Adhyaya 3
उत्पातवर्णनम् (Utpāta-varṇanam) — Catalogue of Portents
Upa-parva: Utpāta-darśana (Portents before the war)
The chapter opens with Vyāsa enumerating pervasive anomalies: livestock and humans produce aberrant offspring; animals and birds utter inauspicious cries; unusual flora appear on trees; dust-laden winds and persistent atmospheric haze intensify. A sequence of astronomical disturbances follows—eclipses, hostile planetary placements, comet-like phenomena, and ominous configurations around nakṣatras—interpreted as signaling severe harm to the Kuru polity and to both armies. The text then expands to environmental and civic portents: blood- and flesh-like rains, rivers running counter-current with blood-tinged waters, meteoric falls with thunder, earthquakes, collapsing peaks, agitated oceans, and destructive winds. Ritual and sensory inversions are noted (fire burning with strange colors, reversed sensory qualities), alongside militarized omens (weapons appearing to blaze) and unsettling behavior among banners, drums, birds, horses, and elephants. Vyāsa concludes by urging Dhṛtarāṣṭra to decide appropriately so that society does not move toward total ruin. Vaiśaṃpāyana reports Dhṛtarāṣṭra’s reply: he reads the crisis as fated and asserts that kṣatriyas who fall in duty-bound conflict attain honor, fame, and a valorized posthumous state.
Chapter Arc: व्यास मुनि धृतराष्ट्र के सम्मुख युद्ध-पूर्व क्षितिज पर उभरते अपशकुनों का द्वार खोलते हैं—गायों में विकृत जन्म, पशुओं का अस्वाभाविक व्यवहार, और प्रकृति का उलटा चलन मानो धर्म-राज्य की देहरी पर अँधेरा लिख रहा हो। → अपशकुनों की शृंखला बढ़ती जाती है: विचित्र देह-रचना वाले पशु, असामान्य तिथियाँ और ग्रहण-सा आकाश, तथा अस्त्र-शस्त्रों से ज्वाला निकलने जैसे संकेत—सेनाएँ उपस्थित हैं, पर स्वयं समय (काल) मानो युद्ध का उद्घोष कर रहा है। व्यास यह भी बताते हैं कि विशाल सेना का संनिपात स्वयं में स्थिर नहीं—भगदड़ और अव्यवस्था को रोकना कठिन है, और संख्या से विजय निश्चित नहीं। → सबसे तीखा क्षण तब आता है जब संकेत प्रत्यक्ष युद्ध-निकटता में बदल जाते हैं—धनुषों से अग्नि-लपटें निकलती दिखती हैं, शस्त्र ‘संग्रामं समुपस्थितम्’ का संदेश देते हैं, और आकाश-गति (तिथि-क्षय/ग्रहण) तथा धरती के कंपकंपाते स्वर मिलकर बताते हैं कि यह भूमि सहस्रों राजाओं का रक्तपान करेगी। → व्यास का निष्कर्ष स्पष्ट है: विजय केवल बाहुबल या संख्या का फल नहीं; ‘दैव’ (काल-नियति) भी निर्णायक है। वे धृतराष्ट्र को संकेतों का अर्थ समझाते हैं—यह युद्ध टलने योग्य नहीं दिखता, और जो ‘जयवन्त’ होंगे वे भी कृतकृत्य होकर भारी मूल्य चुकाएँगे। → धृतराष्ट्र इन वचनों के बाद गहन ध्यान/चिंतन में डूबते हैं—पर प्रश्न हवा में लटका रहता है: क्या वह पुत्र-मोह से ऊपर उठकर विनाश रोक पाएँगे, या अपशकुनों की धारा अब अपरिवर्तनीय हो चुकी है?
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रात बछ। अर तृतीयो<थध्याय: व्यासजीके द्वारा अमंगलसूचक उत्पातों तथा विजयसूचक लक्षणोंका वर्णन व्यास उवाच खरा गोषु प्रजायन्ते रमन्ते मातृभि: सुता: । अनार्तवं पुष्पफलं दर्शयन्ति वनद्रुमा:
వ్యాసుడు పలికెను—రాజా! ఆవుల గర్భమున గాడిదలు పుడుచున్నవి; కుమారులు తమ తల్లులతోనే సంగమించుచున్నారు. అరణ్యవృక్షములు ఋతువుకు విరుద్ధముగా పుష్పఫలములు చూపుచున్నవి. ఇవి అమంగళ నిమిత్తములు—మహాయుద్ధ సమీపమున ప్రకృతి, ధర్మాచారములు వికృతమగుటకు సూచకములు.
Verse 2
इस प्रकार श्रीमह्ााभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत जम्बूखण्डविनिर्माणपर्वमें श्रीवेदव्यासदर्शनविषयक दूसरा अध्याय पूरा हुआ
వైశంపాయనుడు పలికెను—గర్భిణీలు కుమారులను ప్రసవించక, గర్భమునుండి భయంకరమైన జీవులను జన్మింపజేస్తున్నారు. మాంసాహారి మృగములు కూడా పక్షులతో కలిసి ఒకేచోట భుజించి, పరస్పరం ఒకరినొకరు తినుచున్నారు. ఇవి ధర్మవిప్లవమునకు, మహావినాశమునకు పూర్వసూచక నిమిత్తములు.
Verse 3
त्रिविषाणाश्षतुर्नेत्रा: पज्चपादा द्विमेहना: । द्विशीर्षाश्न द्विपुच्छाश्च दंष्टिग: पशवोडशिवा:,इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि जम्बूखण्डविनिर्माणपर्वणि निमित्ताख्याने तृतीयो<5ध्याय:
వ్యాసుడు పలికెను—మూడు కొమ్ములు, నాలుగు కళ్ళు కలిగినవి; ఐదు కాళ్లు, రెండు మూత్రేంద్రియాలు కలిగినవి; రెండు తలలు, రెండు తోకలు కలిగినవి; దంష్ట్రలతో కూడిన అశివ మృగములు పుడుచున్నవి. ఈ వికృత జీవులు లోకవ్యవస్థ విపర్యయానికి అమంగళ నిమిత్తములు.
Verse 4
जायन्ते विवृतास्याश्च व्याहरन्तो5शिवा गिर: । तीन सींग, चार नेत्र, पाँच पैर, दो मूत्रेन्द्रिय, दो मस्तक, दो पूँछ और अनेक दाँढ़ोंवाले अमंगलमय पशु जन्म लेते तथा मुँह फैलाकर अमंगलसूचक वाणी बोलते हैं ।।
వ్యాసుడు పలికెను—విప్పిన నోరు కలిగి అశివ వాక్యములు పలుకుచు జీవులు జన్మించుచున్నారు. మూడు కాళ్లు, శిఖ, కొమ్ములు, నాలుగు దంష్ట్రలు కలిగిన తాక్ష్యులు (గరుడసదృశులు) కూడా కనబడుచున్నారు. ఇలాంటి వికృత జన్మములు, అశుభ ధ్వనులు మహానర్థానికి నిమిత్తములు.
Verse 5
तथैवान्याश्न दृश्यने स्त्रियो वै ब्रह्मवादिनाम् । वैनतेयान् मयूरांश्व जनयन्ति पुरे तव
అలాగే మరికొన్ని విచిత్ర దర్శనములు—వేదవాదమున రతులైన బ్రహ్మవాదుల స్త్రీలు నీ నగరమున వైనతేయులు (గరుడసదృశులు) మరియు మయూరసదృశ జీవులను జన్మింపజేస్తున్నారు. ఇదికూడా లోకవిపర్యయానికి, మహానిష్టానికి నిమిత్తము.
