Adhyaya 76
Duryodhana’s Anxiety, Bhīṣma’s Reassurance, and Renewed Mobilization (दुर्योधनचिन्ता–भीष्मप्रत्याश्वासन–सेनानिर्गमनम्)
Upa-parva: Bhīṣma-vadha-parva (War-day narration under Bhīṣma; tactical movements and counsel)
Saṃjaya reports that after a fierce exchange both sides withdraw to their own camps, blood-stained, then rest and re-honor one another before re-arming with intent to resume engagement. Duryodhana, troubled and physically marked by battle, approaches Bhīṣma and voices fear and urgency after encountering Bhīma’s aggressive pressure within a formidable formation. He petitions for victory and the neutralization of the Pāṇḍavas. Bhīṣma responds with composed confidence: he affirms his willingness to strive with full effort for Duryodhana’s aims, yet he also offers a sober assessment that the Pāṇḍava allies are numerous, highly trained, and not easily overcome quickly. He nevertheless vows to oppose them even at the cost of his life and promises to act in a manner pleasing to the king. Encouraged, Duryodhana orders the entire army to advance. The chapter closes with a vivid mobilization tableau—chariots, elephants, cavalry, and infantry moving in formation; dust rising to veil sunlight; banners swirling like lightning among clouds; and the terrifying roar of bowstrings and army-noise likened to primordial cosmic tumult.
Chapter Arc: पाँचवें दिन के रण में शंख-नाद के बीच विराट-भीष्म, अभिमन्यु-भीष्म और अन्य द्वन्द्व उभरते हैं; पर दृष्टि शीघ्र ही अर्जुन और द्रोणपुत्र अश्वत्थामा के आमने-सामने टिक जाती है। → भीष्म शान्तनव अपने रुक्मपुङ्ख बाणों से प्रहार कर पाण्डव पक्ष को दबाते हैं, और उसी उग्र प्रवाह में अश्वत्थामा गाण्डीवधारी अर्जुन के वक्षस्थल को लक्ष्य कर तीखे बाणों से बेधता है। दोनों महारथी निकट से निकटतर आते हैं; रथ, घोड़े, सारथि—सब संकट की परिधि में। → अर्जुन, शत्रुवीरहा, अश्वत्थामा का कार्मुक काट देता है और तीक्ष्ण पत्री-बाणों से उसे घेर लेता है; पर उसी क्षण वह मन में ठहरता है—‘यह आचार्यपुत्र है, द्रोण का प्रिय पुत्र; ब्राह्मण होने से विशेष माननीय’—और विजय के द्वार पर भी संयम का वरण करता है। → दोनों योद्धा परस्पर घावों से विक्षत होकर भी देवसंकाश शोभा पाते हैं; पर रणभूमि लाशों, गिरे रथों, हाथियों-घोड़ों और सैनिकों से पट जाती है—जैसे दावानल वन को जला दे। अध्याय युद्ध के व्यापक संहार और द्वन्द्वों की अनिर्णीत तीव्रता के साथ समाप्त होता है। → अर्जुन का संयम क्या आगे अश्वत्थामा को और उग्र प्रतिशोध की ओर धकेलेगा, और भीष्म का दबाव पाण्डव-सेना पर अगले प्रहर में कितना भारी पड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
[दाक्षिणात्य अधिक पाठका १६ “लोक मिलाकर कुल ३६ ३ “लोक हैं।] #-+>ोी श््नु हि कमी त्रिसप्ततितमो< ध्याय: विराट-भीष्म
సంజయుడు పలికెను—రాజా! అప్పుడు మహారథి విరాట రాజు మూడు బాణములతో మహారథి భీష్ముని గాయపరచి వేదన కలిగించాడు; మరి మూడు బాణములతో ఆయన గుర్రాలను కూడా గాయపరిచాడు.
