Adhyaya 174
Dhaumya-varaṇa (Appointment of Dhaumya as Purohita) | धौम्यवरणम्
Upa-parva: Pāñcāla-svayaṃvara-yātrā (Selection of Dhaumya as Purohita)
Arjuna questions a gandharva about a suitable Veda-versed purohita for the Pāṇḍavas. The gandharva identifies Dhaumya, younger brother of Devala, engaged in tapas in the forest near Utkoçaka tīrtha. Vaiśaṃpāyana reports that Arjuna, pleased, formally bestows the Āgneya astra to the gandharva according to due procedure and temporarily leaves the horses in the gandharva’s keeping, to be reclaimed when needed. The Pāṇḍavas and the gandharva exchange mutual honor and depart from the pleasant Bhāgīrathī region. Reaching Utkoçaka tīrtha and Dhaumya’s āśrama, the brothers request Dhaumya to serve as their purohita. Dhaumya—described as foremost among knowers of the Vedas—accepts them, offering water for welcome and forest provisions (fruits and roots) and granting priestly service. The Pāṇḍavas regard their regained fortune and sovereignty as consolidated, feel protected under a guru, receive auspicious rites (svastyayana), and resolve to proceed together to the Pāñcāla svayaṃvara under Dhaumya’s guidance.
Chapter Arc: तपती-उपाख्यान की समाप्ति के बाद, चैत्ररथ वन-प्रसंग में अर्जुन का कौतूहल जाग उठता है—वसिष्ठ के तपोबल का ऐसा कौन-सा रहस्य है कि देव भी उसे अजेय मानें? → अर्जुन गन्धर्व से बार-बार पूछता है: ‘वसिष्ठ’ नाम का कारण क्या है, वे कौन हैं, और हमारे पूर्वजों के पुरोहित कैसे बने? प्रश्नों के साथ यह जिज्ञासा भी बढ़ती है कि राजधर्म में पुरोहित की भूमिका कितनी निर्णायक है। → गन्धर्व का निर्णायक उद्घोष: वसिष्ठ ब्रह्मा के मानस-पुत्र हैं, अरुन्धती के पति, और तप से ऐसे विजयी कि अमर भी उन्हें पराजित नहीं कर सकते—यही उनकी महिमा और अधिकार का शिखर-क्षण है। → गन्धर्व वसिष्ठ की परम्परागत प्रतिष्ठा बताता है—इक्ष्वाकु आदि राजाओं ने उन्हें पुरोहित पाकर पृथ्वी का शासन पाया; फिर उपदेश रूप में निष्कर्ष देता है कि विजय-इच्छुक क्षत्रिय को गुणवान, जितेन्द्रिय, वेद-धर्म-विद् ब्राह्मण पुरोहित अवश्य करना चाहिए।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत चैत्ररथपर्वमें तपती-उपाख्यानकी समाप्तिसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ बहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १७२ ॥/ अपन ह< बक। हक २ 2 त्रिसप्तत्यांधिकशततमोब<् ध्याय: गन्धर्वका वसिष्ठजीकी महत्ता बताते हुए किसी श्रेष्ठ ब्राह्मणको पुरोहित बनानेके लिये आग्रह करना वैशम्पायन उवाच स गन्धर्ववच: श्रुत्वा तत् तदा भरतर्षभ । अर्जुन: परया भक्त्या पूर्णचन्द्र इवाबभौ
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ భరతశ్రేష్ఠ జనమేజయా! ఆ సమయంలో గంధర్వుని వచనాలు విని అర్జునుడు పరమ భక్తితో పూర్ణచంద్రునివలె ప్రకాశించాడు।
Verse 2
उवाच च महेष्वासो गन्धर्व कुरुसत्तम: । जातकौतूहलो$तीव वसिष्ठस्य तपोबलात्,फिर महाधनुर्धर कुरुश्रेष्ठ अर्जुनने गन्धर्वसे कहा--'सखे! वसिष्ठके तपोबलकी बात सुनकर मेरे हृदयमें बड़ी उत्कण्ठा पैदा हो गयी है
అప్పుడు మహాధనుర్ధరుడైన కురుశ్రేష్ఠుడు అర్జునుడు గంధర్వునితో అన్నాడు—“సఖా! వసిష్ఠుని తపోబలాన్ని విని నా హృదయంలో తీవ్రమైన కుతూహలం కలిగింది.”