Verse 6
गोवत्सं वडवा सूते श्वा सृगालं महीपते । कुक्कुरान् करभाश्नैव शुकाश्नाशुभवादिन:
వ్యాసుడు పలికెను—ఓ మహారాజా, లోకధర్మం తలక్రిందులైంది. ఆడగుర్రం ఆవు దూడను కనుచున్నది; కుక్కి నక్కను ప్రసవించుచున్నది; గాడిద కుక్కలను కనుచున్నది; చిలుకలు కూడ అశుభసూచక వాక్యములు పలుకుచున్నవి।
Verse 7
स्त्रिय: काश्रित्प्रजायन्ते चतस्र: पजच कन्यका: । जातमात्राश्च नृत्यन्ति गायन्ति च हसन्ति च
కొంతమంది స్త్రీలు ఒకేసారి నాలుగు లేదా ఐదు కుమార్తెలను ప్రసవించుచున్నారు; పుట్టిన వెంటనే ఆ బాలికలు నర్తించుచు, పాడుచు, నవ్వుచు ఉన్నారు।
Verse 8
पृथग्जनस्य सर्वस्य क्षुद्रका: प्रहसन्ति च । नृत्यन्ति परिगायन्ति वेदयन्तो महद् भयम्
సర్వసాధారణ ప్రజలలోనూ, నీచకులాలలో పుట్టిన కన్నులేని, కుబ్జులైన మొదలైన పిల్లలు కూడ మహాభయాన్ని సూచించునట్లు గట్టిగా నవ్వుచు, పాడుచు, నర్తించుచున్నారు।
Verse 9
प्रतिमाश्चवालिखन्त्येता: सशस्त्रा: कालचोदिता: । अन्योन्यमभिधावन्ति शिशवो दण्डपाणय:
కాలప్రేరణతో వారు ఆయుధధారులైన ప్రతిమలను చిత్రించి తయారుచేస్తున్నారు; చిన్నచిన్న పిల్లలు చేతిలో కర్ర పట్టుకొని ఒకరిపై ఒకరు దూసుకుపోతున్నారు।
Verse 10
अन्योन्यमभिमृद्नन्ति नगराणि युयुत्सव: । पद्मोत्पलानि वृक्षेषु जायन्ते कुमुदानि च
యుద్ధాసక్తులు పరస్పర నగరాలను తొక్కి నాశనం చేస్తున్నారు; అలాగే పద్మం, ఉత్పలం, కుముదం వంటి జలపుష్పాలు కూడా చెట్లపై పుట్టుచున్నవి।
Verse 11
विष्वग्वाताश्न वान्त्युग्रा रजो नाप्युपशाम्यति । अभीक्षणं कम्पते भूमिरर्क राहुरुपैति च
అన్ని దిక్కులా భయంకరమైన గాలులు వీచుతున్నాయి; ధూళి కూర్చడం లేదు. భూమి పదేపదే కంపిస్తోంది; రాహువు సూర్యుని గ్రహించబోయినట్లు అతని సమీపానికి చేరుతోంది।
Verse 12
श्वेतो ग्रहस्तथा चित्रां समतिक्रम्य तिष्ठति । अभावं हि विशेषेण कुरूणां तत्र पश्यति,केतु चित्राका अतिक्रमण करके स्वातीपर स्थित हो रहा है; उसकी विशेषरूपसे कुरुवंशके विनाशपर ही दृष्टि है
శ్వేత గ్రహం చిత్రా నక్షత్రాన్ని దాటి స్వాతీలో నిలిచింది; ఆ సంకేతంలో అది ప్రత్యేకంగా కురువంశ వినాశాన్నే తిలకిస్తున్నట్లు కనిపిస్తోంది।
Verse 13
धूमकेतुर्महाघोर: पुष्यं चाक्रम्य तिष्ठति । सेनयोरशिवं घोर करिष्यति महाग्रह:,अत्यन्त भयंकर धूमकेतु पुष्य नक्षत्रपर आक्रमण करके वहीं स्थित हो रहा है। यह महान् उपग्रह दोनों सेनाओंका घोर अमंगल करेगा
అత్యంత భయంకరమైన ధూమకేతువు పుష్య నక్షత్రంపై దూసుకెళ్లి అక్కడే నిలిచింది. ఈ మహాగ్రహం రెండు సేనలకూ ఘోర అపశకునాన్ని కలిగిస్తుంది।
Verse 14
मघास्वड्रारको वक्र: श्रवणे च बृहस्पति: । भगं नक्षत्रमाक्रम्य सूर्यपुत्रेण पीड्यते
మఘా నక్షత్రంలో కుజుడు వక్రగతిలో ఉన్నాడు; శ్రవణంలో బృహస్పతి నిలిచాడు; సూర్యపుత్రుడు శని భగ (పూర్వఫల్గునీ) నక్షత్రాన్ని అధిరోహించి దానిని పీడిస్తున్నాడు।
Verse 15
शुक्र: प्रोष्ठपदे पूर्वे समारुह्मु विरोचते । उत्तरे तु परिक्रम्य सहित: समुदीक्षते
శుక్రుడు పూర్వ ప్రోష్టపదా (పూర్వ భాద్రపదా) నక్షత్రంలో అధిరోహించి ప్రకాశిస్తున్నాడు; తరువాత చుట్టుముట్టి సంచరిస్తూ పరిఘ అనే ఉపగ్రహంతో కలిసి ఉత్తర ప్రోష్టపదా (ఉత్తర భాద్రపదా) వైపు దృష్టి నిలిపినట్లు కనిపిస్తున్నాడు।
Verse 16
श्वेतो ग्रह: प्रजज्लित: सधूम इव पावक: । ऐन्द्रं तेजस्वि नक्षत्र ज्येष्ठामाक्रम्य तिषतति,केतु नामक उपग्रह धूमयुक्त अग्निके समान प्रज्वलित हो इन्द्रदेवतासम्बन्धी तेजस्वी ज्येष्ठा नक्षत्रपर जाकर स्थित है
వ్యాసుడు పలికెను—పొగతో కప్పబడిన అగ్నివలె ఒక శ్వేత గ్రహము దహించుచున్నది. ఇంద్రసంబంధమైన ఆ తేజస్సు జ్యేష్ఠా నక్షత్రాన్ని అధిరోహించి అక్కడే నిలిచియున్నది.
Verse 17
ध्रुवं प्रजजलितो घोरमपसपव्यं प्रवर्तते । रोहिणीं पीडयत्येवमुभी च शशिभास्करौ । चित्रास्वात्यन्तरे चैव विछित: परुषग्रह:
వ్యాసుడు పలికెను—అత్యంత దహించుచు భయంకరమైన అపశకునము ధ్రువుని ఎడమవైపు సాగుచున్నది; ఇది ఘోర అనిష్ట సూచకము. అలాగే చిత్రా–స్వాతి మధ్య నిలిచిన క్రూరగ్రహము రాహువు వక్రగతితో సంచరించుచు రోహిణిని పీడించుచున్నాడు; చంద్రసూర్యులిద్దరికీ క్షోభ కలిగించుచున్నాడు.
Verse 18
वक्रानुवक्रं कृत्वा च श्रवण पावकप्रभ: । ब्रह्मराशिं समावृत्य लोहिताजड़ी व्यवस्थित:
అగ్నివలె కాంతిమంతుడైన లోహితాంగుడు (మంగళగ్రహము) మళ్లీ మళ్లీ వక్రగతితో తిరుగుచు, బ్రహ్మరాశిలో (బృహస్పతియుక్త రాశిలో) ఉన్న శ్రవణ నక్షత్రాన్ని పూర్తిగా ఆవరించి అక్కడే నిలిచియున్నాడు.
Verse 19
सर्वसस्यपरिच्छन्ना पृथिवी सस्यमालिनी । पज्चशीर्षा यवाशक्षापि शतशीर्षाश्ष शालय:
వ్యాసుడు పలికెను—పృథివి సమస్త ధాన్యపంటలతో నిండిపోయి, శస్యమాలలతో అలంకరించబడినట్లుగా కనిపించింది. యవములకు ఒక్కొక్క కాండానికి ఐదు ఐదు శీర్షములు, శాలిపంటకు వంద వంద శీర్షములు పుట్టినవి.
