Adhyaya 7
Chapter 7: Dvīpa–Varṣa–Meru-varṇana (Description of the Dvīpa, Varṣas, and Mount Meru)
Upa-parva: Bhūmi–Dvīpa–Varṣa–Parvata-varṇana (Cosmographic Description Episode)
Dhṛtarāṣṭra asks Sañjaya to expand upon the dvīpa’s extent and measurement as far as it is ‘seen’ in the hare-shaped (śaśa-lakṣaṇa) configuration, and to explain associated landmarks. Vaiśaṃpāyana reports Sañjaya’s response: six ‘ratna-parvatas’ are enumerated—Himavān, Hemakūṭa, Niṣadha, Nīla (vaiḍūrya-like), Śveta (silver-lustrous), and Śṛṅgavān—spanning eastward and bounded by seas. The discourse maps meridional placements (e.g., Mālyavān, Gandhamādana) and centers Meru as a golden axis with stated dimensions, around which celestial bodies circumambulate. It assigns adjacent regions (Bhadrāśva, Ketumāla, Jambūdvīpa, Uttara-Kuru) and describes divine and semi-divine presences (devas, gandharvas, apsarases, saptarṣis), Kubera’s association, and sacred locales (Kailāsa, Hiraṇyaśṛṅga, Bindusaras). The chapter further narrates Gaṅgā’s descent and distribution into seven renowned streams, and concludes by returning to the hare-shaped dvīpa visualization, naming Nāgadvīpa and Kaśyapadvīpa as ‘ears’ and identifying Malaya as a ‘head’ marker.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—राजन्, युद्धभूमि से पहले मैं तुम्हें जम्बूद्वीप के उत्तर में स्थित पुण्य-प्रदेशों का वृत्तान्त सुनाता हूँ: उत्तरकुरु और भद्राश्ववर्ष, जहाँ सिद्धों का निवास है। → वर्णन गहन होता जाता है—नीलगिरि और मेरु के पार के लोक, सदा पुष्प-फल से लदे मधुफल वृक्ष, सुगन्धित पुष्प, रसवान फल; और वहाँ के जन जो चक्रवाक-युगल की भाँति परस्पर अनुरक्त, निरामय और नित्य प्रसन्न हैं। इसी सौम्यता के बीच भारुण्ड नामक तीक्ष्णतुंड, महाबल पक्षियों का उल्लेख आता है जो मृत देहों को दरी-गुहाओं में ले जाते हैं—स्वर्गीय शान्ति के भीतर मृत्यु का संकेत। → सुदर्शन नामक सनातन महाजम्बू-वृक्ष और माल्यवान् पर्वत-प्रदेश के साथ कथा एक विराट ब्रह्माण्डीय कर्म में उठती है—ब्रह्मलोक से च्युत साधुजन तीव्र तप करते हैं, भूत-रक्षा हेतु दिवाकर में प्रवेश करते हैं; और ‘षष्टि सहस्राणि षष्टिमेव शतानि च’ की गणना के साथ अरुण के अग्रभाग में सूर्य को परिवार्य चलने वाले तपस्वियों का अद्भुत दृश्य प्रकट होता है। → उन तपस्वियों का दीर्घ तप-चक्र बताया जाता है—आदित्य-ताप में ‘षष्टिं वर्षसहस्राणि षष्टिमेव शतानि च’ तपकर अंततः वे चन्द्रमण्डल में प्रवेश करते हैं; मानो लोक-व्यवस्था तप, त्याग और नियति के अनुशासन से चलती हो। → धृतराष्ट्र के लिए यह संकेत छोड़ दिया जाता है कि जैसे दिव्य लोकों में भी कर्म-चक्र और तप-नियम अटल हैं, वैसे ही कुरुक्षेत्र में भी नियति का पहिया रुकने वाला नहीं—आगे संजय का वर्णन और व्यापक होगा।
Shlokas
Verse 1
[दाक्षिणात्य अधिक पाठका ह श्लोक मिलाकर कुल ५६ ६ “लोक हैं।] न#फमशा रत (0) अमन न सप्तमो<ध्याय: उत्तर कुरु
ధృతరాష్ట్రుడు అన్నాడు—మహాబుద్ధిమంతుడైన సంజయా! మేరు పర్వతానికి ఉత్తరభాగంలోనూ తూర్పుభాగంలోనూ ఉన్నదంతా నాకు సంపూర్ణంగా వివరించు; అలాగే ‘మాల్యవాన్’ అనే పర్వతం గురించి కూడా పూర్తిగా చెప్పు.
