिये
సంజయుడు అన్నాడు—మానదా! నీ స్వంత అపరాధం వల్లనే నీ ముందుకు ఈ మహత్తరమైన, విస్తారమైన వినాశం వచ్చింది. ఈ దోషాన్ని దుర్యోధనునిపై మోపడం నీకు తగదు।
Verse 55
न हि ते सुकृतं किंचिदादौ मध्ये च भारत । दृश्यते पृष्ठतश्चैव त्वन्मूलो हि पराजय:,भारत! मुझे तो आगे, पीछे या बीचमें आपका कोई भी शुभ कर्म नहीं दिखायी देता। इस पराजयकी जड़ आप ही हैं
సంజయుడు అన్నాడు—భారతా! ఆరంభంలోనూ, మధ్యలోనూ, చివరలోనూ నీ ఏ శుభకర్మమూ నాకు కనిపించడం లేదు. ఈ పరాజయానికి మూలం నీవే।
Verse 56
तस्मादवस्थितो भूत्वा ज्ञात्वा लोकस्य निर्णयम् । शृणु युद्ध यथावृत्तं घोरं देवासुरोपमम्
కాబట్టి స్థిరంగా ఉండి, లోకధర్మపు స్థిర నిర్ణయాన్ని గ్రహించి, దేవాసుర సంగ్రామంలా ఘోరమైన ఈ యుద్ధం జరిగిన విధంగా నిజ వృత్తాంతాన్ని వినుము.
Verse 57
प्रविष्टे तव सैन्यं तु शैनेये सत्यविक्रमे । भीमसेनमुखा: पार्था: प्रतीयुर्वाहिनीं तव,जब सत्यपराक्रमी सात्यकि कौरव-सेनामें प्रविष्ट हो गये, तब भीमसेन आदि कुन्तीकुमारोंन आपकी विशाल वाहिनीपर आक्रमण किया
సత్యపరాక్రముడైన శైنےయ సాత్యకి నీ సైన్యంలో ప్రవేశించిన వెంటనే, భీమసేన నాయకత్వంలో పార్థులు నీ మహా వాహినిపై దాడికి ముందుకు వచ్చారు.
Verse 58
आगच्छतस्तान् सहसा क्रुद्धरूपान् सहानुगान् । दधारैको रणे पाण्डून् कृतवर्मा महारथ:,सेवकोंसहित कुपित होकर सहसा आक्रमण करनेवाले उन पाण्डववीरोंको रणक्षेत्रमें एकमात्र महारथी कृतवर्माने रोका
అనుచరులతో కూడి క్రోధరూపులై అకస్మాత్తుగా దూసుకొచ్చిన ఆ పాండవులను రణరంగంలో ఒక్కడే మహారథి కృతవర్మ ఆపాడు.
Verse 59
यथोद्वृत्तं वारयते वेला वै सलिलार्णवम् | पाण्डुसैन्यं तथा संख्ये हार्दिक्य: समवारयत्
ఎలా తీరభూమి ఉప్పొంగిన సముద్ర జలాలను ఆపుతుందో, అలా యుద్ధంలో హార్దిక్య కృతవర్మ పాండవ సైన్యాన్ని నిలువరించాడు.
Verse 60
तत्राद्भुतमपश्याम हार्दिक्यस्य पराक्रमम् । यदेनं सहिता: पार्था नातिचक्रमुराहवे,वहाँ हमने कृतवर्माका अद्भुत पराक्रम देखा। सारे पाण्डव एक साथ मिलकर भी समरांगणमें उसे लाँधच न सके
అక్కడ హార్దిక్య కృతవర్మ యొక్క అద్భుత పరాక్రమాన్ని మేము చూశాము—పార్థులు అందరూ కలిసినా యుద్ధంలో అతనిని దాటలేకపోయారు.