Verse 20
प्रधाना: सर्वलोकस्य यास्वायत्तमिदं जगत् | ता गाव: प्रस्नुता वत्सै: शोणितं प्रक्षरन्त्युत
సర్వలోకములకు ప్రధానములైనవి, ఈ జగత్తు ఆధారపడినవి అయిన ఆ గోవులు—దూడలు పీల్చినప్పుడు—తమ చనుముల నుండి రక్తమును స్రవింపజేస్తున్నవి.
Verse 21
निश्चेरुरचिषश्चापात् खड्गाश्न॒ ज्वलिता भृशम् | व्यक्त पश्यन्ति शस्त्राणि संग्रामं समुपस्थितम्
యోధుల ధనుస్సుల నుండి అగ్ని జ్వాలలు చెలరేగాయి; ఖడ్గాలు అత్యంతంగా ప్రజ్వలించాయి. సమస్త శస్త్రాలే స్పష్టంగా చూస్తున్నట్లుగా—సంగ్రామం సమీపించింది.
Verse 22
अग्निवर्णा यथा भास: शस्त्राणामुदकस्य च । कवचानां ध्वजानां च भविष्यति महाक्षय:,शस्त्रोंकी, जलकी, कवचोंकी और ध्वजाओंकी कान्तियाँ अग्निके समान लाल हो गयी हैं; अतः निश्चय ही महान् जनसंहार होगा
శస్త్రాల, జలముల, కవచముల, ధ్వజముల కాంతి అగ్నివర్ణంగా ఎర్రబడింది; ఇది శకునం—నిశ్చయంగా మహా జనక్షయం సంభవించబోతోంది.
Verse 23
पृथिवी शोणितावर्ता ध्वजोडुपसमाकुला । कुरूणां वैशसे राजन् पाण्डवैः सह भारत
రాజా! భరతనందనా! పాండవులతో కలిసి కౌరవులు ఈ హింసాత్మక సంగ్రామంలో దిగినప్పుడు భూమి రక్తప్రవాహమై మారుతుంది; అందులో రక్తమయ భ్రమరాలు ఉప్పొంగుతాయి, రథధ్వజాలు ఆ ప్రవాహాలపై చిన్న చిన్న పడవలవలె అన్ని దిక్కులా చెల్లాచెదురుగా కనిపిస్తాయి.
Verse 24
दिक्षु प्रज्वलितास्याश्व व्याहरन्ति मृगद्धिजा: । अत्याहितं दर्शयन्तो वेदयन्ति महद् भयम्
నాలుగు దిక్కులలోనూ, ముఖాలు ప్రజ్వలిస్తున్నట్లుగా కనిపించే మృగాలు, పక్షులు భయంకరంగా కేకలు వేస్తున్నాయి. ప్రాణాంతక అనర్థానికి శకునాలు చూపుతూ, తమ అరుపులతో మహాభయ సమీపిస్తున్నదని తెలియజేస్తున్నాయి.
Verse 25
एकपफक्षाक्षिचरण: शकुनि: खचरो निशि । रौद्रं वदति संरब्ध: शोणितं छर्दयन्निव
రాత్రివేళ ఆకాశంలో ఒక అపశకున పక్షి సంచరించింది—దానికి ఒక్క రెక్క, ఒక్క కన్ను, ఒక్క కాలు మాత్రమే. అది కోపంతో ఉగ్రంగా కేక వేసింది; ఆ శబ్దం రక్తం వాంతి చేస్తున్నట్లుగా అనిపించింది.
Verse 26
शस्त्राणि चैव राजेन्द्र प्रज्वलन्तीव सम्प्रति । सप्तर्षीणामुदाराणां समवच्छाद्यते प्रभा,राजेन्द्र! सभी शस्त्र इस समय जलते-से प्रतीत होते हैं। उदार सप्तर्षियोंकी प्रभा फीकी पड़ती जाती है
వ్యాసుడు పలికెను—రాజేంద్రా! ఇప్పుడు సమస్త శస్త్రాలు జ్వలిస్తున్నట్లే కనిపిస్తున్నాయి. ఉదారులైన సప్తర్షుల కాంతి ఆవరించబడి క్రమంగా మసకబారుతోంది.
Verse 27
संवत्सरस्थायिनौ च ग्रहौ प्रज्वलितावुभौ । विशाखाया: समीपस्थौ बृहस्पतिशनैश्लरी,वर्षपर्यन्त एक राशिपर रहनेवाले दो प्रकाशमान ग्रह बृहस्पति और शनैश्वर तिर्यग्वेधके द्वारा विशाखा नक्षत्रके समीप आ गये हैं
వ్యాసుడు పలికెను—ఒక సంపూర్ణ సంవత్సరము ఒకే రాశిలో నిలిచిన రెండు జ్వలిత గ్రహాలు—బృహస్పతి మరియు శనైశ్చరుడు—విశాఖా నక్షత్ర సమీపానికి చేరాయి.
Verse 28
चन्द्रादित्यावुभौ ग्रस्तावेकाद्नवा हि त्रयोदशीम् । अपर्वणि ग्रहं यातौ प्रजासंक्षयमिच्छत:
వ్యాసుడు పలికెను—తిథుల క్షయమువలన ఒకే దినమున త్రయోదశి వచ్చినప్పుడు, పర్వకాలము కాకుండానే రాహువు చంద్రసూర్యులిద్దరినీ గ్రసించాడు. గ్రహణస్థితిలో ఉన్న ఆ రెండు జ్యోతులు ప్రజాక్షయాన్ని కోరుతున్నట్లుగా కనిపిస్తున్నాయి.
Verse 29
अशोभिता दिश: सर्वा: पांसुवर्ष: समन्ततः । उत्पातमेघा रौद्राश्न रात्रौ वर्षन्ति शोणितम्,चारों ओर धूलकी वर्षा होनेसे सम्पूर्ण दिशाएँ शोभाहीन हो गयी हैं। उत्पातसूचक भयंकर मेघ रातमें रक्तकी वर्षा करते हैं
వ్యాసుడు పలికెను—చుట్టూ ధూళివర్షం కురవడంతో సమస్త దిక్కులు శోభలేకుండా అయ్యాయి. అపశకున సూచకమైన భయంకర మేఘాలు రాత్రివేళ రక్తవర్షం కురిపిస్తున్నాయి.
Verse 30
कृत्तिकां पीडयंस्ती&णैर्नक्षत्रं पृथिवीपते । अभीक्षणवाता वायन्ते धूमकेतुमवस्थिता:
వ్యాసుడు పలికెను—పృథివీపతీ! రాహువు కృత్తికా నక్షత్రాన్ని పీడిస్తున్నాడు. ధూమకేతు అపశకునాన్ని ఆశ్రయించి మళ్లీ మళ్లీ ఉగ్ర గాలులు లేచి వీచుతున్నాయి.
Verse 31
विषमं जनयन्त्येत आक्रन्दजननं महत् । त्रिषु सर्वेषु नक्षत्रनक्षत्रेषु विशाम्पते । गृथ्र: सम्पतते शीर्ष जनयन् भयमुन्तमम्
ఈ అపశకునాలు ఘోర అసమతుల్యతను కలిగించి మహా ఆర్తనాదాన్ని పుట్టిస్తున్నాయి. ప్రజాపతీ! ‘నక్షత్ర-సమూహాలు’ అని చెప్పబడే మూడు విభాగాలన్నింటిలోనూ శిరోస్థానంపై గృధ్రం దూకడం పరమ భయాన్ని జనింపజేస్తుంది. ఇప్పుడు అలాంటి దుష్ట సంయోగమే ఏర్పడింది—ధర్మం హింసాత్మక అవ్యవస్థచే కప్పబడీ యుద్ధంలో వినాశనాన్ని సూచించే సూచకం.