Verse 2
त॑ प्रत्यविध्यद् दशभिर्भीष्म: शान्तनव: शरै: | रुक्मपुड्खैर्महेष्वास: कृतहस्तो महाबल:
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు మహాబలుడు, మహాధనుర్ధరుడు, చురుకైన హస్తచలనముగల శాంతనునందనుడు భీష్ముడు బంగారు రెక్కలుగల పది బాణములతో ప్రత్యుత్తరంగా విరాటుని కూడా గాయపరిచాడు.
Verse 3
द्रौणिरगाण्डीवधन्चानं भीमधन्वा महारथ: । अविध्यदिषुभि: षड्भिद्दृढहस्त: स्तनान्तरे
సంజయుడు పలికెను—భయంకరమైన ధనుస్సును ధరించిన మహారథి ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామ, తన చేతి దృఢతను ప్రదర్శిస్తూ, గాండీవధారి అర్జునుని వక్షస్థలంలో ఆరు బాణములతో బలంగా గుచ్చాడు.
Verse 4
कार्मुक॑ तस्य चिच्छेद फाल्गुन: परवीरहा । अविध्यच्च भृशं तीकषणै: पत्रिभि: शत्रुकर्शन:
సంజయుడు పలికెను—పరవీరహంత ఫాల్గుణుడు (అర్జునుడు) అతని ధనుస్సును ఛేదించాడు; అనంతరం శత్రుకర్షకుడు పదునైన పత్రిబాణాలతో అతనిని ఘోరంగా గాయపరిచాడు।
Verse 5
सोअचन्यत् कार्मुकमादाय वेगवान् क्रो धमूर्च्छित: । अमृष्यमाण: पार्थेन कार्मुकच्छेदमाहवे
సంజయుడు పలికెను—రాజా! యుద్ధంలో పార్థుడు తన ధనుస్సును ఛేదించినదాన్ని అతడు సహించలేకపోయెను. క్రోధమూర్ఛితుడై ఆ వేగవంతుడు మరొక ధనుస్సు పట్టుకొని ప్రతీకారానికి సిద్ధమయ్యెను।
Verse 6
अविध्यत् फाल्गुनं राजन् नवत्या निशितै: शरै: । वासुदेवं च सप्तत्या विव्याध परमेषुभि:
సంజయుడు పలికెను—రాజా! అతడు ఫాల్గుణుడైన అర్జునుని తొంభై పదునైన బాణాలతో, వాసుదేవుడైన శ్రీకృష్ణుని డెబ్బై ఉత్తమ బాణాలతో వేదించాడు।
Verse 7
तब श्रीकृष्णसहित अर्जुनने क्रोधसे लाल आँखें करके बारंबार गरम-गरम लंबी साँस खींचकर सोच-विचार करनेके पश्चात् धनुषको बायें हाथसे दबाया। फिर उन शशत्रुसूदन गाण्डीवधारी पार्थने कुपित हो झुकी हुई गाँठवाले कुछ भयंकर बाण हाथमें लिये
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు శ్రీకృష్ణునితో కూడిన ఫాల్గుణుడు కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్లతో, మళ్లీ మళ్లీ దీర్ఘమైన వేడినిశ్వాసాలు తీసుకుంటూ ఆలోచించి, ఎడమచేతితో ధనుస్సును బిగించాడు. అనంతరం గాండీవధారి శత్రుసూదన పార్థుడు క్రోధించి, ముడులు వంగిన ప్రాణాంతక భయంకర బాణాలను చేతిలో పట్టుకొని సమరరంగంలో వెంటనే అశ్వత్థామను గాయపరిచాడు।
Verse 8
ततः क्रोधाभिताम्राक्ष: कृष्णेन सह फाल्गुन: । दीर्घमुष्णं च नि:श्वस्य चिन्तयित्वा पुन: पुन: ७ ।।