Verse 3
वसिष्ठ इति तस्यैतदृषेर्नाम त्वयेरितम् । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं यथावत् तद् वदस्व मे
నీవు ఆ ఋషి పేరు ‘వసిష్ఠ’ అని చెప్పావు. ఆ పేరు ఆయనకు ఎలా వచ్చింది—దానిని నేను యథావిధిగా వినదలుచుకున్నాను; నిజాన్ని నాకు చెప్పు।
Verse 4
य एष गन्धर्वपते पूर्वेषां न: पुरोहित: । आसीदेतन्ममाचक्ष्व क एष भगवानृषि:,“गन्धर्वराज! ये जो हमारे पूर्वजोंके पुरोहित थे, वे भगवान् वसिष्ठ मुनि कौन हैं? यह मुझसे कहो”
ఓ గంధర్వాధిపతీ! మా పూర్వికులకు పురోహితుడుగా ఉన్న ఆ పూజ్య ఋషి ఎవరు? అది నాకు చెప్పు।
Verse 5
गन्धर्व उवाच ब्रहद्मणो मानस: पुत्रो वसिष्ठो5रुन्धतीपति: । तपसा निर्जितौ शश्वदजेयावमरैरपि
గంధర్వుడు పలికెను—వసిష్ఠుడు బ్రహ్మదేవుని మానసపుత్రుడు, అరుంధతీదేవి భర్త. తపోబలంతో ఆయన కామక్రోధాలను—దేవతలకైనా అజేయమైనవాటిని—శాశ్వతంగా జయించాడు।
Verse 6
कामक्रोधावुभौ यस्य चरणौ संववाहतु: । इन्द्रियाणां वशकरो वसिष्ठ इति चोच्यते
గంధర్వుడు అన్నాడు—తపస్సుతో జయింపబడిన కామము, క్రోధము అనే రెండు శత్రువులు నిత్యం ఎవరి పాదాలను మర్దన చేస్తుంటారో, మరియు ఎవరు ఇంద్రియాలను వశపరచుకొనియున్నారో, ఆయనే ‘వసిష్ఠుడు’ అని పిలువబడతాడు।
Verse 7
यस्तु नोच्छेदनं चक्रे कुशिकानामुदारधी: । विश्वामित्रापराधेन धारयन् मन्युमुत्तमम्,विश्वामित्रके अपराधसे मनमें पवित्र क्रोध धारण करते हुए भी उन उदारबुद्धि महर्षिने कुशिकवंशका समूलोच्छेद नहीं किया
ఉదారబుద్ధి మహర్షి, విశ్వామిత్రుని అపరాధం వల్ల మనసులో ధర్మయుక్తమైన ఉత్తమ క్రోధాన్ని ధరించినప్పటికీ, కుశిక వంశాన్ని సమూలంగా నశింపజేయలేదు।
Verse 8
पुत्रव्यसनसंतप्त: शक्तिमानप्यशक्तवत् | विश्वामित्रविनाशाय न चक्रे कर्म दारुणम्
విశ్వామిత్రుని చేత తన కుమారులు హతమవడంతో ఆయన దుఃఖంతో దగ్ధుడయ్యాడు; ప్రతీకారం తీర్చుకునే శక్తి ఉన్నప్పటికీ, అశక్తుడిలా అన్నిటినీ సహించి, విశ్వామిత్రుని వినాశనార్థం ఏ క్రూరకర్మను చేయలేదు।
Verse 9
मृतांश्व पुनराहर्तु शक्त: पुत्रान् यमक्षयात् कृतान्तं नातिचक्राम वेलामिव महोदधि:
యముని అక్షయ లోకం నుండి మరణించిన కుమారులను కూడా తిరిగి తెచ్చే శక్తి వారికి ఉండెను; కానీ మహాసముద్రం తన తీరరేఖను దాటనట్లే, వారు కృతాంతుడు (యముడు) విధించిన మర్యాదను అతిక్రమించలేదు।
Verse 10
यं प्राप्प विजितात्मानं महात्मानं नराधिपा: । इक्ष्वाकवो महीपाला लेभिरे पृथिवीमिमाम्
ఆ జితాత్ముడైన మహాత్మ వసిష్ఠుని పురోహితుడిగా పొందిన ఇక్ష్వాకు వంశపు భూపతులు ఈ భూమిపై అధికారం సంపాదించారు।
Verse 11
पुरोहितमिमं प्राप्प वसिष्ठमृषिसत्तमम् । ईजिरे क्रतुभिश्वचैव नृपास्ते कुरुनन्दन,कुरुनन्दन! इन्हीं मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठको पुरोहित-रूपमें पाकर उन नरपतियोंने बहुत-से यज्ञ भी किये थे
కురునందనా! మునిశ్రేష్ఠుడైన వశిష్ఠుని పురోహితునిగా పొందిన ఆ రాజులు అనేక యజ్ఞక్రతువులను నిర్వహించారు.