Verse 32
चतुर्दशी पञ्चदशीं भूतपूर्वां च षोडशीम् । इमां तु नाभिजाने5हममावास्यां त्रयोदशीम् । चन्द्रसूर्यावु भौ ग्रस्तावेकमासीं त्रयोदशीम्
వ్యాసుడు అన్నాడు—పూర్వకాలంలో అమావాస్య చతుర్దశి, పంచదశి, అలాగే తిథి క్షయం లేదా తిథి వృద్ధి వల్ల షోడశి నాడూ పడినట్లు నేను చూశాను; కానీ ఈ పక్షంలో త్రయోదశినే అమావాస్య రావడం—ఇంతకు ముందు ఎప్పుడైనా జరిగిందో నాకు జ్ఞాపకం లేదు. ఈ ఒక్క మాసంలోనే పదమూడు రోజులలో చంద్రుడూ సూర్యుడూ—ఇద్దరూ గ్రస్తులయ్యారు (గ్రహణగ్రస్తులయ్యారు).
Verse 33
अपर्वणि ग्रहेणैतौ प्रजा: संक्षपयिष्यत: । मांसवर्ष पुनस्तीव्रमासीत् कृष्णचतुर्दशीम् । शोणितैर्वक्त्रसम्पूर्णा अतृप्तास्तत्र राक्षसा:
వ్యాసుడు అన్నాడు—అప్రసిద్ధమైన, అశుభమైన కాలంలో గ్రహణం పడినందువల్ల ఈ సూర్యచంద్రులు ప్రజల వినాశనానికి కారణమవుతారు. మళ్లీ కృష్ణపక్ష చతుర్దశినాడు భయంకరంగా మాంసవర్షం కురిసింది. అప్పుడు అక్కడ రాక్షసుల ముఖాలు రక్తంతో నిండిపోయాయి; రక్తం తాగినా వారు తృప్తి చెందలేదు.
Verse 34
प्रतिस्रोतो महानद्य: सरित: शोणितोदका: । फेनायमाना: कूपाश्च कूर्दन्ति वृषभा इव
వ్యాసుడు అన్నాడు—మహానదులు, వాగులు తమ సహజ ప్రవాహానికి విరుద్ధంగా ప్రవహిస్తున్నాయి; వాటి నీరు రక్తంలా ఎర్రబడింది. బావులు నురగలు కక్కుతూ పైకి ఉప్పొంగుతున్నాయి, ఎద్దులు దూకుతున్నట్లుగా—ఇవి ధర్మవ్యవస్థ కదలిపోయిందని, రాబోయే యుద్ధం రక్తసిక్తమవుతుందని సూచించే అపశకునాలు.
Verse 35
पतन्त्युल्का सनिर्घाता: शक्राशनिसमप्रभा: । अद्य चैव निशां व्युष्टामनयं समवाप्स्यथ
వ్యాసుడు అన్నాడు—గర్జనతో కూడి ఇంద్రుని వజ్రంలా ప్రకాశించే ఉల్కలు పడుతున్నాయి. ఈ రాత్రి గడిచిన వెంటనే, ఉదయం వెలుగుతోనే, మీరు చేసిన అన్యాయానికి ఫలితం మీకు తగలడం మొదలవుతుంది.
Verse 36
विनि:सृत्य महोल्काभिस्तिमिरं सर्वतोदिशम् । अन्योन्यमुपतिष्ठद्धिस्तत्र चोक्त महर्षिभि:
అన్ని దిక్కులా ఘోరాంధకారం వ్యాపించగానే మహర్షులు మండుతున్న మశాళాలు చేతబట్టి తమ ఆశ్రమాల నుంచి బయటికి వచ్చారు. వారు పరస్పరం దగ్గరగా చేరి, ఈ అశుభ నిమిత్తాల గురించి తమ విచారపూర్వక అభిప్రాయాన్ని వెల్లడించారు.
Verse 37
भूमिपालसहस्राणां भूमि: पास्यति शोणितम् | कैलासमन्दराभ्यां तु तथा हिमवता विभो
వ్యాసుడు అన్నాడు—“వేలాది రాజుల రక్తాన్ని భూమి త్రాగుతుంది. ఓ మహాబలవంతుడా, కైలాసం, మందర పర్వతాల వద్ద కూడా, అలాగే హిమవంతుని సమీపంలో కూడా ఇదే జరుగుతుంది.”
Verse 38
महाभूता भूमिकम्पे चत्वार: सागरा: पृथक् । वेलामुद्वर्तयन्तीव क्षोभयन्तो वसुंधराम्
భయంకర భూకంపం సంభవించినప్పుడు నాలుగు సముద్రాలు తమ తమ దిక్కులలో ఉప్పొంగి, తీరసీమలను దాటినట్లుగా కనిపిస్తూ, వసుధను కలవరపెడుతున్నట్లుగా ఉంటాయి.
Verse 39
वृक्षानुन्मथ्य वान्त्युग्रा वाता: शर्करकर्षिण: । आभग्ना: सुमहावातैरशनीभि: समाहता:
ఉగ్ర గాలులు చెట్లను పెకలించి పడేస్తాయి; రాళ్లచిప్పలు, గరుకును కూడా లాగుకుంటూ పోతాయి. మహా గాలివానల దెబ్బకు అన్నీ విరిగి చిద్రమవుతాయి—వజ్రాఘాతంతో కొట్టబడినట్లుగా.
Verse 40
नीललोहितपीतश्च भवत्यग्निहुतो द्विजै:
వ్యాసుడు అన్నాడు—“ద్విజులు ఆహుతులు సమర్పించినప్పుడు, ప్రज్వలించిన యజ్ఞాగ్ని నీల, లోహిత, పీత వర్ణాలతో అశుభంగా కనిపిస్తుంది. దాని జ్వాలలు వామావర్తంగా తిరుగుతూ పైకి లేస్తాయి; దానినుంచి దుర్గంధం వస్తుంది, భయంకర శబ్దాలు నిరంతరం వినిపిస్తాయి. ఓ రాజా! స్పర్శ, గంధ, రస—ఇవన్నీ విపరీత స్థితికి చేరాయి.”
Verse 41
वामार्चिर्दष्टगन्धश्न॒ मुज्चन् वै दारुणं स्वनम् । स्पर्शा गन्धा रसाश्चैव विपरीता महीपते
వ్యాసుడు పలికెను—ఓ రాజా! బ్రాహ్మణుల ఆహుతులతో ప్రజ్వలించిన యజ్ఞాగ్ని కూడా అపశకున లక్షణాలను చూపుతోంది. దాని జ్వాలలు వామావర్తంగా తిరుగుతూ పైకి లేస్తున్నాయి; దుర్గంధం వెలువడుతోంది; భయంకరమైన శబ్దం చేస్తూనే ఉంది. స్పర్శ, గంధ, రుచి—ఇవన్నీ విరుద్ధంగా మారిపోయాయి. ఇంద్రియధర్మంలో ఈ విపర్యయం ధర్మక్షోభానికి, రాబోయే యుద్ధంలో మహావిపత్తికి ముందస్తు సూచన.
Verse 42
धूमं ध्वजा: प्रमुडचन्ति कम्पमाना मुहुर्मुहु: । मुज्चन्त्यज्रारवर्ष च भेर्यश्व॒ पटहास्तथा,ध्वज बारंबार कम्पित होकर धूआँ छोड़ते हैं। ढोल, नगाड़े अंगारोंकी वर्षा करते हैं
ధ్వజాలు ముహుర్ముహుర్ కంపిస్తూ పొగను విడిచినట్లుగా కనిపిస్తున్నాయి; భేరీలు, పటహాలు—యుద్ధ మృదంగాలు—అంగార వర్షం కురిపిస్తున్నట్లుగా ఘోషిస్తున్నాయి. యుద్ధానికి చెందిన జడ చిహ్నాలే భయానక పూర్వలక్షణాలుగా మారి, అధర్మప్రేరిత విధ్వంసాన్ని సూచిస్తున్నాయి.
