Adhyaya 35
अध्याय ३५ — वासुकिचिन्ता-शमनम् (Vāsuki’s Anxiety and Brahmā’s Confirmation)
Upa-parva: Āstīka Upākhyāna (Serpent-lineage episode: Vāsuki–Jaratkāru context)
Sauti reports that the Nāgas, hearing Elāpatra’s words, respond with collective approval. From that point Vāsuki carefully protects the maiden—his sister destined for Jaratkāru—while taking great satisfaction in the prospect of securing Nāga welfare. Soon thereafter the gods and Asuras churn the ocean (Varuṇa’s abode), with Vāsuki serving as a principal instrument in the undertaking; after completing the task they approach Pitāmaha (Brahmā). The gods, together with Vāsuki, petition Brahmā to remove Vāsuki’s mental anguish arising from his mother’s curse, emphasizing his consistent helpfulness and goodwill. Brahmā replies that the instruction formerly delivered through Elāpatra was already granted by him and should now be executed at the proper time: the sinful will perish, not those who practice dharma. He confirms that the ascetic brāhmaṇa Jaratkāru has arisen and that Vāsuki should offer his sister to Jaratkāru when the occasion arrives, as this is for the welfare of the serpents. Hearing Brahmā’s words, the Nāga-king organizes vigilant watch so that when Jaratkāru seeks a bride, he can be promptly informed, ensuring the intended protective outcome for the Nāga community.
Chapter Arc: शौनक ऋषि सूत से आग्रह करते हैं—कद्रू-विनता के वरदान, शाप और गरुड़-वृत्तांत तो सुनाया, पर नागों के नाम अभी तक नहीं बताए; वे ‘प्राधान्येन’ प्रमुख नागों के नाम सुनना चाहते हैं। → सूत, ऋषि-सभा की जिज्ञासा को तृप्त करने हेतु नागवंश की विशालता का संकेत देते हुए नाम-गणना आरम्भ करते हैं—शेष, वासुकि, ऐरावत, तक्षक, कर्कोटक आदि से लेकर अनेकानेक पन्नगों की सूची बहने लगती है, मानो अनन्त फणों की माला। → नामों की धारा चरम पर पहुँचती है और सूत स्पष्ट करते हैं कि पन्नगों की संख्या ‘सहस्राणि, प्रयुतानि, अर्बुदानि’—अगणनीय है; पूर्ण गणना असंभव, केवल प्रमुख नाम ही कहे जा सकते हैं। → सूत प्रमुख नागों के नामों का कथन कर सभा की मांग पूरी करते हैं और नागकुल की अपरिमितता का बोध कराते हुए अध्याय को समापन देते हैं।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माजल छा जि पज्चत्रिशो< ध्याय: मुख्य-मुख्य नागोंके नाम शौनक उवाच भुजजड़मानां शापस्य मात्रा चैव सुतेन च । विनतायास्त्वया प्रोक्ते कारणं सूतनन्दन
శౌనకుడు పలికెను—హే సూతనందన! సర్పులకు వారి మాతచేత, అలాగే వినతాదేవికి ఆమె పుత్రచేత కలిగిన శాపానికి కారణాన్ని మీరు వివరించారు।
Verse 2
वरप्रदानं भर्त्रां च कद्रूविनतयोस्तथा । नामनी चैव ते प्रोक्ते पक्षिणोर्वैनतेययो:
కద్రూ, వినతలకు వారి భర్త కశ్యపునిచే లభించిన వరప్రదానకథను కూడా మీరు వివరించారు; అలాగే వినతకు పక్షిరూపంగా జన్మించిన ఇద్దరు కుమారుల పేర్లను కూడా చెప్పారు।
Verse 3
पन्नगानां तु नामानि न कीर्तयसि सूतज । प्राधान्येनापि नामानि श्रोतुमिच्छामहे वयम्
శౌనకుడు అన్నాడు—ఓ సూతపుత్రా! నీవు సర్పుల పేర్లు చెప్పడం లేదు. అందరి పేర్లు చెప్పలేకపోయినా, వారిలో ప్రధానమైన సర్పుల పేర్లైనా మేము వినదలచుకున్నాము।
Verse 4
सौतिर्वाच बहुत्वान्नामधेयानि पन्नगानां तपोधन । न कीर्तयिष्ये सर्वेषां प्राधान्येन तु मे शृूणु
సౌతి ఉగ్రశ్రవుడు అన్నాడు—ఓ తపోధనుడా! సర్పుల పేర్లు అపారంగా ఉన్నాయి; అందువల్ల నేను అందరి పేర్లు చెప్పను. అయితే వారిలో ప్రధానమైనవారి పేర్లు నన్ను విని తెలుసుకో।
Verse 5
शेष: प्रथमतो जातो वासुकिस्तदनन्तरम् । ऐरावतस्तक्षकक्ष कर्कोटकधनंजयौ
నాగులలో మొదట శేషుడు జన్మించాడు; అతని తరువాత వాసుకి. ఆపై ఐరావతుడు, తక్షకుడు, అలాగే కర్కోటకుడు మరియు ధనంజయుడు జన్మించారు।
Verse 6
कालियो मणिनागश्न नागश्चापूरणस्तथा । नागस्तथा पिज्जरक एलापत्रो5थ वामन:
అలాగే కాలియుడు, మణినాగుడు, మరియు ఆపూరణ అనే నాగుడు; అలాగే పింజరకుడు, ఎలాపత్రుడు, ఆపై వామనుడు (ఉన్నారు)।
Verse 7
नीलानीलौ तथा नागौ कल्माषशबलौ तथा । आर्यकश्षोग्रकश्नैव नागः कलशपोतक:
అలాగే నీలుడు, అనీలుడు; అలాగే కల్మాషుడు, శబలుడు; ఇంకా ఆర్యకుడు, ఉగ్రకుడు—మరియు కలశపోతకుడు అనే నాగుడు (ఉన్నారు)।
Verse 8
सुमनाख्यो दघधिमुखस्तथा विमलपिण्डक: । आप्त: कर्कोटकश्नैव शड्खो वालिशिखस्तथा
శౌనకుడు పలికెను—నాగులలో సుమనా, దధిముఖుడు, విమలపిణ్డకుడు, ఆప్తుడు, కర్కోటకుడు, శంఖుడు, వాలిశిఖుడు—ఇవ్వరును ప్రసిద్ధులు.
