Adhyaya 44
Prākṛta-pralaya, Pratisarga Doctrine, and the Ishvara-Samanvaya of Yoga and Devotion
మునుపటి ఉపదేశక్రమాన్ని అనుసంధానిస్తూ కూర్ముడు ప్రతిసర్గాన్ని సంక్షిప్తంగా ప్రాకృత ప్రళయంతో ప్రారంభిస్తాడు. అపార యుగాంతరాన కాలం జగద్దాహక కాలాగ్నిగా మారి, నీలలోహితరూప మహేశ్వరుడు బ్రహ్మాండాన్ని సంహరిస్తాడు. అనంతరం తత్త్వలయ క్రమం—పృథివి జలంలో, జలం అగ్నిలో, అగ్ని వాయువులో, వాయువు ఆకాశంలో లీనమవుతుంది; ఇంద్రియాలు, దేవతలు తైజస/వైకారికంలో విలీనమవుతారు; త్రివిధ అహంకారం మహత్తులోకి తిరిగి చేరుతుంది; జగత్తు అవ్యక్త ప్రధాన/ప్రకృతిలో విశ్రాంతి పొందగా, పురుషుడు 25వ సాక్షితత్త్వంగా నిలుస్తాడు. ప్రళయం ఈశ్వరసంకల్పమని నిర్ధారించి, శంకర కృపతో యోగులకు పరమలయాన్ని వాగ్దానం చేస్తుంది. బోధలో సమన్వయం—పక్వులకు నిర్గుణయోగం, సాధకులకు సగుణభక్తి; సబీజ-నిర్బీజ సాధనలు, దశలవారీ దేవతాధారాలు, చివరికి నారాయణధ్యానం. ముగింపులో కూర్మపురాణ విషయసంగ్రహం, పఠన-దానఫలం, బ్రహ్మా-కుమారుల నుంచి వ్యాస-సూతుల వరకు పరంపరను పేర్కొని అధ్యాయం ఉపసంహరిస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रिचत्वारिंशो ऽध्यायः कूर्म उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रतिसर्गमनुत्तमम् / प्राकृतं हि समासेन शृणुध्वं गदतो मम
ఇట్లు శ్రీకూర్మపురాణము, షట్సాహస్త్రీ సంహిత, ఉత్తరవిభాగములో త్రిచత్వారింశోధ్యాయము. కూర్ముడు పలికెను—ఇకపై ప్రతిసర్గము, అనగా ద్వితీయ సృష్టి యొక్క అనుత్తమ తత్త్వాన్ని, ప్రాకృత ప్రక్రియను సంక్షేపంగా వివరిస్తాను; నా మాట వినుడి.
Verse 2
गते परार्धद्वितये कालो लोकप्रकालनः / कालाग्निर्भस्मसात् कर्तुं करोति निकिलं मतिम्
రెండు పరార్ధాలు గడిచినప్పుడు లోకనియామకుడైన కాలమే ‘కాలాగ్ని’గా మారి సమస్త జగత్తును భస్మం చేయుటకు సంకల్పిస్తాడు।
Verse 3
स्वात्मन्यात्मानमावेश्य भूत्वा देवो महेश्वरः / दहेदशेषं ब्रह्माण्डं सदेवासुरमानुषम्
తన ఆత్మలోనే ఆత్మను లీనంచేసుకొని దేవుడు మహేశ్వరుడు దహనశక్తిగా మారి దేవాసురమానవులతో కూడిన సమస్త బ్రహ్మాండాన్ని దహిస్తాడు।
Verse 4
तमाविश्य महादेवो भगवान्नीललोहितः / करोति लोकसंहारं भीषणं रूपमाश्रितः
ఆ (ప్రళయతత్త్వం) లో ప్రవేశించి భగవాన్ నీలలోహిత మహాదేవుడు భయంకర రూపం ధరించి లోకసంహారాన్ని కలిగిస్తాడు।
Verse 5
प्रविश्य मण्डलं सौरं कृत्वासौ बहुधा पुनः / निर्दहत्यखिलं लोकं सप्तसप्तिस्वरूपधृक्
సౌరమండలంలో ప్రవేశించి ఆయన మళ్లీ అనేక విధాలుగా బహురూపుడవుతాడు; సప్తసప్తి (అనేక కిరణరూపాలు) ధరించి సమస్త లోకాన్ని దహిస్తాడు।
Verse 6
स दग्ध्वा सकलं सत्त्वमस्त्रं ब्रह्मशिरो महत् / देवतानां शरीरेषु क्षिपत्यखिलदाहकम्
సమస్త సత్త్వాన్ని దహించి, ‘బ్రహ్మశిర’ అనే మహాస్త్రం—అఖిలదాహక అగ్ని—దేవతల శరీరాలలోకి విసిరబడింది; వారిని పూర్తిగా కాల్చివేస్తుంది।
Verse 7
दग्धेष्वशेषदेवेषु देवी गिरिवरात्मजा / एकासा साक्षिणी शंभोस्तिष्ठते वैदिकी श्रुतिः
సర్వ దేవతలు దగ్ధమైనప్పుడు, గిరివరాత్మజ అయిన దేవి మాత్రమే శంభువుకు ఏకైక సాక్షిణిగా నిలిచింది; వైదిక శ్రుతి కూడా ఏకైక ప్రమాణంగా స్థిరంగా నిలిచింది.
Verse 8
शिरः कपालैर्देवानां कृतस्त्रग्वरभूषणः / आदित्यचन्द्रादिगणैः पूरयन् व्योममण्डलम्
దేవుల శిరఃకపాలాలతో చేసిన శ్రేష్ఠ మాలా-భూషణాలతో అలంకృతుడై, ఆదిత్య-చంద్రాది జ్యోతిర్గణాలతో ఆకాశమండలాన్ని నింపెను.
Verse 9
सहस्रनयनो देवः सहस्राकृतिरिश्वरः / सहस्रहस्तचरणः सहस्रार्चिर्महाभुजः
ఆ దేవేశ్వరుడు సహస్రనయనుడు, సహస్రాకృతియుతుడు; సహస్రహస్తచరణుడు, సహస్రార్చిర్వలె దీప్తిమంతుడు, మహాభుజుడు.