Verse 43
शिखराणां समृद्धानामुपरिष्टात् समन्तत: । वायसाश्व रुवन्त्युग्रं वामं मण्डलमाश्रिता:,फल-फूलसे सम्पन्न वृक्षोंकी शिखाओंपर बायीं ओरसे घूम-घूमकर सब ओर कौए बैठते हैं और भयंकर काँव-काँवका कोलाहल करते हैं
వ్యాసుడు పలికెను—ఫలపుష్పసమృద్ధమైన ఎత్తైన వృక్షశిఖరాలపై చుట్టూరా కాకులు గుమికూడాయి. అవి వామమండలాన్ని ఆశ్రయించి ఎడమవైపు చుట్టుతూ క్రూరంగా కేకలు వేస్తూ భయంకర కోలాహలం చేస్తున్నాయి. యుద్ధసన్నిధిలో ఇది కూడా వినాశానికి పూర్వలక్షణం.
Verse 44
पकक््वापक्वेति सुभृशं वावाश्यन्ते वयांसि च । निलीयमन्ते ध्वजाग्रेषु क्षयाय पृथिवीक्षिताम्
అనేక పక్షులు ముహుర్ముహుర్ గట్టిగా “పక్వా-పక్వా” అని అరుస్తూ, ధ్వజాల అగ్రభాగాల్లో దాగిపోతున్నాయి. ఇది భూమిని పాలించే రాజుల క్షయానికి సూచకం—అధర్మప్రేరిత యుద్ధంలో వారి వినాశం పక్వమవుతున్నట్లుగా.
Verse 45
ध्यायन्त: प्रकिरन्तश्न व्याला वेपथुसंयुता: । दीनास्तुरड्रमा: सर्वे वारणा: सलिलाश्रया:
వ్యాసుడు పలికెను—జంతువులు భయంతో వణుకుతూ, ఆలోచనలో మునిగి నిలబడి, ఆత్రాంతంలో మలమూత్రాలు విడుస్తున్నాయి. గుర్రాలు అత్యంత దీనంగా మారాయి. నీటిని ఆశ్రయించిన మహాగజాలు చెమటతో తడిసి ముద్దయ్యాయి. అధర్మం యుద్ధానికి కూడినప్పుడు జంతువులూ భయవికారాలను చూపుతాయి—అది విపత్తుకు ముందురూపంలా.
Verse 46
एतच्छुत्वा भवानत्र प्राप्तकालं व्यवस्यताम् । यथा लोक: समुच्छेदं नायं गच्छेत भारत,भारत! यह सुनकर (और उसके परिणामपर विचार करके) तुम इस अवसरके अनुरूप ऐसा कोई उपाय करो, जिससे यह संसार विनाशसे बच जाय
ఇది విని (దాని ఫలితాన్ని ఆలోచించి) ఈ సంకటకాలానికి తగిన కార్యమార్గాన్ని ఇక్కడే ఇప్పుడే నిశ్చయించు; ఓ భారతా, ఈ లోకం సంపూర్ణ వినాశానికి పోకూడదు.
Verse 47
वैशम्पायन उवाच पितुर्वचो निशम्यैतद् धृतराष्ट्रोडब्रवीदिदम् । दिष्टमेतत् पुरा मन्ये भविष्यति नरक्षय:
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—జనమేజయా! తండ్రి వ్యాసుని ఈ వాక్యాన్ని విని ధృతరాష్ట్రుడు ఇలా అన్నాడు—“భగవన్! ఇది పూర్వనిర్ణీతమైన దైవవిధానమేనని నేను భావిస్తున్నాను; అందువల్ల జనక్షయం తప్పదు.”
Verse 48
राजान: क्षत्रधर्मेण यदि वध्यन्ति संयुगे । वीरलोकं समासाद्य सुखं प्राप्स्पन्ति केवलम्,“यदि राजालोग क्षत्रियधर्मके अनुसार युद्धमें मारे जायँगे तो वीरलोकको प्राप्त होकर केवल सुखके भागी होंगे
రాజులు క్షత్రధర్మాన్ని అనుసరించి యుద్ధంలో హతులైతే, వారు వీరలోకాన్ని చేరి కేవలం సుఖాన్నే పొందుతారు.
Verse 49
इह कीर्ति परे लोके दीर्घकालं महत् सुखम् । प्राप्स्यन्ति पुरुषव्याप्रा: प्राणांस्त्यकत्वा महाहवे
ఆ పురుషసింహులైన రాజులు మహాయుద్ధంలో ప్రాణత్యాగం చేసి, ఇహలోకంలో కీర్తిని, పరలోకంలో దీర్ఘకాలం మహాసుఖాన్ని పొందుతారు.
Verse 50
वैशम्पायन उवाच एवमुक्तो मुनिस्तत्त्वं कवीन्द्रो राजसत्तम । धृतराष्ट्रेण पुत्रेण ध्यानमन्वगमत् परम्
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—ఓ రాజశ్రేష్ఠా! ధృతరాష్ట్రుని కుమారుడు ఇలా యథార్థంగా పలికినప్పుడు, జ్ఞానులలో శ్రేష్ఠుడూ కవీంద్రుడైన మహర్షి వ్యాసుడు కొంతసేపు పరమధ్యానంలో లీనమయ్యాడు.
Verse 51
स मुहूर्त तथा ध्यात्वा पुनरेवाब्रवीद् वच: । असंशयं पार्थिवेन्द्र काल: संक्षिपते जगत्
క్షణకాలం ధ్యానించి ఆయన మళ్లీ పలికెను— “హే పార్థివేంద్రా! సందేహమే లేదు; కాలమే జగత్తును సంకోచింపజేసి, సమస్తాన్ని శీఘ్రముగా అంత్యానికి దోహదం చేస్తున్నది.”
Verse 52
सृजते च पुनर्लोकान् नेह विद्यति शाश्वतम् । दो घड़ीतक चिन्तन करनेके बाद वे पुन: इस प्रकार बोले--'राजेन्द्र! इसमें संशय नहीं है कि काल ही इस जगत्का संहार करता है और वही पुनः इन सम्पूर्ण लोकोंकी सृष्टि करता है। यहाँ कोई वस्तु सदा रहनेवाली नहीं है ।।
వైశంపాయనుడు చెప్పెను— “కాలమే మళ్లీ లోకాలను సృష్టిస్తుంది; ఇక్కడ శాశ్వతమైనది ఏదీ లేదు.” ఆపై క్షణకాలం ఆలోచించి ఆయన మరల పలికెను— “హే రాజశ్రేష్ఠా! సందేహమే లేదు—కాలమే ఈ జగత్తును నశింపజేస్తుంది, కాలమే ఈ సమస్త లోకాలను మళ్లీ సృజిస్తుంది. కాబట్టి నీ స్వజనులైన కురువులకు, బంధువులకు, హితైషి సుహృదులకు ధర్మమార్గాన్ని బోధించు; వారిని ఆపగల శక్తి నీకుంది. స్వజనవధను అత్యంత నీచకర్మగా శాస్త్రాలు ప్రకటించాయి; అది నాకు అత్యంత అసహ్యం. ఈ ద్వేష్యకార్యాన్ని చేయకు.”