అప్పుడు కృష్ణునితో కూడిన ఫాల్గుణుడు కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్లతో, మళ్లీ మళ్లీ దీర్ఘమైన వేడినిశ్వాసాలు తీసుకుంటూ ఆలోచించాడు. అనంతరం శత్రుకర్షకుడు, గాండీవధారి అర్జునుడు ఎడమచేతితో ధనుస్సును బిగించి క్రోధించి, పదునైన సుబంధిత ముడులున్న బాణాలను ఎత్తుకున్నాడు।
Verse 9
जीवितान्तकरान् घोरान् समादत्त शिलीमुखान् | तैस्तूर्ण समरे<विध्यद् द्रौणिं बलवतां वर:
సంజయుడు పలికెను—భయంకరమైన, ప్రాణాంతక శిలీముఖ బాణాలను గ్రహించి, బలవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన గాండీవధారి అర్జునుడు యుద్ధభూమిలో వెంటనే ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామను బాణాలతో గాయపరిచెను।
Verse 10
तस्य ते कवचं भित्त्वा पपु: शोणितमाहवे । न विव्यथे च निर्भिन्नो द्रौणिगाण्डीवधन्चना
సంజయుడు పలికెను—ఆ బాణాలు అతని కవచాన్ని చీల్చి యుద్ధభూమిలో రక్తాన్ని త్రాగినట్లయ్యాయి; అయినా గాండీవధారి అర్జునుని చేత వేదింపబడిన ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామ నొప్పితో కదలలేదు।
Verse 11
तथैव च शरान् द्रौणि: प्रविमुज्चन्नविह्नल: । तस्थौ स समरे राजंस्त्रातुमिच्छन् महाव्रतम्
సంజయుడు పలికెను—రాజా! ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామ ఏమాత్రం కలత చెందక, మునుపటిలానే బాణవర్షం కురిపిస్తూ, తన మహావ్రతాన్ని కాపాడాలనే సంకల్పంతో యుద్ధభూమిలో స్థిరంగా నిలిచెను।
Verse 12
तस्य तत् सुमहत् कर्म शशंसु: कुरुसत्तमा: । यत् कृष्णाभ्यां समेताभ्यामभ्यापतत संयुगे
సంజయుడు పలికెను—కురువులలో శ్రేష్ఠులు అతని ఆ అత్యంత మహత్తర కార్యాన్ని ఘనంగా ప్రశంసించారు; ఎందుకంటే సంగ్రామంలో అతడు ఒకేసారి శ్రీకృష్ణుడూ అర్జునుడూ—ఇద్దరిపై దూకెను।
Verse 13
(तथार्जुनोडपि संदहृष्ट अश्वत्थामानमाहवे । शशंस सर्वभूतानां शृुण्वतामपि भारत ।।
సంజయుడు పలికెను—భారతా! అర్జునుడూ యుద్ధభూమిలో పరమ హర్షంతో, సమస్త ప్రాణులు వినుచుండగా, అశ్వత్థామను ఘనంగా ప్రశంసించెను। ఎందుకంటే అతడు ద్రోణాచార్యుని నుండి ఉపసంహార విధానంతో కూడిన దుర్లభమైన, భయంకరమైన అస్త్రసమూహాన్ని పొందుకొని, నిర్భయుడై నిత్యం వ్యూహమధ్యంలో యుద్ధం చేయుచున్నాడు।
Verse 14
ममैष आचार्यसुतो द्रोणस्यापि प्रिय: सुतः । ब्राह्मणश्न विशेषेण माननीयो ममेति च