Verse 10
दंष्ट्राकरालवदनः प्रदीप्तानललोचनः / त्रिशूली कृत्तिवसनो योगमैश्वरमास्थितः
భయంకర దంష్ట్రలతో వికరాళ ముఖముగలవాడు, అగ్నివలె ప్రజ్వలించే నేత్రాలవాడు; త్రిశూలధారి, కృత్తివసనుడు అయి, ఐశ్వరయోగంలో స్థితుడై ఉన్నాడు.
Verse 11
पीत्वा तत्परमानन्दं प्रभूतममृतं स्वयम् / करोति ताण्डवं देवीमालोक्य परमेश्वरः
ఆ పరమానందరూపమైన విస్తార అమృతాన్ని స్వయంగా పానంచేసి, పరమేశ్వరుడు దేవిని దర్శించి తాండవ నృత్యం చేయుచున్నాడు.
Verse 12
पीत्वा नृत्तामृतं देवी भर्तुः परममङ्गला / योगमास्थाय देवस्य देहमायाति शूलिनः
ప్రభువు నృత్యామృతాన్ని పానంచేసిన పరమమంగళమయి, భర్తృభక్తి గల దేవి యోగంలో లీనమై శూలధారి శివుని దివ్యదేహాన్ని పొందుతుంది।
Verse 13
संत्यक्त्वा ताण्डवरसं स्वेच्छयैव पिनाकधृक् / ज्योतिः स्वभावं भगवान् दग्ध्वा ब्रह्माण्डमण्डलम्
స్వేచ్ఛతో తాండవరసాన్ని విడిచిపెట్టి, పినాకధారి భగవాన్ తన జ్యోతిర్మయ స్వభావాన్ని ధరించి బ్రహ్మాండమండలాన్ని దహించి భస్మం చేశాడు।
Verse 14
संस्थितेष्वथ देवेषु ब्रह्मविष्णुपिनाकिषु / गुणैरशेषैः पृथिवीविलयं याति वारिषु
అనంతరం బ్రహ్మ, విష్ణు, పినాకధారి (శివ) దేవతలు తమ స్థితిలో అంతర్లీనమైనప్పుడు, భూమి తన సమస్త గుణాలతో కూడి జలాల్లో లయమై ప్రళయాన్ని పొందుతుంది।
Verse 15
स वारितत्त्वं सगुणं ग्रसते हव्यवाहनः / तेजस्तु गुणसंयुक्तं वायौ संयाति संक्षयम्
అప్పుడు హవ్యవాహన అగ్ని జలతత్త్వాన్ని గుణాలతో కూడి గ్రసిస్తుంది; అగ్నితేజస్సు కూడా గుణసంయుక్తమై వాయువులో లీనమై క్షయాన్ని (ప్రళయాన్ని) పొందుతుంది।
Verse 16
आकाशे सगुणो वायुः प्रलयं याति विश्वभृत् / भूतादौ च तथाकाशं लीयते गुणसंयुतम्
హే విశ్వభృత్! ప్రళయకాలంలో గుణాలతో కూడిన వాయువు ఆకాశంలో లీనమవుతుంది; అలాగే భూతాల ఆదికారణంలో ఆకాశమూ గుణసంయుక్తమై లయమవుతుంది।
Verse 17
इन्द्रियाणि च सर्वाणि तैजसे यान्ति संक्षयम् / वैकारिके देवगणाः प्रलंय यान्ति सत्तमाः
ప్రళయ సమయంలో సమస్త ఇంద్రియాలు తైజస తత్త్వంలో లీనమవుతాయి; అలాగే, హే సత్తమా, దేవగణములు వైకారిక తత్త్వంలో కలిసిపోయి ప్రళయాన్ని పొందుతాయి।
Verse 18
वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चेति सत्तमाः / त्रिविधो ऽयमहङ्कारो महति प्रलंय व्रजेत्
హే సత్తమా, ఈ అహంకారము త్రివిధం—వైకారిక (సాత్త్విక), తైజస (రాజస), భూతాది (తామస)। ప్రళయంలో ఇది మహత్ తత్త్వంలో లీనమై అందులోకే తిరిగి చేరుతుంది।
Verse 19
महान्तमेभिः सहितं ब्रह्माणमतितेजसम् / अव्यक्तं जगतो योनिः संहरेदेकमव्ययम्
ఈ మహత్ తత్త్వములతో కూడి ఆయన అతితేజస్వి బ్రహ్మనూ కూడా సంహరిస్తాడు; జగత్తుకు యోని అయిన అవ్యక్తం సమస్త విశ్వాన్ని ఏక అవ్యయ పరతత్త్వంలో సమీకరిస్తుంది।
Verse 20
एवं संहृत्य भूतानि तत्त्वानि च महेश्वरः / वियोजयति चान्योन्यं प्रधानं पुरुषं परम्
ఇలా భూతములను, తత్త్వములను సంహరించిన మహేశ్వరుడు ప్రధానము (ప్రకృతి) మరియు పరమ పురుషుని పరస్పరం వేరుచేస్తాడు।
Verse 21
प्रधानपुंसोरजयोरेष संहार ईरितः / महेश्वरेच्छाजनितो न स्वयं विद्यते लयः
ప్రధానము మరియు పురుషుడు (గుణములతో సహా) వీరి సంహారం ఇట్లు చెప్పబడింది. లయం స్వయంగా జరగదు; అది మహేశ్వరుని ఇచ్ఛ వల్లనే కలుగుతుంది।
Verse 22
गुणसाम्यं तदव्यक्तं प्रकृतिः परिगीयते / प्रधानं जगतो योनिर्मायातत्त्वमचेतनम्
గుణాల సమ్యస్థితి యేదైతే, అది ‘అవ్యక్తం’ అని చెప్పబడుతుంది. అదే ప్రకృతి—ప్రధానం, జగత్తుకు యోని, మాయాతత్త్వం; స్వభావतः అచేతనం.
Verse 23
कूटस्थश्चिन्मयो ह्यात्मा केवलः पञ्चविंशकः / गीयते मुनिभिः साक्षी महानेकः पितामहः
కూటస్థుడైన చిన్మయ ఆత్మ ఏకాకి, పరాత్పరుడు—అదే ఇరవై ఐదవ తత్త్వం. మునులు ఆయనను ‘సాక్షి’గా గానంచేస్తారు—మహానుడు, ఏకుడై అనేకరూపుడు, ఆద్య పితామహుడు.