Verse 61
ततो भीमस्टत्रिभिर्विंद्ध्वा कृतवर्माणमाशुगै: । शड्खं दध्मौ महाबाहुर्हर्षयन् सर्वपाण्डवान्,तदनन्तर महाबाहु भीमने तीन बाणोंद्वारा कृतवर्माको घायल करके समस्त पाण्डवोंका हर्ष बढ़ाते हुए शंख बजाया
అప్పుడు మహాబాహు భీముడు వేగవంతమైన మూడు బాణాలతో కృతవర్మను గాయపరచి, సమస్త పాండవుల హర్షాన్ని పెంచుతూ శంఖనాదం చేశాడు।
Verse 62
सहदेवस्तु विंशत्या धर्मराजश्न पञ्चभि: । शतेन नकुलश्नापि हार्दिक्यं समविध्यत,सहदेवने बीस, धर्मराजने पाँच और नकुलने सौ बाणोंसे कृतवर्माको बींध डाला
సహదేవుడు ఇరవై బాణాలతో, ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరుడు ఐదు బాణాలతో, అలాగే నకులుడు వంద బాణాలతో హార్దిక్య కృతవర్మను బలంగా వేదించాడు।
Verse 63
द्रौपदेयास्त्रिसप्तत्या सप्तभिश्न घटोत्कच: । धृष्टद्युम्नस्त्रिभिश्वापि कृतवर्माणमार्दयत्,द्रौपदीके पुत्रोंने तिहत्तर, घटोत्कचने सात और धृष्टद्युम्नने तीन बाणोंद्वारा उसे गहरी चोट पहुँचायी
ద్రౌపదేయులు డెబ్బైమూడు బాణాలతో, ఘటోత్కచుడు ఏడు బాణాలతో, ధృష్టద్యుమ్నుడు మూడు బాణాలతో కృతవర్మను మరింతగా ఆర్ద్రయించాడు (తీవ్రంగా గాయపరచాడు)।
Verse 64
विराटो द्रुपदश्चैव याज्ञसेनिश्व पञ्चभि: । शिखण्डी चैव हार्दिक्यं विद्ूध्वा पजचभिराशुगै:
విరాటుడు, ద్రుపదుడు, యాజ్ఞసేనియు ఒక్కొక్కరు ఐదు వేగవంతమైన బాణాలతో హార్దిక్యను వేదించారు; శిఖండీ కూడా ఐదు తక్షణ బాణాలతో అతనిని గాయపరిచాడు।
Verse 65
पुनर्विव्याध विंशत्या सायकानां हसन्निव | विराट
తర్వాత శిఖండీ నవ్వినట్లే ఇరవై బాణాలతో అతనిని మళ్లీ వేదించాడు। ఆపై, రాజా, కృతవర్ముడు అన్ని దిశలకూ బాణవర్షం కురిపించి ఆ మహారథులలో ప్రతి ఒక్కరిని ఐదు ఐదు బాణాలతో వేదించి, భీమసేనుడిని ఏడు బాణాలతో గాయపరిచాడు। వెంటనే వారి ధనుస్సులను, ధ్వజాలను కోసివేసి వారిని రథాల నుండి భూమిపై పడవేశాడు।
Verse 66
एकैकं पज्चभिर्विद्ध्वा भीमं॑ विव्याध सप्तभि: । धनुर्ध्वजं चास्य तथा रथाद् भूमावपातयत्
సంజయుడు అన్నాడు— కృతవర్ముడు ఆ మహారథులలో ప్రతి ఒక్కరిని ఐదు బాణాలతో గుచ్చి, భీమసేనుని ఏడు బాణాలతో గాయపరిచాడు. ఆపై, ఓ రాజా, అతడు వెంటనే భీముని ధనుస్సును మరియు ధ్వజాన్ని కోసి రథం నుండి భూమిపై పడవేశాడు.
Verse 67
अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महारथ: । आजपघानोरसि क्रुद्ध: सप्तत्या निशितै: शरै:,भीमसेनका धनुष कट जानेपर महारथी कृतवर्माने कुपित हो बड़ी उतावलीके साथ सत्तर पैने बाणोंद्वारा उनकी छातीमें गहरा आघात किया
ఆపై ధనుస్సు కోల్పోయిన భీమసేనుని చూసి, మహారథుడు కృతవర్ముడు కోపంతో, తొందరగా, డెబ్బై పదునైన బాణాలతో అతని వక్షస్థలాన్ని బలంగా కొట్టాడు.