సంజయుడు అన్నాడు—“ఇతడు నా ఆచార్యుని కుమారుడు; ద్రోణునికీ అత్యంత ప్రియమైన కుమారుడు. పైగా బ్రాహ్మణుడు గనుక నా దృష్టిలో ఇతడు విశేషంగా పూజ్యుడు.” అని మనసులో నిశ్చయించుకొని, శత్రువులను తాపింపజేసే రథశ్రేష్ఠుడు అర్జునుడు యుద్ధమధ్యలోనూ ఆచార్యపుత్రుడు అశ్వత్థామపై కరుణ చూపి తన చేతిని ఆపుకున్నాడు।
Verse 15
समास्थाय मतिं वीरो बीभत्सु: शत्रुतापन: । कृपां चक्रे रथश्रेष्ठो भारद्वाजसुतं प्रति
సంజయుడు అన్నాడు—శత్రుతాపకుడైన వీరుడు బీభత్సు అర్జునుడు మనసులో నిశ్చయించుకొని, రథశ్రేష్ఠుడై, భారద్వాజసుతుడు (అశ్వత్థామ) పట్ల కరుణ చూపాడు।
Verse 16
द्रौणिं त्यक्त्वा ततो युद्धे कौन्तेय: श्वेतवाहन: । युयुधे तावकान् निष्नंस्त्वरमाण: पराक्रमी
సంజయుడు అన్నాడు—అప్పుడు తెల్ల గుర్రాల రథమున్న కౌంతేయుడు పరాక్రమశాలి అర్జునుడు ద్రోణపుత్రుణ్ని యుద్ధభూమిలోనే విడిచి, తొందరగా మీ సైన్యాన్ని సంహరిస్తూ వారితో యుద్ధంలో నిమగ్నుడయ్యాడు।
Verse 17
दुर्योधनस्तु दशभिर्गार्ध्रपत्रै: शिलाशितै: । भीमसेनं महेष्वासं रुक्मपुड्खै: समार्पयत्
సంజయుడు అన్నాడు—కానీ దుర్యోధనుడు శిలపై పదును పెట్టిన గృధ్రపక్షాలతో, స్వర్ణపుంఖాలతో కూడిన పది బాణాలతో మహాధనుర్ధరుడు భీమసేనుణ్ని బలంగా గాయపరిచాడు।
Verse 18
भीमसेन: सुसंक्रुद्ध: परासुकरणं दृढम् | चित्र कार्मुकमादत्त शरांश्व निशितान् दश
సంజయుడు అన్నాడు—భీమసేనుడు తీవ్రంగా కోపగించి, ప్రాణహరణానికి దృఢనిశ్చయంతో, తన విచిత్రమైన ధనుస్సును పట్టుకొని పదునైన పది బాణాలను తీసుకున్నాడు।
Verse 19
आकर्णप्रहितैस्ती3्ष्णैवेंगवद्धिरजिद्वागै: । अविध्यत् तूर्णमव्यग्र: कुरुराज॑ महोरसि
సంజయుడు పలికెను—కర్ణాంతం వరకు లాగి విడిచిన, వాయువేగంతో దూసుకుపోయే, అప్రతిహతమైన పదునైన బాణాలతో అతడు అవ్యగ్రుడై క్షణమాత్రంలో కురు రాజును విశాల వక్షస్థలంలో ఛేదించాడు.
Verse 20
इससे भीमसेन अत्यन्त क्रोधसे जल उठे। उन्होंने एक विचित्र धनुष हाथमें लिया
సంజయుడు పలికెను—దుర్యోధనుని వక్షస్థలంపై స్వర్ణసూత్రంలో గుచ్చబడిన ఒక మణి ఉండెను. భీమసేనుని బాణాలు దానిని కప్పివేసినప్పుడు, ఆ మణి మరింత ప్రకాశించింది—ఆకాశంలో గ్రహాలచే పరివృతమైన సూర్యునివలె.
Verse 21
पुत्रस्तु तव तेजस्वी भीमसेनेन ताडित: । नामृष्यत यथा नागस्तलशब्दं मदोत्कट:
సంజయుడు పలికెను—భీమసేనుని దెబ్బకు తాడితుడైన నీ తేజస్సుగల కుమారుడు ఆ ప్రహారాన్ని సహించలేకపోయెను; మదోన్మత్త గజము చప్పటి కఠిన ధ్వనిని భరించలేనట్లుగా.