Verse 12
स हि तान् याजयामास सर्वान् नृपतिसत्तमान् | ब्रद्मर्षि: पाण्डवश्रेष्ठ बृहस्पतिरिवामरान्
పాండవశ్రేష్ఠా! బృహస్పతి సమస్త దేవతలకు యజ్ఞాలు నిర్వహింపజేసినట్లే, బ్రహ్మర్షి వశిష్ఠుడు ఆ సమస్త ఉత్తమ రాజులతో యజ్ఞాలు చేయించాడు.
Verse 13
तस्माद् धर्मप्रधानात्मा वेदधर्मविदीप्सित: । ब्राह्मणो गुणवान् ककश्रित् पुरोधा: प्रतिदृश्यताम्
కాబట్టి ధర్మమే ప్రధానంగా ఉన్న మనస్సు కలిగి, వేదోక్త ధర్మాన్ని తెలిసి, మీ మనసుకు అనుకూలంగా ఉండే గుణవంతుడైన బ్రాహ్మణుని పురోహితునిగా నియమించండి.
Verse 14
क्षत्रियेणाभिजातेन पृथिवीं जेतुमिच्छता । पूर्व पुरोहित: कार्य: पार्थ राज्याभिवृद्धये
పార్థా! భూమిని జయించాలని ఆశించే కులీన క్షత్రియుడు తన రాజ్యాభివృద్ధి కోసం ముందుగా (శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణుని) పురోహితునిగా నియమించుకోవాలి.
Verse 15
महीं जिगीषता राज्ञा ब्रह्मकार्य पुरस्सरम् | तस्मात् पुरोहित: कश्चिद् गुणवान् विजितेन्द्रिय: । विद्वान् भवतु वो विप्रो धर्मकामार्थतत्त्ववित्
భూమిని జయించాలని కోరుకునే రాజు బ్రాహ్మకార్యాన్ని ముందుగా ఉంచడం సముచితం; కాబట్టి గుణవంతుడు, ఇంద్రియజయుడు, వేదాభ్యాసి, విద్వాంసుడు, ధర్మ-కామ-అర్థ తత్త్వాలను తెలిసిన బ్రాహ్మణుడు మీ పురోహితుడై ఉండుగాక.
Verse 173
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि पुरोहितकरणकथने त्रिसप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వంలోని చైత్రరథపర్వంలో పురోహిత నియామక కథనమును చెప్పు నూట డెబ్బై మూడు వ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Frequently Asked Questions
The ethical choice concerns how power and public action are legitimized: the Pāṇḍavas must align their next political step with qualified Vedic guidance, while Arjuna models restrained, procedural reciprocity in the handling of weapons and obligations.
Competence and legitimacy are strengthened by disciplined procedure—seeking learned counsel, honoring exchange norms, and performing auspicious rites—so that agency operates within dharma rather than mere expediency.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter’s meta-function is structural, showing how svastyayana and the appointment of a purohita integrate ritual authority into the narrative’s political and ethical continuity.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.