Verse 68
स गाढविद्धो बलवान हार्दिक्यस्य शरोत्तमै: । चचाल रथमध्यस्थ: क्षितिकम्पे यथाचल:
హార్దిక్యుని శ్రేష్ఠ బాణాలతో లోతుగా గుచ్చబడిన బలవంతుడైన భీమసేనుడు రథమధ్యంలో కూర్చున్నవాడే భూకంపంలో కంపించే పర్వతంలా వణికిపోయాడు.
Verse 69
भीमसेनं तथा दृष्टवा धर्मराजपुरोगमा: । विसृजन्त: शरान् राजन् कृतवर्माणमार्दयन्,राजन! भीमसेनको वैसी अवस्थामें देखकर धर्मराज आदि महारथियोंने बाणोंकी वर्षा करके कृतवर्माको बड़ी पीड़ा दी
ఓ రాజా, భీమసేనుని ఆ స్థితిలో చూసిన ధర్మరాజు (యుధిష్ఠిరుడు) ముందుండగా మహారథులు బాణవర్షం కురిపించి కృతవర్ముని తీవ్రంగా బాధించారు.
Verse 70
त॑ं तथा कोष्ठकीकृत्य रथवंशेन मारिष । विव्यधु: सायकै्ईश्टा रक्षार्थ मारुतेर्मुधे
పూజ్య నరేశా, పాండవ యోధులు హర్షంతో నిండిపోయి, మారుతినందనుడైన భీమసేనుని రక్షించుటకై రథాల గోడతో కృతవర్ముని గదిలో బంధించినట్లుగా చుట్టుముట్టి, యుద్ధమధ్యంలో తమ ఎన్నుకున్న బాణాలతో అతనిని గుచ్చారు.
Verse 71
प्रतिलभ्य तत: संज्ञां भीमसेनो महाबल: । शक्ति जग्राह समरे हेमदण्डामयस्मयीम्,इसी बीचमें महाबली भीमसेनने सचेत होकर समरांगणमें सुवर्णमय दण्डसे विभूषित एक लोहेकी शक्ति हाथमें ले ली
ఆపై చైతన్యం తిరిగి పొందిన మహాబలుడు భీమసేనుడు యుద్ధరంగంలో స్వర్ణదండంతో అలంకరించబడిన ఇనుప శక్తి ఆయుధాన్ని చేతబట్టాడు।
Verse 72
चिक्षेप च रथात् तूर्ण कृतवर्मरथं प्रति । सा भीमभुजनिर्मुक्ता निर्मुक्तोरगसंनिभा
తదుపరి అతడు రథం మీద నుంచే వేగంగా దానిని కృతవర్మ రథం వైపు విసిరాడు। భీముని భుజం నుంచి విడిచిన ఆ శక్తి చర్మం విడిచిన సర్పంలా దూసుకెళ్లింది।
Verse 73
तामापतन्तीं सहसा युगान्ताग्निसमप्रभाम्
ఆ శక్తి అకస్మాత్తుగా దూసుకొచ్చింది—యుగాంతాగ్ని వంటి కాంతితో జ్వలిస్తూ।
Verse 74
द्वाभ्यां शराभ्यां हार्दिक्यो निजघान द्विधा तदा । उस समय अपने ऊपर आती हुई प्रलयकालकी अग्निके समान उस शक्तिको सहसा दो बाण मारकर कृतवर्माने उसके दो टुकड़े कर दिये | ७३ $ ।।