Verse 22
अभिमन्युका युद्ध-कौशल तत: शरैर्महाराज रुक्मपुड्खै: शिलाशितै: । भीम विव्याध संक्रुद्धस्त्रासयानो वरूथिनीम्
మహారాజా! ఆ తరువాత క్రోధంతో ఉప్పొంగిన దుర్యోధనుడు శిలపై పదును పెట్టిన, స్వర్ణపక్షములు గల బాణాలతో భీమసేనుని ఛేదించి, సేనావ్యూహాన్ని భయపెట్టసాగెను.
Verse 23
तौ युध्यमानौ समरे भृशमन्योन्यविक्षतौ । पुत्री ते देवसंकाशौ व्यरोचेतां महाबलौ
సంజయుడు పలికెను—యుద్ధరంగంలో పరస్పరం ఘోరంగా పోరాడుతూ, ఒకరినొకరు తీవ్రంగా గాయపరచుకున్నప్పటికీ, నీ ఆ ఇద్దరు మహాబలులు కుమారులు దేవతలవలె ప్రకాశించిరి.
Verse 24
चित्रसेनं नरव्याप्र॑ं सौभद्र: परवीरहा । अविध्यद् दशभिर्बाणै: पुरुमित्रं च सप्तभि:,शत्रुवीरोंका नाश करनेवाले सुभद्राकुमार अभिमन्युने नरश्रेष्ठ चित्रसेनको दस और पुरुमित्रको सात बाणोंसे बींध डाला
సంజయుడు పలికెను—శత్రువీర సంహారకుడైన సుభద్రాపుత్రుడు అభిమన్యుడు నరశ్రేష్ఠుడు చిత్రసేనుని పది బాణాలతో, పురుమిత్రుని ఏడు బాణాలతో విద్ధించాడు।
Verse 25
सत्यव्रतं च सप्तत्या विद्ध्वा शक्रसमो युधि । नृत्यन्निव रणे वीर आर्ति न: समजीजनत्
సంజయుడు పలికెను—యుద్ధంలో ఇంద్రసమాన పరాక్రమశాలియైన వీరుడు అభిమన్యుడు సత్యవ్రతుని డెబ్బై బాణాలతో విద్ధించి, రణరంగంలో నర్తిస్తున్నట్లుగా సంచరిస్తూ మమ్మల్ని అందరినీ ఘోర వేదనకు గురిచేశాడు।
Verse 26
त॑ प्रत्यविध्यद् दशभिश्षित्रसेन: शिलीमुखै: । सत्यव्रतश्न नवशि: पुरुमित्रश्न सप्तभि:,तब चित्रसेनने दस, सत्यव्रतने नौ और पुरुमित्रने सात बाणोंसे मारकर अभिमन्युको घायल कर दिया
అప్పుడు చిత్రసేనుడు పది శిలీముఖ బాణాలతో, సత్యవ్రతుడు తొమ్మిది బాణాలతో, పురుమిత్రుడు ఏడు బాణాలతో ప్రతిగా అతనిని విద్ధించి అభిమన్యుని గాయపరిచారు।
Verse 27
स विद्धो विक्षरन् रक्त शत्रुसंवारणं महत् । चिच्छेद चित्रसेनस्य चित्र कार्मुकमार्जुनि:
వారిద్దరి బాణాలతో గాయపడి శరీరమునుండి రక్తం కారుతుండగా, అర్జునపుత్రుడు అభిమన్యుడు శత్రునివారణకు ప్రసిద్ధమైన చిత్రసేనుని మహత్తరమైన విచిత్ర ధనుస్సును కోసివేశాడు।
Verse 28
भित्त्वा चास्य तनुत्राणं शरेणोरस्यताडयत् | ततस्ते तावका वीरा राजपुत्रा महारथा:
అతడు చిత్రసేనుని కవచాన్ని చీల్చి, ఒక బాణంతో అతని వక్షస్థలాన్ని కూడా తాకించాడు. ఆ దెబ్బ తరువాత మీవైపు వీరులైన మహారథ రాజకుమారులు కోపంతో కూడి యుద్ధంలో సమూహంగా చేరి, పదునైన బాణాలతో అభిమన్యుని విద్ధించసాగారు; అయితే శ్రేష్ఠాస్త్రవిద్యలో నిపుణుడైన అభిమన్యుడు తన తీక్ష్ణ బాణాలతో వారందరినీ ప్రతిగా గాయపరిచాడు।
Verse 29
समेत्य युधि संरब्धा विव्यधुर्निशितै: शरै: । तांश्व सर्वान् शरैस्तीक_््णर्जघान परमास्त्रवित्
యుద్ధభూమిలో పరస్పరం సమీపించి, కోపంతో ఉవ్వెత్తున లేచి వారు పదునైన బాణాలతో అతనిని ఛేదించసాగారు. అయితే పరమాస్త్రవిదుడైన అభిమన్యుడు తన తీక్ష్ణ శరాలతో వారందరినీ ప్రతిఘాతంగా గాయపరచాడు. అదే సమయంలో చిత్రసేనుని కవచాన్ని చీల్చి అతని వక్షస్థలంలోనూ ఒక బాణాన్ని దించాడు. అనంతరం మీ వీర మహారథి రాజకుమారులు యుద్ధంలో కూడి కోపంతో అభిమన్యునిపై పదునైన బాణవర్షం కురిపించగా, అభిమన్యుడు తన శిత బాణాలతో వారందరినీ ఆహతుల్ని చేశాడు.
Verse 30
तस्य दृष्टवा तु तत् कर्म परिवद्रु: सुतास्तव । दहन्तं समरे सैन्यं वने कक्ष यथोल्बणम्
అతని ఆ మహాకార్యాన్ని చూసి—అరణ్యంలో రగిలిన భీకర అగ్ని ఎండిన పొదలను సులభంగా దహించివేసినట్లే—అభిమన్యుడు సమరాంగణంలో కౌరవసేనను దగ్ధం చేస్తున్నాడు. అది చూసి మీ కుమారులు అతనిని అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టారు.
Verse 31
अपेतशिशिरे काले समिद्धमिव पावकम् । अत्यरोचत सौभद्रस्तव सैन्यानि नाशयन्,महाराज! आपकी सेनाका संहार करता हुआ सुभद्राकुमार अभिमन्यु ग्रीष्म-ऋतुमें प्रज्वलित हुई प्रचण्ड अग्निसे भी बढ़कर शोभा पा रहा था
మహారాజా! మీ సేనను సంహరిస్తూ సుభద్రాపుత్రుడు అభిమన్యుడు అత్యంత ప్రకాశించాడు—శిశిరశైత్యం తొలగి, గ్రీష్మంలో పూర్తిగా రగిలిన అగ్ని ఎలా దగదగలాడుతుందో అలా.
Verse 32
तत् तस्य चरितं दृष्टवा पौत्रस्तव विशाम्पते । लक्ष्मणो5भ्यपतत् तूर्ण सात्वतीपुत्रमाहवे,प्रजानाथ! उसका वह पराक्रम देखकर आपका पौत्र लक्ष्मण तुरंत ही युद्धमें सुभद्राकुमारका सामना करनेके लिये आ पहुँचा
ప్రజానాథా! అతని పరాక్రమాన్ని చూసి మీ మనవడు లక్ష్మణుడు వెంటనే యుద్ధంలో సుభద్రాపుత్రుడు అభిమన్యుని ఎదుర్కొనేందుకు వేగంగా దూకివచ్చాడు.