Verse 2
संजय उवाच दक्षिणेन तु नीलस्य मेरो: पाश्वे तथोत्तरे । उत्तरा: कुरवो राजन् पुण्या: सिद्धनिषेविता:
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! నీల పర్వతానికి దక్షిణంగా, అలాగే మేరు పర్వతానికి ఉత్తర పార్శ్వంలో పుణ్యభూమి అయిన ఉత్తరకురు దేశం ఉంది; అక్కడ సిద్ధులు నివసిస్తూ సంచరిస్తుంటారు.
Verse 3
तत्र वृक्षा मधुफला नित्यपुष्पफलोपगा: । पुष्पाणि च सुगन्धीनि रसवन्ति फलानि च
అక్కడి వృక్షాలు నిత్యం పుష్పఫలాలతో నిండివుంటాయి. వాటి ఫలాలు తేనెలా మధురంగా, రసభరితంగా ఉంటాయి; పుష్పాలు సువాసనతో పరిపూర్ణంగా ఉంటాయి.
Verse 4
सर्वकामफलास्तत्र केचिद् वृक्षा जनाधिप । अपरे क्षीरिणो नाम वृक्षास्तत्र नराधिप
జనాధిపా! అక్కడ కొన్ని వృక్షాలు సమస్త కోరికలకు తగిన ఫలాలను ప్రసాదిస్తాయి. అలాగే నరాధిపా! అక్కడ ‘క్షీరిణ’ అనే ఇతర వృక్షాలు కూడా ఉన్నాయి; అవి అమృతసమాన మధురమైన, షడ్రససంపన్నమైన పాలను నిరంతరం ప్రవహింపజేస్తుంటాయి.
Verse 5
ये क्षरन्ति सदा क्षीरं पड़सं चामृतोपमम् | वस्त्राणि च प्रसूयन्ते फलेष्वाभरणानि च
సంజయుడు పలికెను—నరేశ్వరా! అక్కడ కొన్ని వృక్షాలు నిత్యం క్షీరాన్ని చిందిస్తుంటాయి—షడ్రసాలతో యుక్తమై అమృతసమానంగా మధురంగా. వాటి ఫలాల నుండి వస్త్రాలు పుడుతాయి; ఆభరణాలూ ప్రత్యక్షమవుతాయి.
Verse 6
इस प्रकार श्रीमह्या भारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत जम्बूखण्डविनिर्माणपर्वमें शूमि आदि परिमाणका विवरणविषयक छठा अध्याय पूरा हुआ
సంజయుడు పలికెను—జనాధిపా! అక్కడి సమస్త భూమి మణిమయమే; సన్నని ఇసుకకణాలు కూడా సువర్ణమయమైనవి. అక్కడ ఎక్కడా బురద అనే మాటే లేదు. అన్ని ఋతువులలోనూ ఆ భూమి స్పర్శ సుఖదాయకం. అక్కడి శుభ పుష్కరిణులు అత్యంత మనోహరాలు; వాటి జలస్పర్శ కూడా ఆనందదాయకం.
Verse 7
देवलोकच्युता: सर्वे जायन्ते तत्र मानवा: | शुक्लाभिजनसम्पन्ना: सर्वे सुप्रियदर्शना:
సంజయుడు పలికెను—దేవలోకమునుండి అవతరించిన వారందరూ అక్కడ మానవరూపంలో జన్మిస్తారు. వారు అందరూ శుద్ధమైన, శ్రేష్ఠమైన వంశసంపన్నులు; దర్శనమాత్రమే ప్రీతికరులు.