Verse 53
धर्म्य देशय पन्थानं समर्थों ह्सि वारणे । क्षुद्रे जातिवरध॑ प्राहुर्मा कुरुष्व ममाप्रियम्
“ధర్మ్యమైన మార్గాన్ని బోధించు; వారిని ఆపగల శక్తి నీకుంది. స్వజనవధను అత్యంత నీచకర్మగా చెప్పారు; అది నాకు అత్యంత అప్రియము. నా అప్రియమైన ఈ కార్యాన్ని చేయకు.”
Verse 54
कालो<थयं पुत्ररूपेण तव जातो विशाम्पते । न वध: पूज्यते वेदे हितं॑ नैव कथंचन
“హే విశాంపతే! ఇదే కాలము నీ కుమారరూపముగా జన్మించింది. వేదములో వధకు స్తుతి లేదు; హింస వల్ల ఏ విధమైన హితమూ కలగదు.”
Verse 55
हन्यात् स एन॑ यो हन्यात् कुलधर्म स्विकां तनुम् | कालेनोत्पथगन्तासि शक््ये सति यथा55पदि
వైశంపాయనుడు చెప్పెను— “కులధర్మాన్ని నాశనం చేసేవాడు తన శరీరాన్నే నాశనం చేసుకున్నట్టే; ఆ ధర్మమే తిరిగి అతనిని సంహరిస్తుంది. నీకు ధర్మాన్ని ఆచరించడం ఇంకా సాధ్యమైనప్పుడే—అనివార్య విపత్తు రాకముందే—నీవు కాలప్రేరణతో ధర్మాన్ని విడిచి దుర్మార్గంలో నడుస్తున్నావు; ప్రజలు సాధారణంగా కష్టంలో పడిన తర్వాతే అలా చేస్తారు।”
Verse 56
कुलस्यास्य विनाशाय तथैव च महीक्षिताम् | अनर्थों राज्यरूपेण तव जातो विशाम्पते,“राजन! तुम्हारे कुलका तथा अन्य बहुत-से राजाओंका विनाश करनेके लिये यह तुम्हारे राज्यके रूपमें अनर्थ ही प्राप्त हुआ है
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ ప్రజాధిపా! ఈ రాజ్యం నీకు అనర్థరూపంగా వచ్చింది; ఇది నీ వంశనాశానికీ, అనేక రాజుల వినాశానికీ కారణమగును.
Verse 57
लुप्तधर्मा परेणासि धर्म दर्शय वै सुतान् । कि ते राज्येन दुर्धर्ष येन प्राप्तोडसि किल्बिषम्
పరుల ప్రభావంతో నీ ధర్మం మరుగున పడింది. నీ కుమారులకు ధర్మమార్గం చూపుము. ఓ దుర్ధర్ష వీరా! పాపభారం మోసుకుంటూ పొందే రాజ్యం నీకు ఏ ప్రయోజనం?
Verse 58
यशो धर्म च कीर्ति च पालयन् स्वर्गमाप्स्यसि । लभन्तां पाण्डवा राज्यं शमं गच्छन्तु कौरवा:
నా ఉపదేశాన్ని అనుసరించితే నీవు యశస్సు, ధర్మం, కీర్తిని కాపాడుతూ స్వర్గాన్ని పొందగలవు. పాండవులకు వారి రాజ్యం లభించుగాక; కౌరవులు సంధి చేసుకొని శాంతిని పొందుగాక.
Verse 59
एवं ब्रुवति विप्रेन्द्रे धृतराष्ट्रीडम्बिकासुतः । आक्षिप्य वाक्यं॑ वाक्यज्ञो वाक््यं चैवाब्रवीत् पुन:
విప్రేంద్రుడైన వ్యాసుడు ఇలా ఉపదేశించుచుండగా, వాక్చాతుర్యముగల అంబికాసుతుడు ధృతరాష్ట్రుడు మధ్యలో మాట కత్తిరించి మళ్లీ ఇలా పలికెను.
Verse 60
धृतराष्ट उवाच यथा भवान् वेत्ति तथैव वेत्ता भावाभावी विदितौ मे यथार्थो स्वार्थे हि सम्मुह्ाति तात लोको मां चापि लोकात्मकमेव विद्धि
ధృతరాష్ట్రుడు పలికెను—తాత! మీరు ఎలా తెలుసునో అలాగే నాకు కూడా తెలుసు. భావమూ అభావమూ యథార్థంగా నాకు తెలిసినవే; అయినా స్వార్థం కోసం లోకం మోహంలో పడుతుంది. నన్ను కూడా లోకస్వభావంతో ఏకమైనవాడిగా తెలుసుకొనుము.
Verse 61
प्रसादये त्वामतुलप्रभाव॑ं त्वं नो गतिर्दर्शयिता च धीर: । न चापि ते मद्वशगा महर्षे न चाधर्म कर्तुमर्हा हि मे मति:
ధృతరాష్ట్రుడు అన్నాడు—అతులప్రభావుడవైన మహర్షీ, నేను మీ అనుగ్రహాన్ని కోరుతున్నాను. మీరు మా ఆశ్రయం, మార్గదర్శి, ధీర జ్ఞాని. కాని మహర్షీ, నా కుమారులు నా వశంలో లేరు; నా మనస్సు కూడా అధర్మం చేయడానికి ఒప్పదు—అయితే నేను ఏమి చేయగలను?
Verse 62
त्वं हि धर्मप्रवृत्तिश्न यश: कीर्तिश्व भारती । कुरूणां पाण्डवानां च मान्यश्वलापि पितामह:,आप ही हम भरतवंशियोंकी धर्मप्रवृत्ति, यश तथा कीर्तिके हेतु हैं। आप कौरवों और पाण्डवों--दोनोंके माननीय पितामह हैं
ధృతరాష్ట్రుడు అన్నాడు—భారత వంశానికి ధర్మప్రవర్తన, యశస్సు, కీర్తి—ఇవన్నీ మీ వల్లనే నిలుస్తున్నాయి. కౌరవులకూ పాండవులకూ మీరు సమానంగా పూజ్యమైన పితామహులు.
Verse 63
व्याय उवाच वैचित्रवीर्य नृपते यत् ते मनसि वर्तते । अभिधत्स्व यथाकामं छेत्तास्मि तव संशयम्
వ్యాసుడు అన్నాడు—వైచిత్రవీర్య కుమారా, రాజా! నీ మనస్సులో ఏ సందేహమో ఆలోచనయో ఉన్నదో, నీకు నచ్చినట్లు చెప్పు. నేను నీ సందేహాన్ని ఛేదిస్తాను.
Verse 64
धृतराष्ट्र रवाच यानि लिड्डनि संग्रामे भवन्ति विजयिष्यताम् | तानि सर्वाणि भगवज्छोतुमिच्छामि तत्त्वतः
ధృతరాష్ట్రుడు అన్నాడు—భగవన్! యుద్ధంలో ఎవరికైతే విజయం నిశ్చితమో, వారికి కనిపించే శుభలక్షణాలన్నింటినీ నిజస్వరూపంగా వినాలని ఉంది.
Verse 65
व्यास उवाच प्रसन्नभा: पावक ऊर्ध्वरश्मि: प्रदक्षिणावर्त शिखो विधूम: । पुण्या गन्धाश्चाहुतीनां प्रवान्ति जयस्यैतद् भाविनो रूपमाहु:
వ్యాసుడు అన్నాడు—అగ్ని కాంతి నిర్మలంగా, ప్రసన్నంగా ఉండి; జ్వాలలు పైకి లేచి దక్షిణావర్తంగా తిరిగి; పొగ ఏమాత్రం లేకుండా; ఆహుతుల పవిత్ర సువాసన గాలిలో వ్యాపిస్తే—ఇది రాబోయే విజయానికి లక్షణమని చెబుతారు.