Verse 24
एवं संहारकरणी शक्तिर्माहेश्वरी ध्रुवा / प्रधानाद्यं विशेषान्तं दहेद् रुद्र इति श्रुतिः
ఇలా సంహారకారిణి ధృవమైన మాహేశ్వరీ శక్తి, ప్రధానం మొదలుకొని విశేషాంతం వరకు సమస్తాన్ని దహిస్తుంది—శ్రుతి చెబుతుంది: ‘రుద్రుడు దహిస్తాడు’.
Verse 25
योगिनामथ सर्वेषां ज्ञानविन्यस्तचेतसाम् / आत्यन्तिकं चैव लयं विदधातीह शङ्करः
మోక్షదాయక జ్ఞానంలో చిత్తం స్థిరమైన సమస్త యోగులకు, శంకరుడు ఇక్కడ ఆత్యంతికమైన పరమ లయాన్ని—పరమంలో సంపూర్ణ లీనతను—ప్రదానం చేస్తాడు.
Verse 26
इत्येष भगवान् रुद्रः संहारं कुरुते वशी / स्थापिका मोहनी शक्तिर्नारायण इति श्रुतिः
ఇలా వశుడైన భగవాన్ రుద్రుడు సంహారం చేస్తాడు; అయితే స్థాపన చేసే, మోహింపజేసే శక్తిని శ్రుతి ‘నారాయణ’ అని పేర్కొంటుంది.
Verse 27
हिरण्यगर्भा भगवान् जगत् सदसदात्मकम् / सृजेदशेषं प्रकृतेस्तन्मयः पञ्चविंशकः
భగవాన్ హిరణ్యగర్భరూపుడై ప్రకృతినుండి వ్యక్త-అవ్యక్త స్వరూపమైన సమస్త జగత్తును సృజిస్తాడు; తానేగా దాని సారమై వ్యాపించి పంచవింశతి తత్త్వమని కీర్తింపబడతాడు।
Verse 28
सर्वज्ञाः सर्वगाः शान्ताः स्वात्मन्येवव्यवस्थिताः / शक्तयो ब्रह्मविण्वीशा भुक्तिमुक्तिफलप्रदाः
ఆ దివ్య శక్తులు సర్వజ్ఞులు, సర్వవ్యాపకులు, శాంతులు; స్వాత్మలోనే స్థితులై ఉంటాయి. అవి బ్రహ్మ-విష్ణు-ఈశ (శివ) శక్తులై భుక్తి మరియు ముక్తి ఫలాలను ప్రసాదిస్తాయి।
Verse 29
सर्वेश्वराः सर्ववन्द्याः शाश्वतानन्तभोगिनः / एकमेवाक्षरं तत्त्वं पुंप्रधानेश्वरात्मकम्
సర్వలోకాల అధిపతులు సర్వవంద్యులు, శాశ్వతమైన అనంత భోగాలను అనుభవించువారు; అయినా తత్త్వం ఒక్కటే—అక్షరం—పురుష, ప్రధానం, ఈశ్వర స్వరూపమైనది।
Verse 30
अन्याश्च शक्तयो दिव्याः सन्ति तत्र सहस्रशः / इज्यन्ते विविधैर्यज्ञैः शक्रादित्यादयो ऽमराः
అక్కడ వేల సంఖ్యలో ఇతర దివ్య శక్తులు కూడా ఉన్నాయి; అలాగే ఇంద్రుడు, ఆదిత్యులు మొదలైన అమర దేవతలు వివిధ యజ్ఞాలతో ఆరాధింపబడుతారు।
Verse 31
एकैकस्य सहस्राणि देहानां वै शतानि च / कथ्यन्ते चैव माहात्म्याच्छक्तिरेकैव निर्गुणाः
ప్రతి ఒక్కరికీ దేహాలు వేల—అంతేకాదు వందల—సంఖ్యలోనూ చెప్పబడతాయి; కానీ పరమ మహాత్మ్యవశాత్ శక్తి ఒక్కటే, అది నిర్గుణం।
Verse 32
तां तां शक्तिं समाधाय स्वयं देवो महेश्वरः / करोति देहान् विविधान् ग्रसते चैव लीलया
ఆ ఆ శక్తిని ఆశ్రయించి స్వయంగా దేవుడు మహేశ్వరుడు నానావిధ దేహాలను ప్రదర్శిస్తాడు; అలాగే లీలామాత్రంగా వాటిని గ్రసించి లయముచేస్తాడు.
Verse 33
इज्यते सर्वयज्ञेषु ब्राह्मणैर्वेदवादिभिः / सर्वकामप्रदो रुद्र इत्येषा वैदिकी श्रुतिः
సర్వ యజ్ఞాలలో వేదవాదులైన బ్రాహ్మణులు రుద్రుని ఆరాధిస్తారు. “రుద్రుడు సర్వకామప్రదుడు”—ఇదే వైదిక శ్రుతి.
Verse 34
सर्वासामेव शक्तीनां ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः / प्राधान्येन स्मृता देवाः शक्तयः परमात्मनः
సర్వ శక్తులలో బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు ప్రధానులుగా స్మరించబడతారు; వారు పరమాత్ముని ప్రాధాన్య శక్తులే.
Verse 35
आद्यः परस्ताद् भगवान् परमात्मा सनातनः / गीयते सर्वशक्त्यात्मा शूलपाणिर्महेश्वरः
ఆయనే ఆద్యుడు, పరాత్పర భగవాన్, పరమాత్మ, సనాతనుడు. సర్వశక్త్యాత్మగా శూలపాణి మహేశ్వరుడని ఆయన స్తుతింపబడతాడు.
Verse 36
एनमेके वदन्त्यग्निं नारायणमथापरे / इन्द्रमेके परे विश्वान् ब्रह्माणमपरे जगुः
కొంతమంది ఆయనను అగ్నిగా అంటారు, మరికొందరు నారాయణుడని అంటారు. కొందరు ఇంద్రుడని, మరికొందరు విశ్వరూపుడని, ఇంకొందరు బ్రహ్మగా ప్రకటిస్తారు.