అప్పుడు హార్దిక్యుడు (కృతవర్మ) రెండు బాణాలతో దానిని కొట్టి రెండుగా చీల్చాడు। స్వర్ణాభరణాలతో అలంకరించబడిన ఆ శక్తి ఛిన్నమై నేలపై పడిపోయింది।
Verse 75
शक्ति विनिहतां दृष्टवा भीमश्लुक्रोध वै भूशम्
తన శక్తి ఆయుధం నశించినదాన్ని చూసి భీమసేనుడు ఉగ్రక్రోధంతో ఉప్పొంగిపోయాడు। అతడు ఘనమైన టంకారధ్వని చేసే మరో వేగశాలి ధనుస్సును చేతబట్టి, కోపంతో యుద్ధరంగంలో కృతవర్ముని ఎదుర్కొనేందుకు ముందుకు దూసుకెళ్లాడు।
Verse 76
ततोअन्यद् धनुरादाय वेगवत् सुमहास्वनम् । भीमसेनो रणे क्रुद्धो हार्दिक्यं समवारयत्
అప్పుడు భీమసేనుడు మరొక ధనుస్సును ఎత్తుకున్నాడు—అతి వేగవంతమైనది, మహా టంకారధ్వనితో మ్రోగేది. యుద్ధరంగంలో క్రోధంతో ఉప్పొంగి హార్దిక్యుడైన కృతవర్మను ఎదుర్కొని అడ్డగించాడు।
Verse 77
अथैनं पञ्चभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे । भीमो भीमबलो राजंस्तव दुर्मन्त्रितेन च,राजन्! आपकी ही कुमन्त्रणासे वहाँ भयंकर बलशाली भीमसेनने कृतवर्माकी छातीमें पाँच बाण मारे
ఆపై భయంకర బలవంతుడైన భీముడు అతని వక్షస్థలంలో ఐదు బాణాలు దించాడు. రాజా, ఇది కూడా నీ కుమంత్రణ ఫలమే.
Verse 78
भोजतस्तु क्षतसर्वाजड्रो भीमसेनेन मारिष | रक्ताशोक इवोत्फुल्लो व्यभ्राजत रणाजिरे
పూజ్య రాజా! భోజవంశీయుడైన కృతవర్ముడు భీమసేనుని బాణాలతో సర్వాంగం గాయపడి, రణరంగంలో రక్తంతో తడిసి కూడా వికసించిన రక్తాశోక వృక్షంలా ప్రకాశించాడు.
Verse 79
ततः क्रुद्धस्त्रिभिर्बाणैर्भीमसेनं हसन्निव । अभिहत्य दृढं युद्धे तान् सर्वान् प्रत्यविध्यत
అప్పుడు అతడు క్రోధంతో, నవ్వుతున్నట్టుగా, మూడు బాణాలతో భీమసేనుని కొట్టాడు. యుద్ధంలో దృఢంగా దాడి చేసి, ప్రతిదాడిగా వారందరినీ కూడా ఛేదించాడు.
Verse 80
तेडपि त॑ प्रत्यविध्यन्त सप्तभि: सप्तभि: शरै:
వారూ ప్రతిదాడిగా అతనిని ఏడేసి బాణాలతో ఛేదించారు. అప్పుడు క్రోధంతో నిండిన మహారథి కృతవర్ముడు, నవ్వుతున్నట్టుగా, యుద్ధరంగంలో ఒక్క క్షురప్ర బాణంతో శిఖండీ ధనుస్సును కోసివేశాడు.
