Shloka 76
उत्पातवर्णनम् (Utpāta-varṇanam) — Catalogue of Portents
एको दीर्णो दारयति सेनां सुमहतीमपि । तां दीर्णामनुदीर्यन्ते योधा: शूरतरा अपि,यदि सेनाका एक सैनिक भी उत्साहहीन होकर पीछे हटे तो वह अपनी ही देखा-देखी अत्यन्त विशाल सेनाको भी भगा देता है (उसके भागनेमें कारण बन जाता है)। उस सेनाके पलायन करनेपर बड़े-बड़े शूरवीर सैनिक भी भागनेको विवश होते हैं
eko dīrṇo dārayati senāṃ sumahatīm api | tāṃ dīrṇām anudīryante yodhāḥ śūratārā api ||
ఒక్క సైనికుడు కూడా మనోభంగంతో వెనుదిరిగితే, అతడు అతి మహత్తరమైన సేననైనా చెదరగొట్టగలడు. ఆ సేన చెదిరిన వెంటనే, మరింత శూరులైన యోధులకూడా దాని వెనుక ప్రవాహంలా కొట్టుకుపోయి పారిపోవలసి వస్తుంది.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Collective strength in war depends on morale and cohesion; one person’s collapse can trigger a chain reaction, so leaders must guard against panic and sustain steadiness (dhairya) and discipline.
In Bhīṣma Parva’s opening battle context, Vyāsa reflects on how an army can unravel: when one soldier breaks and retreats, the formation fractures, and even brave fighters may be swept into retreat as the rout spreads.