Verse 37
ब्रह्मविष्णवग्निवरुणाः सर्वे देवास्तथर्षयः / एकस्यैवाथ रुद्रस्य भेदास्ते परिकीर्तिताः
బ్రహ్మ, విష్ణు, అగ్ని, వరుణుడు—సర్వ దేవతలూ, అలాగే ఋషులూ—ఇవన్నీ ఏక రుద్రుని వివిధ భేదరూపాలుగా ప్రకటించబడ్డాయి।
Verse 38
यं यं भेदं समाश्रित्य यजन्ति परमेश्वरम् / तत् तद् रूपं समास्थाय प्रददाति फलं शिवः
జనులు ఏ ఏ భేదభావాన్ని (ఉపాసన విధానాన్ని) ఆశ్రయించి పరమేశ్వరుని పూజిస్తారో, శివుడు ఆ ఆ రూపాన్ని ధరించి తగిన ఫలాన్ని ప్రసాదిస్తాడు।
Verse 39
तस्मादेकतरं भेदं समाश्रित्यापि शाश्वतम् / आराधयन्महादेवं याति तत्परमं पदम्
కాబట్టి, ఒకే శాశ్వత భేదాన్ని (ఒక ఉపాసన మార్గాన్ని) ఆశ్రయించినా, మహాదేవుని ఆరాధించే వాడు ఆ పరమ పదాన్ని పొందుతాడు।
Verse 40
किन्तु देवं महादेवं सर्वशक्तिं सनातनम् / आराधयेद् वै गिरिशं सगुणं वाथ निर्गुणम्
కానీ ఆ దేవుడు—మహాదేవుడు, సనాతన సర్వశక్తినిధి గిరీశుడు—ఆయననే తప్పక ఆరాధించాలి; సగుణంగా గానీ నిర్గుణంగా గానీ।
Verse 41
मया प्रोक्तो हि भवतां योगः प्रागेव निर्गुणः / आरुरुक्षुस्तु सगुणं पूजयेत् परमेश्वरम्
నేను మీకు ముందే నిర్గుణ యోగాన్ని ఉపదేశించాను; కానీ ఇంకా ఎదగాలని ప్రయత్నించే వాడు పరమేశ్వరుని సగుణ రూపంలో పూజించాలి।
Verse 42
पिनाकिनं त्रिनयनं जटिलं कृत्तिवाससम् / पद्मासनस्थं रुक्माभं चिन्तयेद् वैदिकी श्रुतिः
వైదిక శ్రుతి ఉపదేశిస్తుంది—పినాకధారి, త్రినేత్రుడు, జటాధారి, కృత్తివాసుడు, పద్మాసనస్థుడు, స్వర్ణప్రభుడైన శ్రీశివుని ధ్యానించుము।
Verse 43
एष योगः समुद्दिष्टः सबीजो मुनिसत्तमाः / तस्मात् सर्वान् परित्यज्य देवान् ब्रह्मपुरोगमान् / आराधयेद् विरूपाक्षमादिमध्यान्तसंस्थितम्
ఓ మునిశ్రేష్ఠులారా! ఈ సబీజ యోగము ఉపదేశించబడింది. కాబట్టి బ్రహ్మాదుల నేతృత్వంలోని ఇతర దేవతలన్నిటిని విడిచి, ఆది-మధ్య-అంతములలో నిలిచిన విరూపాక్ష శివుని ఆరాధించుము।
Verse 44
भक्तियोगसमायुक्तः स्वधर्मनिरतः शुचिः / तादृशं रूपमास्थाय समायात्यन्तिकं शिवम्
భక్తియోగసంయుక్తుడై, స్వధర్మంలో స్థిరుడై, శుచిగా ఉండి, అటువంటి రూపాన్ని ఆశ్రయించి, శివుని సన్నిధికి చేరి పరమార్థంగా ఆయననే పొందుతాడు।
Verse 45
एष योगः समुद्दिष्टः सबीजो ऽत्यन्तभावने / यथाविधि प्रकुर्वाणः प्राप्नुयादैश्वरं पदम्
అత్యంత భావనార్థం ఈ సబీజ యోగము ఉపదేశించబడింది. విధివిధానంగా ఆచరించువాడు ఈశ్వరుని ఐశ్వర్యపదాన్ని పొందును।
Verse 46
अत्राप्यशक्तो ऽथ हरं विष्णुं बह्माणमर्चयेत् / अथ चेदसमर्थः स्यात् तत्रापि मुनिपुङ्गवाः / ततो वाय्वग्निशक्रादीन् पूजयेद् भक्तिसंयुतः
ఇక్కడ కూడా శక్తి లేకపోతే హరుడు (శివుడు), విష్ణువు, బ్రహ్మను అర్చించుము. అది కూడా చేయలేకపోతే, ఓ మునిపుంగవులారా, భక్తితో వాయు, అగ్ని, శక్రుడు (ఇంద్రుడు) మొదలైన దేవతలను పూజించుము।
Verse 47
ये चान्ये भावने शुद्धे प्रागुक्ते भवतामिह / अथापि कथितो योगो निर्बोजश्च सबीजकः
ఇక్కడ మీ హితార్థం ముందుగా చెప్పబడిన ఇతర శుద్ధ భావనాసాధనలతో పాటు, యోగమును కూడా వివరించితిని—నిర్బీజమును, సబీజమును రెండింటినీ।
Verse 48
ज्ञानं तदुक्तं निर्बोजं पूर्वं हि भवतां मया / विष्णुं रुद्रं विरञ्चिं च सबीजं भावयेद् बुधः / सथवाग्न्यादिकान् देवांस्तत्परः संयतेन्द्रियः
నేను ముందుగా మీకు ‘నిర్బీజ’మని చెప్పిన జ్ఞానమే నిజంగా ఉపదేశించబడింది. అయితే బుద్ధిమంతుడైన సాధకుడు—ఇంద్రియాలను నియమించి, ఆ పరతత్త్వంలో నిమగ్నుడై—‘సబీజ’ భావంతో విష్ణువు, రుద్రుడు, విరంచి (బ్రహ్మ) మరియు అగ్ని మొదలైన దేవతలను కూడా ధ్యానాధారాలుగా భావించవలెను।
Verse 49
पूजयेत् पुरुषं विष्णुं चतुर्मूर्तिधरं हरिम् / अनादिनिधनं देवं वासुदेवं सनातनम्
పరమ పురుషుడైన విష్ణువును—చతుర్మూర్తిధారి హరిని—ఆదిలేని అంతములేని సనాతన దేవుడైన వాసుదేవుని పూజించవలెను।
Verse 50
नारायणं जगद्योनिमाकाशं परमं पदम् / तल्लिङ्गधारी नियतं तद्भक्तस्तदपाश्रयः / एष एव विधिर्ब्राह्मे भावने चान्तिके मतः
నారాయణుడు—జగత్తుకు యోని, ఆకాశంవలె సర్వవ్యాపి, పరమపదము—ఆయనలోనే భావనను స్థిరపరచి, ఆయన లింగచిహ్నాలను ధరించి, నియమశీలుడై, ఆయన భక్తుడై, ఆయననే ఏకైక ఆశ్రయంగా పొందవలెను. బ్రాహ్మ సంప్రదాయంలో అంతర్భావనకూ, దైవసన్నిధికి సమీపసాధనకూ ఇదే విధి అని భావించబడింది।
Verse 51
इत्येतत् कथितं ज्ञानं भावनासंश्रयं परम् / इन्द्रद्युम्नाय मुनये कथितं यन्मया पुरा
ఇట్లు భావనాసంశ్రయమైన ఈ పరమ జ్ఞానము చెప్పబడింది. ఇదే ఉపదేశము నేను పూర్వము ముని ఇంద్రద్యుమ్నునకు తెలిపితిని।
Verse 52
अव्यक्तात्मकमेवेदं चेतनाचेतनं जगत् / तदीश्वरः परं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्ममयं जगत्
ఈ సమస్త జగత్—చేతనమూ అచేతనమూ కలసి—అవ్యక్తాన్నే తన సారంగా కలిగి ఉంది. దీని ఈశ్వరుడు పరబ్రహ్మ; అందుచేత జగత్ బ్రహ్మమయం, బ్రహ్మవ్యాప్తం.