Verse 66
गम्भीरघोषाश्न महास्वनाश्र शड्खा मृदड्भाश्न नदन्ति यत्र । विशुद्धरश्मिस्तपन: शशी च जयस्यैतद् भाविनो रूपमाहु:
వ్యాసుడు పలికెను— ఏ పక్షంలో శంఖములు, మృదంగముల గంభీరమైన మహానాదము ఘనంగా మార్మోగుచున్నదో, మరియు ఎక్కడ సూర్యచంద్రుల కిరణములు స్వచ్ఛముగా, విశుద్ధముగా కనబడుచున్నవో— అది రాబోయే విజయానికి శుభలక్షణమని ప్రకటించబడినది।
Verse 67
इष्टा वाच: प्रसृता वायसानां सम्प्रस्थितानां च गमिष्यतां च । ये पृष्ठतस्ते त्वरयन्ति राजन् ये चाग्रतस्ते प्रतिषेधयन्ति
వ్యాసుడు పలికెను— ప్రయాణం ప్రారంభించునప్పుడు గాని, బయలుదేరుటకు సిద్ధపడినప్పుడు గాని, కాకుల మధురధ్వని చుట్టూరా వ్యాపించితే అది సిద్ధి సూచనగా భావించబడును। ఓ రాజా! వెనుకనుండి కూయు కాకులు సాధనసిద్ధి వార్తను తెలిపినట్లు వేగంగా ముందుకు సాగమని ప్రేరేపించును; ముందునుండి కూయువి యుద్ధయాత్రకు వెళ్లవద్దని హెచ్చరించినట్లు నిరోధించును।
Verse 68
कल्याणवाच: शकुना राजहंसा: शुका: क्रौज्चा: शतपत्राश्न यत्र । प्रदक्षिणाश्रैव भवन्ति संख्ये ध्रुवं जयस्तत्र वदन्ति विप्रा:
వ్యాసుడు పలికెను— శుభమయమైన, కల్యాణకరమైన ధ్వని పలికే రాజహంసలు, శుకాలు, క్రౌంచ పక్షులు, శతపత్రాలు (నెమళ్లు) మొదలైనవి యుద్ధభూమిలో సేనను కుడివైపు తిరిగి ప్రదక్షిణ చేయున చోట— ఆ పక్షాన నిశ్చయంగా జయం కలుగునని విప్రులు చెప్పుదురు।
Verse 69
अलड्कारै: कवचै: केतुभिश्न सुखप्रणादैहेंषितैर्वा हयानाम् । भ्राजिष्मती दुष्प्रतिवीक्षणीया येषां चमूस्ते विजयन्ति शत्रून्
వ్యాసుడు పలికెను— అలంకారములు, కవచములు, ధ్వజపతాకములు, శుభమైన ధైర్యనాదములు, సింహనాదములు లేదా అశ్వహేషితముల వలన ఎవరి సేన అత్యంత కాంతిమంతమై శత్రువులకు చూడటానికే దుర్లభముగా కనిపించునో— వారు నిశ్చయంగా శత్రువులను జయింతురు।
Verse 70
हृष्टा वाचस्तथा सत्त्वं योधानां यत्र भारत । न म्लायन्ति स्रजश्नैव ते तरन्ति रणोदधिम्
వ్యాసుడు పలికెను— ఓ భారతా! ఏ పక్షంలో యోధుల మాటలు హర్షోత్సాహములతో నిండియుండునో, వారి ధైర్యసత్త్వము ప్రసన్నముగా దృఢముగా నిలుచునో, మరియు వారి గళములపై ఉన్న పుష్పమాలలు కూడ వాడిపోవనో— వారు యుద్ధరూప సముద్రమును దాటి పోవుదురు।
Verse 71
इष्टा वाच: प्रविष्टस्य दक्षिणा: प्रविविक्षत: । पश्चात् संधारयन्त्यर्थमग्रे च प्रतिषेधिका:
వ్యాసుడు పలికెను—యోధులు శత్రుసేనలో ప్రవేశించబోతున్నప్పుడు గానీ, ప్రవేశించి ఉన్నప్పుడుగానీ, శౌర్యాన్ని ప్రకటించే, ఆత్మవిశ్వాసాన్ని పెంపొందించే ఇష్టవాక్యాలు పలికి తమ యుద్ధనైపుణ్యాన్ని చూపితే, రాబోయే విజయాన్ని వారు ముందుగానే స్థిరపరచుకున్నట్లే. కాని శత్రుపంక్తుల్లోకి చొచ్చుకుపోయే వేళ ముందుభాగంలోనే నిరోధక, నిరుత్సాహక మాటలు ఎదురైతే, అది వారి పరాజయానికి సూచన అవుతుంది।
Verse 72
शब्दरूपरसस्पर्शगन्धाश्वाविकृता: शुभा: । सदा हर्षश्व योधानां जयतामिह लक्षणम्
వ్యాసుడు పలికెను—శబ్దం, రూపం, రుచి, స్పర్శ, గంధం ఇవన్నీ అవికారంగా, శుభంగా అనిపించి, యోధుల హృదయాల్లో ఎల్లప్పుడూ హర్షం, ఉత్సాహం నిలిచి ఉంటే—ఇదే ఇక్కడ వారి విజయానికి శుభలక్షణం।
Verse 73
अनुगा वायवो वान्ति तथाभ्राणि वयांसि च | अनुप्लवन्ति मेघाश्न तथैवेन्द्रधनूंषि च
వ్యాసుడు పలికెను—రాజా! ఎవరి పక్షాన గాలులు అనుకూలంగా వీస్తాయో, మేఘాలు మరియు పక్షులు కూడా అదే దిశలో అనుసరిస్తాయో; మేఘాలు గొడుగు నీడలా వారి వెనుక వెనుక సాగుతాయో, ఇంద్రధనుస్సు కూడా శుభ దిశల్లో దర్శనమిస్తుందో—అవి విజయానికి నియతమైన వీరులకు విజయశుభలక్షణాలు. కాని మరణాసన్నులైన వారికి వీటికి విరుద్ధమైన అశుభ సూచనలు కనిపిస్తాయి।
Verse 74
एतानि जयमानानां लक्षणानि विशाम्पते | भवन्ति विपरीतानि मुमूर्षणां जनाधिप
వ్యాసుడు పలికెను—హే విశాంపతే! ఇవి విజయానికి ఎదుగుతున్నవారికి శుభలక్షణాలు. కానీ హే జనాధిపా! మరణాసన్నులైనవారికి ఇవే లక్షణాలు విరుద్ధంగా మారి అశుభ సూచనలవుతాయి।
Verse 75
अल्पायां वा महत्यां वा सेनायामिति निश्चय: । हर्षो योधगणस्यैको जयलक्षणमुच्यते,सेना छोटी हो या बड़ी, उसमें सम्मिलित होनेवाले सैनिकोंका एकमात्र हर्ष ही निश्चितरूपसे विजयका लक्षण बताया जाता है
వ్యాసుడు నిశ్చయంగా ప్రకటించెను—సేన చిన్నదైనా పెద్దదైనా, యోధగణంలో ఏకంగా నిలిచే హర్షం-ఉత్సాహమే విజయానికి నిశ్చిత లక్షణమని చెప్పబడింది।
Verse 76
एको दीर्णो दारयति सेनां सुमहतीमपि । तां दीर्णामनुदीर्यन्ते योधा: शूरतरा अपि
ఒక్క సైనికుడు కూడా మనోభంగంతో వెనుదిరిగితే, అతడు అతి మహత్తరమైన సేననైనా చెదరగొట్టగలడు. ఆ సేన చెదిరిన వెంటనే, మరింత శూరులైన యోధులకూడా దాని వెనుక ప్రవాహంలా కొట్టుకుపోయి పారిపోవలసి వస్తుంది.