Verse 81
शिखण्डिनस्ततः: क्रुद्धः क्षुरप्रेण महारथ: । धनुश्रिच्छेद समरे प्रहसन्निव सात्वत:
అప్పుడు కోపంతో మండిన మహారథుడు కృతవర్మ యుద్ధరంగంలో వ్యంగ్యంగా నవ్వుతూ క్షురప్ర బాణంతో శిఖండీ ధనుస్సును కోసివేశాడు।
Verse 82
शिखण्डी तु ततः क्रुद्धश्छिन्ने धनुषि सत्वर: | असिं जग्राह समरे शतचन्द्रं च भास्वरम्
ధనుస్సు కోసబడగానే శిఖండీ కోపంతో వెంటనే యుద్ధరంగంలో ఖడ్గాన్ని, అలాగే వంద చంద్రచిహ్నాలతో మెరిసే కవచాన్ని పట్టుకున్నాడు।
Verse 83
भ्रामयित्वा महच्चर्म चामीकरविभूषितम् । तमसिं प्रेषयामास कृतवर्मरथं प्रति,उसने स्वर्णभूषित विशाल ढालको घुमाकर कृतवर्मके रथपर वह तलवार दे मारी
సువర్ణాభరణాలతో అలంకరించిన మహా కవచాన్ని తిప్పుతూ, అతడు తన ఖడ్గాన్ని కృతవర్మ రథం వైపు విసిరాడు।
Verse 84
स तस्य सशरं चापं छित्त्वा राजन् महानसि: । अभ्यगाद् धरणीं राजंश्ष्युतं ज्योतिरिवाम्बरात्,राजन! वह महान् खड्ग कृतवर्माके बाणसहित धनुषको काटकर आकाशशसे टूटे हुए तारेके समान धरतीमें समा गया
రాజా! ఆ మహా ఖడ్గం బాణాలతో కూడిన కృతవర్మ ధనుస్సును కోసి, ఆకాశం నుంచి జారిన నక్షత్రంలా భూమిపై పడిపోయింది।
Verse 85
एतस्मिन्नेव काले तु त्वरमाणं महारथा: । विव्यधु: सायकैर्गाढं कृतवर्माणमाहवे,इसी समय पाण्डव महारथियोंने युद्धमें जल्दी-जल्दी हाथ चलानेवाले कृतवर्माको अपने बाणोंद्वारा भारी चोट पहुँचायी
అదే సమయంలో యుద్ధంలో వేగంగా దూసుకెళ్తున్న కృతవర్మను పాండవ మహారథులు బాణవర్షంతో బలంగా గాయపరిచారు।
Verse 86
अथान्यद् धनुरादाय त्यक्त्वा तच्च महद् धनु: । विशीर्ण भरतश्रेष्ठ: हार्दिक्य: परवीरहा
ఆపై, భరతశ్రేష్ఠా! శత్రువీర సంహారకుడైన హార్దిక్యుడు కృతవర్మ విరిగిపోయిన ఆ మహాధనుస్సును విడిచి మరొక ధనుస్సును చేతబట్టాడు. యుద్ధపు ఉద్ధృత ప్రవాహంలో పాండవులను మూడు మూడు బాణాలతో గాయపరచి, శిఖండినిని కూడా అనేక శరాలతో ఛేదించాడు.
Verse 87
विव्याध पाण्डवान् युद्धे त्रिभिस्त्रिभिरजिद्वागै: । शिखण्डिनं च विव्याध त्रिभि: पठचभिरेव च
సంజయుడు పలికెను—భరతశ్రేష్ఠా! కృతవర్మ యుద్ధంలో పాండవులను మూడు మూడు బాణాలతో ఛేదించాడు. శిఖండినిని కూడా మూడు బాణాలతో, ఆపై ఐదు బాణాలతో గాయపరిచాడు.
Verse 88
धनुरन्यत् समादाय शिखण्डी तु महायशा: । अवारयन् कूर्मनखैराशुगै्दिकात्मजम्,तत्पश्चात् महायशस्वी शिखण्डीने भी दूसरा धनुष लेकर कछुओंके नखोंके समान धारवाले बाणोंद्वारा कृतवर्माका सामना किया
తదుపరి మహాయశస్సుగల శిఖండీ మరొక ధనుస్సును తీసుకొని, కూర్మనఖాలవలె పదునైన అగ్రభాగములున్న వేగశరాలతో దికాత్మజుడు కృతవర్మను అడ్డగించాడు.
Verse 89
ततः क्रुद्धो रणे राजन् हृदिकस्यात्मसम्भव: । अभिदुद्राव वेगेन याज्ञसेनिं महारथम्
సంజయుడు పలికెను—రాజా! అప్పుడు యుద్ధరంగంలో కోపోద్రిక్తుడైన హృదికపుత్రుడు కృతవర్మ, మహారథుడైన యాజ్ఞసేనిని శిఖండినిపై మహావేగంతో దూసుకెళ్లాడు.