Verse 53
सूत उवाच एतावदुक्त्वा भगवान् विरराम जनार्दनः / तुष्टुवुर्मुनयो विष्णुं शक्रेण सह माधवम्
సూతుడు పలికెను: ఇంత చెప్పి భగవాన్ జనార్దనుడు మౌనమయ్యెను. అప్పుడు మునులు శక్రుడు (ఇంద్రుడు) తో కలిసి విష్ణువు—మాధవుని—స్తుతించిరి.
Verse 54
मुनय ऊचुः नमस्ते कूर्मरूपाय विष्णवे परमात्मने / नारायणाय विश्वाय वासुदेवाय ते नमः
మునులు పలికిరి: కూర్మరూపం ధరించిన విష్ణువైన పరమాత్మా! నీకు నమస్కారం. నారాయణా, విశ్వరూపా, వాసుదేవా—నీకు ప్రణామం.
Verse 55
नमो नमस्ते कृष्णाय गोविन्दाय नमो नमः / माधवाय नमस्तुभ्यं नमो यज्ञेश्वराय च
కృష్ణా, నీకు మళ్లీ మళ్లీ నమస్కారం; గోవిందా, నీకు పునఃపునః ప్రణామం. మాధవా, నీకు నమస్కారం; యజ్ఞేశ్వరా, నీకును నమో నమః.
Verse 56
सहस्रशिरसे तुभ्यं सहस्राक्षाय ते नमः / नमः सहस्रहस्ताय सहस्रचरणाय च
సహస్ర శిరస్సులు గల నీకు నమస్కారం; సహస్ర నేత్రాలు గల నీకు ప్రణామం. సహస్ర హస్తాలు గలవాడా, నీకు నమః; సహస్ర చరణాలు గలవాడా, నీకును నమస్కారం.
Verse 57
ॐ नमो ज्ञानरूपाय परमात्मस्वरूपिणे / आनन्दाय नमस्तुभ्यं मायातीताय ते नमः
ఓం—జ్ఞానస్వరూపుడవైన, పరమాత్మస్వరూపుడవైన నీకు నమస్కారం. ఆనందస్వరూపా, నీకు ప్రణామం; మాయాతీత ప్రభూ, నీకు నమః.
Verse 58
नमो गूढशरीराय निर्गुणाय नमो ऽस्तु ते / पुरुषाय पुराणाय सत्तामात्रस्वरूपिणे
గూఢశరీరుడవైన, నిర్గుణ ప్రభూ, నీకు నమస్కారం. ఆదిపురుషా, పురాతన పురుషా, కేవలం సత్తామాత్ర స్వరూపా, నీకు ప్రణామం.
Verse 59
नमः सांख्याय योगाय केवलाय नमो ऽस्तु ते / धर्मज्ञानाधिगम्याय निष्कलाय नमो नमः
సాంఖ్యరూపుడవైన, యోగరూపుడవైన నీకు నమస్కారం; కేవల ఏకుడవైన ప్రభూ, నీకు నమః. ధర్మజ్ఞానాలతో గ్రహించబడే, నిష్కలుడా, నీకు మళ్లీ మళ్లీ ప్రణామం.
Verse 60
नमोस्तु व्योमतत्त्वाय महायोगेश्वराय च / परावराणां प्रभवे वेदवेद्याय ते नमः
వ్యోమతత్త్వమై (సర్వవ్యాపి తత్త్వమై) ఉన్న నీకు నమస్కారం; మహాయోగేశ్వరా, నీకు నమస్కారం. పరాపర లోకాల ప్రభవా, వేదాలతో తెలిసే ప్రభూ, నీకు నమః.
Verse 61
नमो बुद्धाय शुद्धाय नमो युक्ताय हेतवे / नमो नमो नमस्तुभ्यं मायिने वेधसे नमः
శుద్ధ బుద్ధిస్వరూపుడా, నీకు నమస్కారం; యుక్తుడవైన, హేతుస్వరూపుడవైన ప్రభూ, నీకు నమస్కారం. మళ్లీ మళ్లీ నీకు ప్రణామం—మాయాధారి వేదహ (విధాత) నీకు నమః.
Verse 62
नमो ऽस्तु ते वराहाय नारसिंहाय ते नमः / वामनाय नमस्तुभ्यं हृषीकेशाय ते नमः
వరాహరూపుడవైన నీకు నమస్కారం, నరసింహరూపుడవైన నీకు నమస్కారం. వామనరూపుడవైన నీకు ప్రణామం; హృషీకేశా, ఇంద్రియాధిపతీ, నీకు నమస్కారం.