Verse 33
अभिमन्युस्तु संक्रुद्धो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् । विव्याध निशितै: षड्भि: सारथिं च त्रिभि: शरै:
అప్పుడు కోపంతో ఉప్పొంగిన అభిమన్యుడు శుభలక్షణాలు గల లక్ష్మణుని ఆరు పదునైన బాణాలతో ఛేదించాడు; అతని సారథినీ మూడు బాణాలతో గాయపరిచాడు.
Verse 34
तथैव लक्ष्मणो राजन् सौभद्रं निशितै: शरैः । अविध्यत महाराज तदद्भुतमिवाभवत्,राजन! इसी प्रकार लक्ष्मणने भी सुभद्राकुमारको अपने तीखे बाणोंसे घायल कर दिया। महाराज! वह अद्भुत-सी बात हुई
సంజయుడు పలికెను—రాజా! అలాగే లక్ష్మణుడు సుభద్రాపుత్రుడైన సౌభద్రుడు (అభిమన్యు) ను పదునైన బాణాలతో గాయపరచెను. మహారాజా! అది ఆశ్చర్యకరమైన దృశ్యంలా కనబడెను.
Verse 35
तस्याश्चांश्व॒तुरो हत्वा सारथिं च महाबल: । अभ्यद्रवत सौभद्रो लक्ष्मणं निशितै: शरै:,यह देख महाबली सुभद्राकुमारने लक्ष्मणके चारों घोड़ों और सारथिको मारकर तीखे बाणोंद्वारा उसपर भी आक्रमण किया
సంజయుడు పలికెను—మహాబలుడైన సౌభద్రుడు అతని నాలుగు గుర్రాలను, సారథిని సంహరించి, పదునైన బాణాలతో లక్ష్మణునిపై దూకెను.
Verse 36
हताश्वे तु रथे तिषँल्लक्ष्मण: परवीरहा । शक्ति चिक्षेप संक्रुद्ध: सौभद्रस्य रथं प्रति,शत्रुवीरोंका नाश करनेवाले लक्ष्मणने उस अश्वहीन रथपर खड़े-खड़े ही क्रोधमें भरकर अभिमन्युके रथकी ओर एक शक्ति चलायी
సంజయుడు పలికెను—గుర్రాలు చనిపోయిన రథంపై నిలిచి, శత్రువీర సంహారకుడైన లక్ష్మణుడు కోపంతో సౌభద్రుని రథం వైపు శక్తి ఆయుధాన్ని విసిరెను.
Verse 37
तामापतन्तीं सहसा घोररूपां दुरासदाम् । अभिमन्यु: शरैस्ती&णैश्विच्छेद भुजगोपमाम्,उस भयंकर एवं दुर्जय सर्पिणीके समान शक्तिको सहसा अपनी ओर आते देख अभिमन्युने तीखे बाणोंद्वारा उसके टुकड़े-टुकड़े कर डाले
సంజయుడు పలికెను—భయంకరరూపమై, ఎదుర్కోలేనిదై, సర్పసమానంగా ఆ శక్తి అకస్మాత్తుగా తనపై దూసుకొస్తుండగా చూసి, అభిమన్యుడు పదునైన బాణాలతో దానిని ముక్కలుగా చేసెను.
Verse 38
ततः स्वरथमारोप्य लक्ष्मणं गौतमस्तदा । अपोवाह रथेनाजौ सर्वसैन्यस्य पश्यत:
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు గౌతముడు లక్ష్మణుని తన రథంపై ఎక్కించుకొని, సమస్త సైన్యం చూస్తుండగా, రథంతో యుద్ధభూమి నుండి అతనిని దూరంగా తీసుకెళ్లెను.