Verse 77
दुर्निवर्त्या तदा चैव प्रभग्ना महती चमू: । अपामिव महावेगास्त्रस्ता मृगगणा इव
విశాల సేన ఒకసారి భంగపడి పారిపోవడం మొదలుపెడితే, దానిని తిరిగి మళ్లించడం అత్యంత కష్టం—ఎత్తు నుంచి దిగువకు మహావేగంతో దూసుకుపోయే నీటిని ఆపడం లాగానో, భయంతో చెదిరిపోయిన జింకల గుంపును తిరిగి పిలవడం లాగానో.
Verse 78
नैव शक््या समाधातुं संनिपाते महाचमू: । दीर्णामित्येव दीर्यन्ते सुविद्वांसोईपि भारत
భారతనందనా! మహాసేన సమూహంలో ఒకసారి గందరగోళం చెలరేగితే, దానిని బుద్ధిచెప్పి మళ్లీ క్రమంలో పెట్టడం సులభం కాదు. ‘సేన భంగమైంది’ అనే మాట వినగానే, యుద్ధవిద్యలో నిపుణులైన పండితులకూడా చెదిరి పారిపోతారు.
Verse 79
भीतान् भग्नांश्व सम्प्रेक्ष्य भयं भूयोडभिवर्धते । प्रभग्ना सहसा राजन् दिशो विद्रवते चमू:
రాజా! భయంతో వణికిపోయి మనోభంగమైన సైనికులు పారిపోతున్నట్లు చూసినప్పుడు, ఇతరుల భయం మరింత పెరుగుతుంది. అప్పుడు అకస్మాత్తుగా సమస్త సేన ఉత్సాహం కోల్పోయి అన్ని దిశలకూ చెదిరి పారిపోతుంది.
Verse 80
नैव स्थापयितुं शक््या शूरैरपि महाचमू: । सत्कृत्य महतीं सेनां चतुरड्रां महीपति: । उपायपूर्व मेधावी यतेत सततोत्थित:
ఆ సమయంలో అనేక శూరులకూడా ఆ మహాసేనను ఆపి నిలబెట్టలేరు. అందువల్ల మేధావి రాజు ఎల్లప్పుడూ అప్రమత్తంగా ఉండి, సుయోచిత ఉపాయాలతో, తగిన గౌరవం మరియు శ్రద్ధతో, తన మహత్తర చతురంగ సేనను స్థిరంగా, క్రమశిక్షణతో నిలుపుటకు నిరంతరం యత్నించాలి.
Verse 81
उपायविजयं श्रेष्ठमाहुभेंदेन मध्यमम् । जघन्य एष विजयो यो युद्धेन विशाम्पते
వ్యూహ-నీతి వంటి ఉపాయాలతో పొందిన విజయం శ్రేష్ఠమని అంటారు; భేదనీతితో శత్రుసేనలో చీలిక తెచ్చి పొందిన విజయం మధ్యమం; యుద్ధంలో సంహారం చేసి సాధించిన విజయం మాత్రం, ఓ ప్రజాధిపతి రాజా, అతి నీచమైనదని చెప్పబడుతుంది।
Verse 82
महादोष: संनिपातस्तस्याद्य: क्षय उच्यते । परस्परज्ञा: संहृष्टा व्यवधूता: सुनिश्चिता:
యుద్ధం మహాదోషాల నిలయం; ఆ దోషాలలో ప్రధానమైనది క్షయం—జనసంహారం. అయితే పరస్పరం తెలిసినవారు, ఆనందోల్లాసంతో నిండినవారు, ఆసక్తుల నుండి విముక్తులు, విజయంపై దృఢనిశ్చయంతో ఉన్నవారు—వీరత్వంతో ఏకమై నిలిస్తే పెద్ద సేననైనా అణచివేయగలరు।
Verse 83
पड्चाशदपि ये शूरा मृद्गन्ति महतीं चमूम् । अपि वा पज्च षट् सप्त विजयन्त्यनिवर्तिन:
యాభై మంది శూరులు కూడా మహాసేనను నలిపివేయగలరు; అలాగే వెనుదిరగని ఐదు, ఆరు లేదా ఏడు యోధులైనా నిశ్చయంగా విజయం సాధిస్తారు।
Verse 84
न वैनतेयो गरुड: प्रशंसति महाजनम् । दृष्टवा सुपर्णोडपचितिं महत्या अपि भारत,भारत! सुन्दर पंखोंवाले विनतानन्दन गरुड़ विशाल सेनाका भी विनाश होता देखकर अधिक जनसमूहकी प्रशंसा नहीं करते हैं
ఓ భారతా! వినతానందనుడు, సుందరపక్షాల గరుడుడు కూడా మహాజనసమూహాన్ని ప్రశంసించడు; ఎందుకంటే, ఓ భారతా, అతడు మహాసేనకూడా నాశనమవడం చూశాడు।
Verse 85
न बाहुल्येन सेनाया जयो भवति नित्यश: । अध्रुवो हि जयो नाम दैवं चात्र परायणम् । जयवन्तो हि संग्रामे कृतकृत्या भवन्ति हि
సేన ఎక్కువగా ఉందని మాత్రమే ఎల్లప్పుడూ విజయం కలగదు. యుద్ధంలో ‘విజయం’ అనేది అనిశ్చితం; ఇక్కడ దైవమే పరమాశ్రయం. సంగ్రామంలో గెలిచినవారే కృతకృత్యులుగా భావించబడతారు।
Verse 376
सहस्रशो महाशब्द: शिखराणि पतन्ति च । जान पड़ता है
వ్యాసుడు పలికెను—అన్ని దిక్కుల నుండీ వేలకొలది భయంకరమైన, గర్జనసదృశ ధ్వనులు ఉద్భవిస్తున్నాయి; పర్వతశిఖరాలు విరిగి విరిగి కూలిపోతున్నాయి. ఈ అపశకునాలు సూచించునది—ఈ భూమి అనేక రాజుల రక్తాన్ని పానము చేయుటకు సిద్ధమై యున్నది; ధర్మం ఆశాభిలాషలచే మరుగున పడినప్పుడు యుద్ధం తెచ్చే అధర్మమయ మహాసంహారానికి ఇదే ముందస్తు హెచ్చరిక।
Verse 396
वृक्षा: पतन्ति चैत्याश्व ग्रामेषु नगरेषु च । बालू और कंकड़ खींचकर बरसानेवाले भयानक बवंडर उठकर वृक्षोंको उखाड़ डालते हैं। गाँवों तथा नगरोंमें वृक्ष और चैत्यवृक्ष प्रचण्ड आँधियों तथा बिजलीके आघातोंसे टूटकर गिर रहे हैं
వ్యాసుడు పలికెను—గ్రామాలలోను నగరాలలోను చెట్లు పడిపోతున్నాయి; చైత్యస్థానాల పుణ్యవృక్షములు కూడ నేలకొరుగుతున్నాయి. ఇసుకను రాళ్లచిప్పలను వర్షింపజేసే భయంకర బవండర్లు లేచి వాటిని వేరులతో సహా పెకలించివేస్తున్నాయి; ప్రచండ గాలులు, మెరుపుల దెబ్బలతో అన్ని చోట్ల చెట్లు విరిగి పడుతున్నాయి—మహాయుద్ధం సమీపించగా ధర్మవ్యవస్థ కంపిస్తున్నదని ఇది సూచన.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether political leadership should continue on an escalatory path when multiple indicators suggest systemic instability; Vyāsa’s warning frames a choice between timely restraint/counsel and proceeding toward a foreseeable, large-scale societal depletion.
The chapter teaches that ethical governance requires interpretive vigilance: when signs of disorder appear across nature and society, leaders must reassess intentions and consequences, balancing fate-language with responsibility for decisions that affect collective welfare.
There is no formal phalaśruti formula; the meta-commentary functions through Vyāsa’s concluding injunction to act at the ‘right time’ to prevent social annihilation, and through Dhṛtarāṣṭra’s doctrinal framing that links duty-bound death with fame and a valorized posthumous outcome.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.