Verse 63
नमो ऽस्तु कालरुद्राय कालरूपाय ते नमः / स्वर्गापवर्गदात्रे च नमो ऽप्रतिहतात्मने
కాలరుద్రునికి నమస్కారం; కాలస్వరూపుడవైన నీకు నమస్కారం. స్వర్గమూ అపవర్గమూ (మోక్షం) ప్రసాదించువాడా, నీకు నమస్కారం; అప్రతిహతాత్మా, అజేయ ప్రభూ, నీకు నమస్కారం.
Verse 64
नमो योगाधिगम्याय योगिने योगदायिने / देवानां पतये तुभ्यं देवार्तिशमनाय ते
యోగముచే పొందదగిన నీకు నమస్కారం; పరమయోగీ, యోగదాత, నీకు నమస్కారం. దేవతల అధిపతీ, నీకు నమస్కారం; దేవుల ఆర్తిని శమింపజేసేవాడా, నీకు నమస్కారం.
Verse 65
भगवंस्त्वत्प्रसादेन सर्वसंसारनाशनम् / अस्माभिर्विदितं ज्ञानं यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते
హే భగవన్, నీ ప్రసాదముచే మేము ఆ జ్ఞానాన్ని తెలిసికొన్నాము; అది సమస్త సంసారచక్రాన్ని నశింపజేస్తుంది. దానిని తెలిసినవాడు అమృతత్వాన్ని పొందును.
Verse 66
श्रुतास्तु विविधा धर्मा वंशा मन्वन्तराणि च / सर्गश्च प्रतिसर्गश्च ब्रह्माण्यस्यास्य विस्तरः
ఇక్కడ వివిధ ధర్మాలు, వంశపరంపరలు, మన్వంతరాలు వినబడినవి; అలాగే సర్గమూ ప్రతిసర్గమూ—ఇది ఈ బ్రహ్మాండపు విస్తృత వివరణ.
Verse 67
त्वं हि सर्वजगत्साक्षी विश्वो नारायणः परः / त्रातुमर्हस्यनन्तात्मंस्त्वमेव शरणं गतिः
నీవే సమస్త జగత్తుకు సాక్షి, సర్వవ్యాపి పరమ నారాయణుడు. హే అనంతాత్మా, నీవు రక్షించగలవు; నీవే నా శరణం, నీవే పరమ గతి.
Verse 68
सूत उवाच एतद् वः कथितं विप्रा योगमोक्षप्रदायकम् / कौर्मं पुराणमखिलं यज्जगाद गदाधरः
సూతుడు అన్నాడు—హే విప్రులారా, యోగమూ మోక్షమూ ప్రసాదించే ఈ సంపూర్ణ కౌర్మ పురాణాన్ని గదాధరుడు (శ్రీ విష్ణువు) చెప్పినట్లే నేను మీకు వివరించాను.
Verse 69
अस्मिन् पुराणे लक्ष्म्यास्तु संभवः कथितः पुरा / मोहायाशेषभूतानां वासुदेवेन योजनम्
ఈ పురాణంలో శ్రీలక్ష్మీ అవతరణం పూర్వమే చెప్పబడింది; అలాగే వాసుదేవుడు చేసిన దివ్య యోజన కూడా చెప్పబడింది, దానివల్ల సమస్త భూతాలు మోహంతో కప్పబడతాయి.
Verse 70
प्रजापतीनां सर्गस्तु वर्णधर्माश्च वृत्तयः / धर्मार्थकाममोक्षाणां यथावल्लक्षणं शुभम्
ఇక్కడ ప్రజాపతుల సృష్టి, వర్ణధర్మాలు మరియు వారి యథోచిత వృత్తులు, అలాగే ధర్మ-అర్థ-కామ-మోక్షాల నిజమైన శుభలక్షణాలు యథావిధిగా వివరించబడ్డాయి.
Verse 71
पितामहस्य विष्णोश्च महेशस्य च धीमतः / एकत्वं च पृथक्त्वं च विशेषश्चोपवर्णितः
పితామహుడు (బ్రహ్మ), విష్ణువు, ధీమంతుడైన మహేశుడు (శివుడు) — వీరి ఏకత్వం, భిన్నత్వం, మరియు ప్రత్యేక భేదాలు కూడా వివరించబడ్డాయి.
Verse 72
भक्तानां लक्षणं प्रोक्तं समाचारश्च शोभनः / वर्णाश्रमाणां कथितं यथावदिह लक्षणम्
భక్తుల లక్షణాలు ప్రకటించబడ్డాయి, వారి శోభనమైన ఆచారమూ చెప్పబడింది; అలాగే ఇక్కడ వర్ణాశ్రమాల లక్షణాలు కూడా యథావిధిగా క్రమంగా సమ్యకంగా వివరించబడ్డాయి।
Verse 73
आदिसर्गस्ततः पश्चादण्डावरणसप्तकम् / हिरण्यगर्भसर्गश्च कीर्तितो मुनिपुङ्गवाः
ఆపై ఆదిసర్గం వర్ణించబడింది; తదనంతరం బ్రహ్మాండానికి ఉన్న సప్తావరణాలు వివరించబడ్డాయి; ఓ మునిపుంగవులారా, హిరణ్యగర్భసర్గమూ కీర్తించబడింది।
Verse 74
कालसंख्याप्रकथनं माहात्म्यं चेश्वरस्य च / ब्रह्मणः शयनं चाप्सु नामनिर्वचनं तथा
ఇక్కడ కాలసంఖ్యా ప్రకథనం, అలాగే ఈశ్వరుని మహాత్మ్యం వివరించబడింది; బ్రహ్ముడు జలాలపై శయనించుట, మరియు నామనిర్వచనమూ అలాగే చెప్పబడింది।
Verse 75
वराहवपुषा भूयो भूमेरुद्धरणं पुनः / मुख्यादिसर्गकथनं मुनिसर्गस्तथापरः
మళ్లీ వరాహవపుషుతో భూమి ఉద్ధరణం వర్ణించబడింది; ఆపై ముఖ్యాది సర్గాల కథనం, తదనంతరం మునిసర్గమూ చెప్పబడింది।
Verse 76
व्याख्यतो रुद्रसर्गश्च ऋषिसर्गश्च तापसः / धर्मस्य च प्रजासर्गस्तामसात् पूर्वमेव तु
రుద్రసర్గం, ఋషిసర్గం, తాపససర్గం వివరించబడ్డాయి; అలాగే ధర్మసర్గం మరియు ప్రజాసర్గం తామససర్గానికి ముందే జరుగుతాయి।
Verse 77
ब्रह्मविष्णुविवादः स्यादन्तर्देहप्रवेशनम् / पद्मोद्भवत्वं देवस्य मोहस्तस्य च धीमतः
బ్రహ్మా–విష్ణువుల మధ్య వివాదం కలిగెను; తదనంతరం అంతర్దేహప్రవేశం అనే ప్రసంగం జరిగింది. దేవుని పద్మోద్భవత్వం మరియు ఆ ధీమంతునిపై వచ్చిన మోహమును కూడా వర్ణించెను.