Verse 8
मिथुनानि च जायन्ते स्त्रियश्वाप्सरसोपमा: । तेषां ते क्षीरिणां क्षीरं पिबन्त्यमृतसंनिभम्
సంజయుడు పలికెను—అక్కడ స్త్రీ-పురుషుల జంటలు పుడతాయి; స్త్రీలు అప్సరసలవలె సుందరీమణులు. అక్కడి నివాసులు క్షీరివృక్షాల నుండి ప్రవహించే అమృతసమాన క్షీరాన్ని పానంచేస్తారు.
Verse 9
मिथुनं जायते काले सम॑ तच्च प्रवर्धते । तुल्यरूपगुणोपेतं समवेषं तथैव च,वहाँ स्त्री-पुरुषोंके जोड़े एक ही साथ उत्पन्न होते और साथ-साथ बढ़ते हैं। उनके रूप, गुण और वेष सब एक-से होते हैं
సంజయుడు పలికెను—కాలమందు అక్కడ స్త్రీ-పురుషుల జంట ఒకేసారి జన్మించి, ఒకేసారి పెరుగుతుంది. వారి రూపం, గుణం, వేషధారణ—అన్నీ సమానంగా ఉంటాయి.
Verse 10
एकैकमनुरक्तं च चक्रवाकसमं विभो । निरामयाश्च ते लोका नित्यं मुदितमानसा:,प्रभो! वे चकवा-चकवीके समान सदा एक-दूसरेके अनुकूल बने रहते हैं। उत्तरकुरुके लोग सदा नीरोग और प्रसन्नचित्त रहते हैं
హే విభో! అక్కడ ప్రతి ఒక్కరు చక్రవాక పక్షి-జంటవలె పరస్పరం అనురక్తులై ఉంటారు. హే ప్రభో! అక్కడి ప్రజలు నిరామయులై నిత్యం ప్రసన్నచిత్తులుగా ఉంటారు.
Verse 11
दश वर्षसहस्त्राणि दश वर्षशतानि च । जीवन्ति ते महाराज न चान्योन्यं जहत्युत,महाराज! वे ग्यारह हजार वर्षोतक जीवित रहते हैं। एक-दूसरेका कभी त्याग नहीं करते
హే మహారాజా! వారు పదివేల సంవత్సరాలు, ఇంకా పదిశత సంవత్సరాలు జీవిస్తారు; అయినా పరస్పరం ఒకరినొకరు ఎప్పుడూ విడిచిపెట్టరు.
Verse 12
भारुण्डा नाम शकुनास्तीक्षणतुण्डा महाबला: । तान् निर्हरन्तीह मृतान् दरीषु प्रक्षिपन्ति च
అక్కడ ‘భారుణ్డ’ అనే మహాబలమైన పక్షులు ఉన్నాయి; వాటి ముక్కులు అత్యంత తీక్ష్ణమైనవి. అవి అక్కడి మృతదేహాలను ఎత్తుకెళ్లి పర్వత చీలికల్లో పడేస్తాయి.
Verse 13
उत्तरा: कुरवो राजन् व्याख्यातास्ते समासतः । मेरो: पार्श्वमहं पूर्व वक्ष्याम्यथ यथातथम्
హే రాజా! నేను నీకు ఉత్తరకురు దేశాన్ని సంక్షేపంగా వివరించాను. ఇప్పుడు మేరు పర్వతానికి తూర్పు వైపున ఉన్న భద్రాశ్వవర్షాన్ని యథావిధిగా వివరిస్తాను.
Verse 14
तस्य मूर्धाभिषेकस्तु भद्रा श्वस्य विशाम्पते । भद्गसालवन यत्र कालाम्रश्न महाद्रुम:,प्रजानाथ! भद्राश्ववर्षक शिखरपर भद्रशाल नामका एक वन है एवं वहाँ कालाग्र नामक महान् वृक्ष भी है
హే విశాంపతే! ఆ భద్రాశ్వవర్షంలో ‘మూర్ధాభిషేక’ అనే ఒక ప్రాంతం ఉంది. అక్కడ ‘భద్రశాల’ అనే వనం ఉంది; అందులో ‘కాలాగ్ర’ అనే మహావృక్షం నిలిచి ఉంది.