Verse 39
तब कृपाचार्य सब सैनिकोंके देखते-देखते लक्ष्मणको अपने रथपर बिठाकर युद्धभूमिमें वहाँसे अन्यत्र हटा ले गये ।।
ఆపై ఆ మహాభయంకరమైన కలవరంలో, ప్రత్యర్థిని సంహరించాలనే తపనతో యోధులు పరస్పర వధాన్ని కోరుతూ ఒకరిపై ఒకరు దూకారు।
Verse 40
तावकाश्न महेष्वासा: पाण्डवाश्न महारथा: | जुद्वन्त: समरे प्राणान् निजघ्नुरितरेतरम्,आपके और पाण्डवपक्षके महाधनुर्धर महारथी वीर समरांगणमें प्राणोंकी आहुति देते हुए एक-दूसरेको मार रहे थे
మీ పక్షంలోని మరియు పాండవుల పక్షంలోని మహాధనుర్ధర మహారథులు సమరభూమిలో యుద్ధం చేస్తూ ప్రాణాలను అర్పిస్తూ ఒకరినొకరు సంహరించుకున్నారు।
Verse 41
मुक्तकेशा विकवचा विरथाश्शकछिन्नकार्मुका: । बाहुभि: समयुध्यन्त सूंजया: कुरुभि: सह
అనేక సృంజయ వీరులు—జుట్టు విప్పి, కవచం లేక, రథం లేక, ధనుస్సు తెగిపోయిన తరువాత—కౌరవులతో కేవలం భుజబలంతో చేతిచేతి యుద్ధం చేశారు।
Verse 42
ततो भीष्मो महाबाहु: पाण्डवानां महात्मनाम् | सेनां जघान संक्रुद्धो दिव्यैरस्त्रैमहाबल:,तब महाबली महाबाहु भीष्म अत्यन्त कुपित हो अपने दिव्यास्त्रोंद्वारा महामना पाण्डवोंकी सेनाका संहार करने लगे
అప్పుడు మహాబలవంతుడైన మహాబాహు భీష్ముడు తీవ్రంగా కోపించి, దివ్యాస్త్రాలతో మహాత్ములైన పాండవుల సేనను సంహరించసాగాడు।
Verse 43
हतैरश्वैर्गजैस्तत्र नरैरश्वेश्न॒ पातितै: । रथिभश्रि: सादिभिश्नैव समास्तीर्यत मेदिनी,उस समय वहाँ मारे और गिराये गये हाथी, घोड़े, मनुष्य, रथी और सवारोंद्वारा सारी पृथ्वी आच्छादित हो गयी थी
ఆ సమయంలో అక్కడ హతమైన మరియు పడిపోయిన ఏనుగులు, గుర్రాలు, మనుషులు, గుర్రాలపై నుంచి పడగొట్టబడిన సవారీలు, అలాగే రథికులు మరియు అశ్వారోహులు—ఇవన్నీ భూమిని నిండా కప్పివేశాయి।
Verse 72
इस प्रकार श्रीमह्माभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें पाँचवें दिनके युद्धसें सम्बन्ध रखनेवाला बद्तत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారతంలోని భీష్మపర్వమున, భీష్మవధపర్వాంతర్గతంగా, యుద్ధపు ఐదవ దిన సంఘటనలకు సంబంధించిన డెబ్బై రెండవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Verse 73
इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि द्वन्ड्ययुद्धे त्रिसप्ततितमो5ध्याय: ।। ७३ || इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें दन्धयुद्धविषयक तिहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
సంజయుడు పలికెను—ఇట్లు శ్రీమహాభారతంలోని భీష్మపర్వమున, భీష్మవధపర్వములో, ద్వంద్వయుద్ధ విషయకమైన డెబ్బై మూడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether leadership should speak in absolute assurances or in strategic realism: Duryodhana seeks immediate certainty and decisive outcomes, while Bhīṣma balances loyalty with an evidence-based appraisal of the opponent’s strength.
Bhīṣma models composed duty: commit fully to one’s role, avoid panic-driven decisions, and acknowledge constraints—an ethic of disciplined effort rather than guaranteed results.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as narrative-ethical framing, using counsel and mobilization imagery to situate subsequent engagements within themes of resolve, realism, and consequence.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.