Verse 78
दर्शनं च महेशस्य माहात्म्यं विष्णुनेरितम् / दिव्यदृष्टिप्रदानं च ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
మహేశుని దర్శనం, విష్ణువు ప్రకటించిన మహాత్మ్యం, మరియు పరమేష్ఠి బ్రహ్మకు దివ్యదృష్టి ప్రసాదించుట—ఇవీ వర్ణించబడినవి.
Verse 79
संस्तवो देवदेवस्य ब्रह्मणा परमेष्ठिना / प्रसादो गिरिशस्याथ वरदानं तथैव च
పరమేష్ఠి బ్రహ్మ దేవదేవుని స్తవము చేసెను; అనంతరం గిరీశుడు (శివుడు) ప్రసన్నుడై కృపచేసి, అలాగే వరదానమును ప్రసాదించెను.
Verse 80
संवादो विष्णुना सार्धं शङ्करस्य महात्मनः / वरदानं तथापूर्वमन्तर्धानं पिनाकिनः
మహాత్మ శంకరుడు విష్ణువుతో చేసిన సంభాషణ, శివుని వరదానం, మరియు అనంతరం పినాకి యొక్క అపూర్వ అంతర్ధానం—ఇవి వర్ణించబడినవి.
Verse 81
वधश्च कथितो विप्रा मधुकैटभयोः पुरा / अवतारो ऽथ देवस्य ब्रह्मणो नाभिपङ्कजात्
ఓ విప్రులారా, పురాతనంగా మధు–కైటభుల వధ వర్ణించబడెను; తదనంతరం దేవుడు బ్రహ్మ అవతారం—ప్రభువు నాభి పద్మమునుండి జన్మించినవాడు—అని చెప్పబడెను.
Verse 82
एकीभावश्च देवस्य विष्णुना कथितस्ततः / विमोहो ब्रह्मणश्चाथ संज्ञालाभो हरेस्ततः
అప్పుడు విష్ణువు దేవుని ఏకత్వభావాన్ని వివరించాడు. అనంతరం బ్రహ్మ యొక్క మోహం తొలగి, తరువాత హరి యొక్క నిజ స్వరూప పరిజ్ఞానం కలిగింది.
Verse 83
तपश्चरणमाख्यातं देवदेवस्य धीमतः / प्रादुर्भावो महेशस्य ललाटात् कथितस्ततः
ఇలా జ్ఞానవంతుడైన దేవదేవుని తపస్సు ఆచరణ వర్ణించబడింది; తరువాత ఆయన లలాటం నుండి మహేశుని ప్రాదుర్భావం కూడా చెప్పబడింది.
Verse 84
रुद्राणां कथिता सृष्टिर्ब्रह्मणः प्रतिषेधनम् / भूतिश्च देवदेवस्य वरदानोपदेशकौ
ఇక్కడ రుద్రుల సృష్టి మరియు బ్రహ్మ యొక్క నిరోధం (ఆపడం) వర్ణించబడింది. అలాగే దేవదేవుడు (శివుడు) యొక్క మహిమ మరియు వరదాన బోధ కూడా చెప్పబడింది.
Verse 85
अन्तर्धानं च रुद्रस्य तपश्चर्याण्डजस्य च / दर्शनं देवदेवस्य नरनारीशरीरता
ఇక్కడ రుద్రుని అంతర్ధానం, అలాగే తపస్సు నుండి జన్మించినవాని (అండజ) అంతర్ధానం వర్ణించబడింది; మరియు దేవదేవుని దర్శనం—నర-నారీ ఉభయ శరీరరూపంగా ప్రకాశించినది—చెప్పబడింది.
Verse 86
देव्या विभागकथनं देवदेवात् पिनाकिनः / देव्यास्तु पश्चात् कथितं दक्षपुत्रीत्वमेव च
ఇలా పినాకి దేవదేవుడు (శివుడు) దేవి యొక్క దివ్య విభాగాల కథనాన్ని చెప్పాడు; తరువాత దేవి దక్షుని కుమార్తెగా అవతరించినదీ కూడా వర్ణించబడింది.