Verse 15
कालाम्रस्तु महाराज नित्यपुष्पफल: शुभ: । ट्रुमश्चन योजनोत्सेध: सिद्धचारणसेवित:
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! అక్కడ ‘కాలామ్ర’ అనే పరమ శుభవృక్షము ఉంది; దానిపై నిత్యము పుష్పఫలములు ఉంటాయి. ఆ వృక్షము ఒక యోజనము ఎత్తుగా ఉండి, సిద్ధులు మరియు చారణులు ఎల్లప్పుడూ దానిని సేవించి గౌరవిస్తారు.
Verse 16
तत्र ते पुरुषा: श्वेतास्तेजोयुक्ता महाबला: । स्त्रिय: कुमुदवर्णाश्च सुन्दर्य: प्रियदर्शना:
సంజయుడు పలికెను—అక్కడి పురుషులు శ్వేతవర్ణులు, తేజస్సుతో కూడినవారు, మహాబలవంతులు. అక్కడి స్త్రీలు కుముదపుష్పవర్ణముతో, సుందరీమణులు, చూడటానికి మనోహరులు.
Verse 17
चन्द्रप्रभा श्वन्द्रवर्णा: पूर्णचन्द्रनिभानना: । चन्द्रशीतलगात्र्यश्न नृत्यगीतविशारदा:
సంజయుడు పలికెను—వారు చంద్రప్రభతో మెరిసే శ్వేతవర్ణులు; వారి ముఖములు పూర్ణచంద్రుని వలె మనోహరము. వారి అవయవములు చంద్రకిరణముల వలె శీతలంగా అనిపించును; నృత్యగీతకళలలో వారు విశారదులు.
Verse 18
दश वर्षसहस्राणि तत्रायुर्भरतर्षभ । कालाम्ररसपीतास्ते नित्यं संस्थितयौवना:,भरतश्रेष्ठ! वहाँके लोगोंकी आयु दस हजार वर्षकी होती है। वे कालागम्रवृक्षका रस पीकर सदा जवान बने रहते हैं
సంజయుడు పలికెను—భరతవృషభా! అక్కడి ప్రజల ఆయుష్షు పది వేల సంవత్సరములు. వారు కాలామ్రవృక్షరసము పానము చేసి నిత్యము యౌవనంలో స్థిరంగా ఉంటారు.
Verse 19
दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण तु । सुदर्शनो नाम महाज्जम्बूवृक्ष: सनातन:,नीलगिरिके दक्षिण और निषधके उत्तर सुदर्शन नामक एक विशाल जामुनका वृक्ष है, जो सदा स्थिर रहनेवाला है
సంజయుడు పలికెను—నీలపర్వతానికి దక్షిణంగా, నిషధానికి ఉత్తరంగా ‘సుదర్శన’ అనే మహత్తరమైన సనాతన జంబూవృక్షము నిలిచి ఉంది.
Verse 20
सर्वकामफल: पुण्य: सिद्धचारणसेवित: । तस्य नाम्ना समाख्यातो जम्बूद्वीप: सनातन:
అది పవిత్రమైనది; సమస్త మనోకాంక్షిత ఫలాలను ప్రసాదించేది; సిద్ధులు, చారణులు సేవించే స్థానం. దాని పేరునే ఆధారంగా ఈ శాశ్వత ప్రాంతం ‘జంబూద్వీపం’గా ప్రసిద్ధి పొందింది.
Verse 21
योजनानां सहस््नं च शतं च भरतर्षभ । उत्सेधो वृक्षराजस्य दिवस्पृड्मनुजेश्वर,भरतश्रेष्ठ! मनुजेश्वर! उस वृक्षराजकी ऊँचाई ग्यारह सौ योजन है। वह (ऊँचाई) स्वर्गलोकको स्पर्श करती हुई-सी प्रतीत होती है
సంజయుడు పలికెను—ఓ భరతశ్రేష్ఠా, ఓ మనుజేశ్వరా! ఆ వృక్షరాజు ఎత్తు పదకొండు వందల యోజనాలు; దాని మహత్తు స్వర్గలోకాన్ని తాకుతున్నట్లుగా కనిపిస్తుంది.