Verse 90
भीष्मस्य समरे राजन मृत्योहेतुं महात्मन: । विदर्शयन् बल॑ शूर: शार्टूल इव कुज्जरम्
రాజా! మహాత్ముడు భీష్ముని మరణానికి కారణమైన శిఖండినిపై ఆ శూరుడు తన బలాన్ని ప్రదర్శిస్తూ, శార్దూలుడు ఏనుగుపై దూకినట్లుగా పడి దాడి చేశాడు.
Verse 91
तौ दिशां गजसंकाशौ ज्वलिताविव पावकौ । समापेततुरन्योन्यं शरसड्घैररिंदमौ
సంజయుడు పలికెను—దిక్పాల గజాలవలె మహత్తరులై, అగ్నివలె జ్వలించుచున్న ఆ ఇద్దరు శత్రుదమన వీరులు పరస్పరం మీదికి దూకిరి. బాణసమూహాల ఘనవర్షముతో ఒకరినొకరు దాడి చేసిరి.
Verse 92
विधुन्वानौ धनुःश्रेष्ठे संदथधानौ च सायकान् | विसृजन्तो च शतशो गभस्तीनिव भास्वरौ
సంజయుడు పలికెను—ఆ ఇద్దరు భాస్వర వీరులు శ్రేష్ఠ ధనుస్సులను కంపింపజేసి, బాణాలను తాడుపై చేర్చి, వందలకొద్దీ బాణాలను విడిచిరి—దహించే కిరణాలవలె.
Verse 93
जैसे दो सूर्य पृथक्ू-पृथक् अपनी किरणोंका विस्तार करते हों, उसी प्रकार वे दोनों वीर अपने श्रेष्ठ धनुष हिलाते और उनपर सैकड़ों बाणोंका संधान करके छोड़ते थे ।।
సంజయుడు పలికెను—వేర్వేరుగా రెండు సూర్యులు తమ కిరణాలను విస్తరించునట్లు, ఆ ఇద్దరు వీరులు శ్రేష్ఠ ధనుస్సులను కంపింపజేసి వందల బాణాలను సంధించి విడిచిరి. పదునైన శరాలతో పరస్పరం దహింపజేస్తూ, ఆ ఇద్దరు మహారథులు యుగాంతంలోని రెండు సూర్యులవలె ప్రకాశించిరి.
Verse 94
कृतवर्मा च समरे याज्ञसेनिं महारथम् | विद्ध्वेषुभिस्त्रिसप्तत्या पुनर्विव्याध सप्तभि:,कृतवर्माने समरांगणमें महारथी शिखण्डीको पहले तिहत्तर बाणोंसे घायल करके फिर सात बाणोंसे क्षत-विक्षत कर दिया
సంజయుడు పలికెను—సమరంలో కృతవర్ముడు మహారథి యాజ్ఞసేని శిఖండిని డెబ్బైమూడు బాణాలతో గాయపరచి, మరల ఏడు బాణాలతో మళ్లీ ఛేదించెను.
Verse 95
स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत् | विसृज्य सशरं चापं मूर्च्छयाभिपरिप्लुत:,उन बाणोंकी गहरी चोट खाकर शिखण्डी व्यथित एवं मूर्च्छित हो धनुष-बाण त्यागकर रथकी बैठकमें बैठ गया
సంజయుడు పలికెను—లోతుగా బాణాలు గుచ్చుకొనగా శిఖండి వ్యథితుడై మూర్ఛతో కమ్ముకొనెను. బాణాలతో కూడిన ధనుస్సును విడిచి రథాసనంపై కూలి కూర్చుండెను.