Verse 9
निष्टानको हेमगुहो नहुषः पिड्जलस्तथा । बाहुकर्णो हस्तिपदस्तथा मुद्गरपिण्डक:
నాగులలో నిష్టానకుడు, హేమగుహుడు, నహుషుడు, పింగలుడు; అలాగే బాహుకర్ణుడు, హస్తిపదుడు, ముద్గరపిణ్డకుడు కూడా ఉన్నారు.
Verse 10
कम्बलाश्वतरौ चापि नाग: कालीयकस्तथा । वृत्तसंवर्तकौ नागौ द्वौ च पद्माविति श्रुती
కంబలుడు, అశ్వతరుడు; అలాగే కాళీయకుడు అనే నాగుడు; వృత్తుడు, సంవర్తకుడు—ఈ ఇద్దరు నాగులు; ఇంకా పద్ముడు అనే పేరుతో ఇద్దరు—ఇది శ్రుతిగా వినబడింది.
Verse 11
नागोंमें सबसे पहले शेषजी प्रकट हुए हैं। तदनन्तर वासुकि
శౌనకుడు పలికెను—నాగులలో మొదట శేషుడు ప్రాదుర్భవించాడు—అని వినబడింది. ఆపై వాసుకి, ఐరావత, తక్షక, కర్కోటక, ధనంజయ, కాలియ, మణినాగ, ఆపూరణ, పింజరక, ఎలాపత్ర, వామన, నీల, అనీల, కల్మాష, శబల, ఆర్యక, ఉగ్రక, కలశపోతక, సుమనాఖ్య, దధిముఖ, విమలపిణ్డక, ఆప్త, రెండవ కర్కోటక, శంఖ, వాలిశిఖ, నిష్టానక, హేమగుహ, నహుష, పింగల, బాహుకర్ణ, హస్తిపద, ముద్గరపిణ్డక, కంబల, అశ్వతర, కాళీయక, వృత్త, సంవర్తక, పద్మ (ఇద్దరు), శంఖముఖ, కూష్మాండక, క్షేమక, పిణ్డారక, కరవీర, పుష్పదంష్ట్ర, బిల్వక, బిల్వపాండుర, మూషకాద, శంఖశిరా, పూర్ణభద్ర, హరిద్రక, అపరాజిత, జ్యోతిక, శ్రీవహ, కౌరవ్య, ధృతరాష్ట్ర, పరాక్రమి శంఖపిణ్డ, విరజా, సుబాహు, వీర్యవంతుడు శాలిపిణ్డ, హస్తిపిణ్డ, పిఠరక, సుముఖ, కౌణపాశన, కుఠర, కుంజర, ప్రభాకర, కుముద, కుముదాక్ష, తిత్తిరే, హలిక, మహానాగ కర్దమ, బహుమూలక, కర్కర, అకర్కర, కుండోదర, మహోదర—ఈ నాగులు జన్మించారు.
Verse 12
करवीर: पुष्पदंष्टो बिल्वको बिल्वपाण्डुर: । मूषकाद: शड्खशिरा: पूर्णभद्रो हरिद्रक:
కరవీరుడు, పుష్పదంష్ట్రుడు, బిల్వకుడు, బిల్వపాండురుడు, మూషకాదుడు, శంఖశిరా, పూర్ణభద్రుడు, హరిద్రకుడు—ఇవ్వరును కూడా జన్మించారు.