Verse 22
अरत्नीनां सहस्नं च शतानि दश पञठ्च च । परिणाहस्तु वृक्षस्थ फलानां रसभेदिनाम्
సంజయుడు పలికెను—ఆ వృక్షాలపై పండే వివిధ రసభేదముల ఫలముల పరిమాణం రెండువేల ఐనూర అరత్నులుగా చెప్పబడింది. వాటిలో రసం పూర్తిగా పరిపక్వమై, అనగా పండినప్పుడు, అవి తానే విరిగి కింద పడిపోతాయి.
Verse 23
पतमानानि तान्युर्वी कुर्वन्ति विपुलं स्वनम् । मुछ्चन्ति च रसं राजंस्तस्मिन् रजतसंनिभम्,राजन! वे फल इस पृथ्वीपर गिरते समय भारी धमाकेकी आवाज करते हैं और उस भूतलपर सुवर्णसदृश रस बहाया करते हैं
సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజా! ఆ ఫలాలు భూమిపై పడుతూ మహా గర్జన వంటి ధ్వని చేస్తాయి; ఆ నేలపై వెండివలె మెరుస్తూ రసాన్ని ప్రవహింపజేస్తాయి.
Verse 24
तस्या जम्ब्वा: फलरसो नदी भूत्वा जनाधिप । मेरुं प्रदक्षिणं कृत्वा सम्प्रयात्युत्तरान् कुरून्ू
సంజయుడు పలికెను—ఓ జనాధిపా! ఆ జంబూ వృక్ష ఫలరసం నదిరూపమై, మేరుపర్వతాన్ని ప్రదక్షిణం చేసి, ఉత్తర కురువర్షానికి చేరుతుంది.
Verse 25
तत्र तेषां मन:शान्तिर्न पिपासा जनाधिप । तस्मिन् फलरसे पीते न जरा बाधते च तान्
అక్కడ, ఓ జనాధిపా, వారి మనస్సులు సంపూర్ణ శాంతి-సంతృప్తిలో నిలిచివుంటాయి; దాహం వారిని బాధించదు. ఆ ఫలరసాన్ని పానంచేసిన తరువాత, ఓ రాజా, వృద్ధాప్యమూ దాని బాధలూ ఆ నివాసులను ఎట్టి విధంగా కూడా పీడించవు।
Verse 26
तत्र जाम्बूनदं नाम कनकं॑ देवभूषणम् | इन्द्रगोपकसंकाशं जायते भास्वरं तु तत्,उस जम्बू नदीसे जाम्बूनद नामक सुवर्ण प्रकट होता है, जो देवताओंका आभूषण है। वह इन्द्रगोपके समान लाल और अत्यन्त चमकीला होता है
అక్కడ జంబూ నదిలోనుండి ‘జాంబూనద’ అనే స్వర్ణం ఉద్భవిస్తుంది; అది దేవతల ఆభరణంగా గౌరవింపబడుతుంది. అది ఇంద్రగోప కీటకంలా ఎర్రని కాంతితో అత్యంత ప్రకాశవంతంగా మెరుస్తుంది।
Verse 27
तरुणादित्यवर्णाश्न जायन्ते तत्र मानवा: । तथा माल्यवत: शड्ले दृश्यते हव्यवाट् सदा
అక్కడ జన్మించే మనుష్యులు ఉదయకాలంలోని నవసూర్యుని వంటి కాంతితో ప్రకాశిస్తారు. అలాగే మాల్యవత్ పర్వత శిఖరంపై హవ్యవాహుడు—అగ్నిదేవుడు—సదా జ్వలిస్తూ కనిపిస్తాడు।
Verse 28
नाम्ना संवर्तको नाम कालाग्निर्भरतर्षभ | तथा माल्यवत:ः शद्े पूर्वपूर्वानुगण्डिका,भरतश्रेष्ठ! वे वहाँ संवर्तक एवं कालाग्निके नामसे प्रसिद्ध हैं। माल्यवानूके शिखरपर पूर्व-पूर्वकी ओर नदी प्रवाहित होती है
ఓ భరతవృషభా! అక్కడి జ్వలించే అగ్ని ‘సంవర్తక’ మరియు ‘కాలాగ్ని’ అనే పేర్లతో ప్రసిద్ధి. అలాగే మాల్యవత్ శిఖరంపై ఒక నది ఎల్లప్పుడూ తూర్పుదిశగా ప్రవహిస్తుంది।
Verse 29