Verse 96
तं॑ विषण्णं रणे दृष्टवा तावका: पुरुषर्षभ । हार्दिक्यं पूजयामासुर्वासांस्यादुधुवुश्च ह,नरश्रेष्ठ! रणक्षेत्रमें शिखण्डीको विषादग्रस्त देख आपके सैनिक कृतवर्माकी प्रशंसा करने और वस्त्र हिलाने लगे
యుద్ధరంగంలో శిఖండిని విషణ్ణుడిగా చూచి, ఓ పురుషశ్రేష్ఠా, మీ సైనికులు హార్దిక్యుడు (కృతవర్మ)ను సత్కరించసాగి, ఉత్సాహంతో తమ వస్త్రాలను ఊపసాగారు।
Verse 97
शिखण्डिनं तथा ज्ञात्वा हार्दिक्यदशरपीडितम् । अपोवाह रणाद यन्ता त्वरमाणो महारथम्,महारथी शिखण्डीको कृतवर्माके बाणोंसे पीड़ित जान सारथि बड़ी उतावलीके साथ उसे रणभूमिसे बाहर ले गया
హార్దిక్యుడు (కృతవర్మ) వేసిన బాణవర్షంతో శిఖండీ తీవ్రంగా పీడితుడని గ్రహించిన సారథి, తొందరపడి ఆ మహారథిని యుద్ధరంగం నుండి బయటకు తీసుకెళ్లాడు।
Verse 98
सादितं तु रथोपस्थे दृष्टवा पार्था: शिखण्डिनम् । परिवव्रू रथैस्तूर्ण कृतवर्माणमाहवे
శిఖండీ రథపు వెనుక భాగంలో మూర్ఛితుడై కూర్చున్నట్లు చూచి, పృథాపుత్రులు యుద్ధరంగంలో తమ రథాలతో కృతవర్మను వెంటనే చుట్టుముట్టారు।
Verse 99
तत्राद्भुतं परं चक्रे कृतवर्मा महारथ: । यदेक: समरे पार्थान् वारयामास सानुगान्
అక్కడ మహారథి కృతవర్మ అద్భుతమైన పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శించాడు—ఒంటరిగా ఉన్నప్పటికీ, అనుచరులతో కూడిన పార్థులను యుద్ధరంగంలో అతడు అడ్డగించాడు।
Verse 100
पार्थान् जित्वाजयच्चेदीन् पज्चालान् सृञ्जयानपि । केकयांश्व महावीर्यान् कृतवर्मा महारथ:
మహారథి కృతవర్మ పార్థులను (పాండవులను) జయించి, చేదులను పరాజయం చేశాడు; తరువాత పాంచాలులు, సృంజయులు మరియు మహావీరులైన కేకయులను కూడా ఓడించాడు।
Verse 101
ते वध्यमाना: समरे हार्दिक्येन सम पाण्डवा: | इतश्रैतश्न धावन्तो नैव चक्रुर्धुतिं रणे,समरांगणमें कृतवर्मके बाणोंकी मार खाकर पाण्डव-सैनिक इधर-उधर भागने लगे। वे रणभूमिमें कहीं भी स्थिर न हो सके
సమరరంగంలో హార్దిక్యుడు కృతవర్ముడు వేసిన బాణవర్షానికి పాండవ సైన్యం దిశలు తప్పి ఇటు అటు పరుగెత్తింది. ఆ బాణవృష్టి మధ్య వారు ఎక్కడా నిలువలేక, యుద్ధభూమిలో ధైర్యాన్ని నిలుపుకోలేకపోయారు.
Verse 102
जित्वा पाण्डुसुतान् युद्धे भीमसेनपुरोगमान् । हार्दिक्य: समरे$तिष्ठद् विधूम इव पावक:,युद्धमें भीमसेन आदि पाण्डवोंको जीतकर कृतवर्मा उस रणक्षेत्रमें धूमरहित अग्निके समान शोभा पाता हुआ खड़ा था
యుద్ధంలో భీమసేనుడు ముందుండగా పాండుపుత్రులను జయించిన హార్దిక్యుడు కృతవర్ముడు ఆ సమరభూమిలో ధూమరహిత అగ్నిలా ప్రకాశిస్తూ అచంచలంగా నిలిచాడు.