Verse 13
नाग: शड्खमुखश्नैव तथा कूष्माण्डको5पर: । क्षेमकश्न तथा नागो नाग: पिण्डारकस्तथा
శౌనకుడు పలికెను—నాగులలో శంఖముఖుడు, అలాగే మరొకడు కూష్మాండకుడు; క్షేమకుడు మరియు పిండారకుడు; అపరాజితుడు, జ్యోతికుడు; పన్నగుడు శ్రీవహుడు; ఇంకా కౌరవ్యుడు, ధృతరాష్ట్రుడు, వీర్యవంతుడైన శంఖపిండుడు—ఇవన్నీ ఉన్నారు.
Verse 14
विरजाश्व सुबाहुश्चन शालिपिण्डश्व वीर्यवान् । हस्तिपिण्ड: पिठरक: सुमुख: कौणपाशन:
శౌనకుడు పలికెను—విరజాశ్వుడు, సుబాహుడు, వీర్యవంతుడైన శాలిపిండుడు; హస్తిపిండుడు, పిఠరకుడు, సుముఖుడు, కౌణపాశనుడు—ఇవీ నాగా వంశంలో జన్మించినవే.
Verse 15
कुठर: कुज्जरश्नैव तथा नाग: प्रभाकर: । कुमुद: कुमुदाक्षश्न तित्तिरिहलिकस्तथा
శౌనకుడు కొనసాగించి పలికెను—కుఠరుడు, కుంజరుడు, అలాగే ప్రభాకరుడు అనే నాగుడు; కుముదుడు, కుముదాక్షుడు; ఇంకా తిత్తిరి మరియు హలిక—ఇవీ జన్మించాయి.
Verse 16
कर्दमश्व महानागो नागश्न बहुमूलक: । कर्कराकर्करौ नागौ कुण्डोदरमहोदरौ
శౌనకుడు పలికెను—మహానాగుడు కర్దముడు, అలాగే బహుమూలకుడు; కర్కరుడు, అకర్కరుడు అనే ఇద్దరు నాగులు; ఇంకా కుండోదరుడు, మహోదరుడు—ఇవీ జన్మించాయి.
Verse 17
एते प्राधान्यतो नागा: कीर्तिता द्विजसत्तम । बहुत्वान्नामधेयानामितरे नानुकीर्तिता:
శౌనకుడు పలికెను—ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా! ఇక్కడ ప్రధానులైన నాగులనే ముఖ్యంగా పేర్కొన్నాను. సర్పకులం అపారసంఖ్యలో ఉంది, పేర్లూ అనేకం; అందుచేత మిగిలిన అప్రధాన నాగుల పేర్లు ఇక్కడ చెప్పలేదు.
Verse 18
एतेषां प्रसवो यश्न प्रसवस्य च संतति: । असंख्येयेति मत्वा तान् न ब्रवीमि तपोधन,तपोधन! इन नागोंकी संतान तथा उन संतानोंकी भी संतति असंख्य हैं। ऐसा समझकर उनके नाम मैं नहीं कहता हूँ
వారి సంతానం, ఆ సంతానమునుండి పుట్టిన మరింత వంశసంతతి కూడా లెక్కలేనంత. అందువల్ల, ఓ తపోధన, వారిని అసంఖ్యేయులని భావించి నేను వారి పేర్లు చెప్పను।
Verse 19
बहूनीह सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । अशक्यान्येव संख्यातुं पन्नगानां तपोधन,तपस्वी शौनकजी! नागोंकी संख्या यहाँ कई हजारोंसे लेकर लाखों-अरबोंतक पहुँच जाती है। अत: उनकी गणना नहीं की जा सकती है
ఇక్కడ పన్నగుల సంఖ్య అనేక వేలలు, పదివేలలు, ఇంకా కోట్ల వరకు ఉంది. ఓ తపోధన, వారి సంఖ్యను లెక్కించడం నిజంగా అసాధ్యం।
Verse 34
इस प्रकार श्रीमह्या भारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपवर्में गरुडचरित्रविषयक चौतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వమునందలి ఆస్తీకపర్వములో గరుడచరిత్రవిషయక ముప్పై నాలుగవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।
Verse 35
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सर्पनामकथने पज्चत्रिंशो5ध्याय: ।। ३५ || इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपर्वमें सर्पनामकथनविषयक पैतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వమునందలి ఆస్తీకపర్వములో సర్పనామకథనవిషయక ముప్పై ఐదవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how a leader (Vāsuki) should respond to inherited curse-based peril: whether to act from fear and uncertainty or to follow a sanctioned dharmic remedy that requires patience, timing, and protection of kin.
Authoritative counsel reframes fear into actionable duty: one should execute the right course at the right time (kāla) and trust that adharmic conduct is self-defeating, while dharma-oriented agents are not the intended targets of destructive outcomes.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-level function is causal clarification—Brahmā’s confirmation legitimizes the narrative mechanism by which dharmic planning (the Jaratkāru marriage) becomes an instrument for communal protection within the larger snake-sacrifice frame.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.