योजनानां सहस्राणि पठचषण्माल्यवानथ । महारजतसंकाशा जायन्ते तत्र मानवा:,माल्यवान्का विस्तार पाँच-छ: हजार योजन है। वहाँ सुवर्णके समान कान्तिमान् मानव उत्पन्न होते हैं
మాల్యవత్ పర్వతం ఐదు లేదా ఆరు వేల యోజనాల విస్తారముగా ఉంది. అక్కడ మనుష్యులు మహా వెండిలాంటి ప్రకాశవంతమైన కాంతితో జన్మిస్తారు।
Verse 30
ब्रह्मलोकच्युता: सर्वे सर्वे सर्वेषु साधव: । तपस्तप्यन्ति ते तीव्र भवन्ति हार्ध्वरेतस: । रक्षणार्थ तु भूतानां प्रविशन्ते दिवाकरम्
సంజయుడు పలికెను—వారందరూ బ్రహ్మలోకమునుండి అవతరించిన పుణ్యాత్ములు; అందరిపట్ల సద్భావంతో, సద్ఆచారంతో ఉంటారు. వారు ఘోర తపస్సు చేస్తారు; ఊర్ధ్వరేతసులై నైష్ఠిక బ్రహ్మచారులుగా ప్రాణశక్తిని సంరక్షిస్తారు. అనంతరం సమస్త ప్రాణుల రక్షణార్థం వారు దివాకరునిలో ప్రవేశించి అతని ధారణశక్తిలో భాగమవుతారు.
Verse 31
षष्टिस्तानि सहस्राणि षष्टिमेव शतानि च । अरुणस्याग्रतो यान्ति परिवार्य दिवाकरम्,उनमेंसे छाछठ हजार मनुष्य भगवान् सूर्यको चारों ओरसे घेरकर अरुणके आगे-आगे चलते हैं
సంజయుడు పలికెను—అరవై వేలమంది, మరియూ అరవై ఆరు వందలమంది అరుణుని ముందుగా సాగుతారు; సూర్యుని చుట్టూ అన్ని వైపులా పరివేష్టించి క్రమబద్ధంగా అనుసరిస్తారు.
Verse 32
षष्टिं वर्षमहस्राणि षष्टिमेव शतानि च । आदित्यतापतप्तास्ते विशन्ति शशिमण्डलम्,वे छाछठ हजार वर्षोतक ही सूर्यदेवके तापमें तपकर अन्तमें चन्द्रमण्डलमें प्रवेश कर जाते हैं
సంజయుడు పలికెను—ఆదిత్యుని తాపంలో అరవై వేల సంవత్సరాలు, మరియూ అరవై ఆరు వందల సంవత్సరాలు దగ్ధమై తపించిన తరువాత, చివరికి వారు శశిమండలంలో ప్రవేశిస్తారు.
Frequently Asked Questions
The chapter addresses Dhṛtarāṣṭra’s request for a precise expansion (vistara) and measure (pramāṇa) of the dvīpa as visually conceptualized (śaśa-lakṣaṇa), operationalized through a systematic listing of mountains, regions, and spatial relationships.
The enduring takeaway is that narrative history is embedded in a structured cosmos: spatial hierarchies (Meru-centered geography), sacred hydrology (Gaṅgā’s distribution), and region-based qualities provide an interpretive scaffold for understanding duty, agency, and consequence.
No explicit phalaśruti is presented in the provided passage; the chapter functions primarily as descriptive cosmography and contextual framing rather than as a self-referential merit statement.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.