Verse 103
ते द्राव्यमाणा: समरे हार्दिक्येन महारथा: । विमुखा: समपद्यन्त शरवृष्टिभिरार्दिता:,समरांगणमें कृतवर्माके द्वारा खदेड़े गये और उसकी बाण-वर्षसे पीड़ित हुए पूर्वोक्त सभी महारथियोंने युद्धसे मुँह मोड़ लिया
సమరంలో హార్దిక్యుడు కృతవర్ముడు తరిమివేయగా, అతని బాణవృష్టికి బాధపడిన ఆ మహారథులందరూ యుద్ధానికి వెనుదిరిగి పశ్చాత్తాపంగా వెనక్కి తగ్గారు.
Verse 114
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिप्रवेशे कृतवर्मपराक्रमे चतुर्दशाधिकशततमो<ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వంలో, జయద్రథవధపర్వాంతర్గతంగా, సాత్యకి ప్రవేశం మరియు కృతవర్మ పరాక్రమాన్ని వర్ణించే నూరుపద్నాలుగవ అధ్యాయం ముగిసింది.
Verse 723
कृतवर्माणमभित: प्रजज्वाल सुदारुणा | और शीघ्र ही उसे अपने रथसे कृतवर्मके रथपर चला दिया। भीमसेनके हाथोंसे छूटी हुई, केंचुलसे निकले हुए सर्पके समान वह भयंकर शक्ति कृतवर्मके समीप जाकर प्रज्वलित हो उठी
అప్పుడు భీమసేనుడి చేతి నుంచి విడిచిన ఆ అత్యంత భయంకరమైన శక్తి, అతని రథం నుంచి కృతవర్ముడి రథం వైపు వేగంగా దూసుకెళ్లింది. కంచులును వదిలి బయటపడిన సర్పంలా అది కృతవర్ముడి సమీపానికి చేరగానే చుట్టూ భయంకరంగా జ్వలించింది.
Verse 743
द्योतयन्ती दिशो राजन् महोल्केव नभश्च्युता । राजन! सम्पूर्ण दिशाओंको प्रकाशित करती हुई वह सुवर्णभूषित शक्ति कटकर आकाशशसे गिरी हुई बड़ी भारी उल्काके समान पृथ्वीपर गिर पड़ी
సంజయుడు పలికెను—రాజా! సమస్త దిక్కులను ప్రకాశింపజేస్తూ, స్వర్ణాభరణాలతో అలంకృతమైన ఆ శక్తి తెగిపోయి, ఆకాశం నుండి జారిపడిన మహా ఉల్కవలె భూమిపై పడిపోయెను।
Verse 796
त्रिभिस्त्रिभिर्महेष्वासो यतमानान् महारथान् । तदनन्तर उस महाथधनुर्धरने क्रोधमें भरकर हँसते हुए ही तीन बाणोंद्वारा भीमसेनको गहरी चोट पहुँचाकर युद्धमें विजयके लिये प्रयत्न करनेवाले उन सभी महारथियोंको तीन- तीन बाणोंसे बींध डाला
సంజయుడు పలికెను—ఆ మహాధనుర్ధరుడు కోపంతో నిండిపోయి, నవ్వుతూనే మూడు బాణాలతో భీమసేనుని గాఢంగా గాయపరచెను. అనంతరం విజయార్థం యత్నిస్తున్న ఆ సమస్త మహారథులను ఒక్కొక్కరిని మూడు మూడు బాణాలతో ఛేదించెను।
Frequently Asked Questions
Arjuna confronts competing duties: pursuing the urgent Jayadratha objective while ensuring Yudhiṣṭhira’s protection; Sātyaki’s arrival signals success in reinforcement but also implies potential exposure of the king to Droṇa’s capture strategy.
Excellence in action and loyalty do not dissolve ethical complexity: even a successful relief operation must be evaluated against systemic risk, uncertainty, and the hierarchy of obligations within a dharmic polity.
No explicit phalaśruti is presented in this unit; the chapter functions as embedded strategic-ethical commentary through dialogue (Kṛṣṇa’s framing and Arjuna’s assessment) rather than as a standalone didactic closure.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.