Verse 87
हिमवद्दुहितृत्वं च देव्या माहात्म्यमेव च / दर्शनं दिव्यरूपस्य वैश्वरूपस्य दर्शनम्
ఇందులో దేవి హిమవంతుని కుమార్తె అని, దేవి మహాత్మ్యమని చెప్పబడింది; అలాగే ఆమె దివ్యరూప దర్శనం—అవును, ఆమె వైశ్వరూప (విశ్వమయ) దర్శనమూ వర్ణించబడింది।
Verse 88
नाम्नां सहस्रं कथितं पित्रा हिमवता स्वयम् / उपदेशो महादेव्या वरदानं तथैव च
తండ్రి హిమవంతుడు స్వయంగా సహస్ర నామాలను ప్రకటించాడు; అలాగే మహాదేవి ఉపదేశం మరియు వరదానం కూడా వర్ణించబడింది।
Verse 89
भृग्वादीनां प्रजासर्गो राज्ञां वंशस्य विस्तरः / प्राचेतसत्वं दक्षस्य दक्षयज्ञविमर्दनम्
భృగువు మొదలైన ఋషుల నుండి ప్రజాసృష్టి, రాజవంశాల విస్తార వివరణ, దక్షుని ప్రాచేతసత్వం, మరియు దక్షయజ్ఞ విధ్వంసం—ఇవి వర్ణించబడ్డాయి।
Verse 90
दधीचस्य च दक्षस्य विवादः कथितस्तदा / ततश्च शापः कथितो मुनीनां मुनिपुङ्गवाः
అప్పుడు దధీచి మరియు దక్షుల వివాదం చెప్పబడింది; తదనంతరం, ఓ మునిపుంగవులారా, మునులు విధించిన శాపమూ వర్ణించబడింది।
Verse 91
रुद्रागतिः प्रसादश्च अन्तर्धानं पिनाकिनः / पितामहस्योपदेशः कीर्त्यते रक्षणाय तु
రుద్రుని గతి, ఆయన ప్రసాదం, మరియు పినాకధారి అంతర్ధానం వర్ణించబడింది; అలాగే రక్షణార్థం పితామహుడు (బ్రహ్మ) ఉపదేశమూ కీర్తించబడింది।
Verse 92
दक्षस्य च प्रजासर्गः कश्यपस्य महात्मनः / हिरण्यकशिपोर्नाशो हिरण्याक्षवधस्तथा
దక్షుని ప్రజాసర్గమును, మహాత్ముడైన కశ్యపుని సృష్టివిస్తారమును వర్ణించారు; అలాగే హిరణ్యకశిపునాశము, హిరణ్యాక్షవధమును కూడా చెప్పారు।
Verse 93
ततश्च शापः कथितो देवदारुवनौकसाम् / निग्रहश्चान्धकस्याथ गाणपत्यमनुत्तमम्
ఆపై దేవదారువనంలో నివసించే ఋషులు పలికిన శాపము వర్ణించబడింది; తదనంతరం అంధకుని దమనము, అలాగే శ్రీగణపతి సంబంధమైన అనుత్తమ ఉపదేశము కూడా చెప్పబడింది।
Verse 94
प्रह्रादनिग्रहश्चाथ बलेः संयमनं ततः / बाणस्य निग्रहश्चाथ प्रसादस्तस्य शूलिनः
తరువాత ప్రహ్లాదుని నియంత్రణ, ఆపై బలియొక్క సంయమనము; తదుపరి బాణుని దమనము—చివరికి శూలధారి పరమేశ్వరుడు శివుని కృపాప్రసాదము వర్ణించబడింది।
Verse 95
ऋषीणां वंशविस्तारो राज्ञां वंशाः प्रकीर्तिताः / वसुदेवात् ततो विष्णोरुत्पत्तिः स्वेच्छया हरेः
ఋషుల వంశవిస్తారమును, రాజుల వంశావళులను కీర్తించారు. తదనంతరం వసుదేవుని నుండి విష్ణువు ప్రాకట్యము—హరియొక్క జన్మ స్వేచ్ఛయా జరిగింది।
Verse 96
दर्शनं चोपमन्योर्वै तपश्चरणमेव च / वरलाभो महादेवं दृष्ट्वा साम्बं त्रिलोचनम्
ఉపమన్యుని పవిత్ర దర్శనము, అతని తపశ్చరణము కూడా వర్ణించబడింది; అలాగే త్రిలోచనుడైన సామ్బ మహాదేవుని దర్శించి వరప్రాప్తి పొందినది కూడా చెప్పబడింది।
Verse 97
कैलासगमनं चाथ निवासस्तत्र शार्ङ्गिणः / ततश्च कथ्यते भीतिर्द्वारिवत्या निवासिनाम्
అనంతరం కైలాసగమన వృత్తాంతమును, శార్ఙ్గధారి (విష్ణువు) అక్కడ నివసించిన విషయమును వర్ణించెదరు; తదుపరి ద్వారివతీ నివాసులలో కలిగిన భయకథ చెప్పబడును।
Verse 98
रक्षणं गरुडेनाथ जित्वा शत्रून् महाबलान् / नारादागमनं चैव यात्रा चैव गरुत्मतः
ప్రభూ! గరుడుడు మహాబల శత్రువులను జయించి చేసిన రక్షణ, అలాగే నారదుని ఆగమనం మరియు గరుత్మంతుని (గరుడుని) తదుపరి యాత్ర కూడా వర్ణించబడును।
Verse 99
ततश्च कृष्णागमनं मुनीनामागतिस्ततः / नैत्यकं वासुदेवस्य शिवलिङ्गार्चनं तथा
తదుపరి కృష్ణుని ఆగమనం, ఆపై మునుల రాక; అలాగే వాసుదేవుని నిత్యాచారం—అనగా శివలింగార్చన—కూడా వర్ణించబడును।
Verse 100
मार्कण्डेयस्य च मुनेः प्रश्नः प्रोक्तस्ततः परम् / लिङ्गार्चननिमित्तं च लिङ्गस्यापि सलिङ्गिनः
తదుపరి మార్కండేయ ముని ప్రశ్నను పేర్కొనెదరు; ఆపై లింగార్చనకు కారణమును—లింగమునకును లింగిని (లింగధారి శివుని) మహిమతో కూడి—వివరించెదరు।
Verse 101
यथात्म्यकथनं चाथ लिङ्गाविर्भाव एव च / ब्रह्मविष्णोस्तथा मध्ये कीर्तितो मुनिपुङ्गवाः
అనంతరం, ఓ మునిపుంగవులారా! ఆత్మతత్త్వ యథార్థ వివరణ, లింగావిర్భావము చెప్పబడును; అలాగే బ్రహ్మా-విష్ణువుల మధ్య నిలిచినట్లు కీర్తింపబడిన లింగకథ కూడా వర్ణించబడును।
Verse 102
मोहस्तयोस्तु कथितो गमनं चोर्ध्वतो ऽप्यधः / संस्तवो देवदेवस्य प्रसादः परमेष्ठिनः
ఆ ఇద్దరి మోహమును, అలాగే వారి ఊర్ధ్వమూ అధోగతినీ వివరించాము; ఇప్పుడు దేవదేవుని స్తోత్రము మరియు పరమేష్ఠిన్ ప్రభువు అనుగ్రహము ప్రకటించబడుతుంది।
Verse 103
अन्तर्धानं च लिङ्गस्य साम्बोत्पत्तिस्ततः परम् / कीर्तिता चानिरुद्धस्य समुत्पत्तिर्द्विजोत्तमाः
లింగము అంతర్ధానమవడం, ఆ తరువాత సాంబుని జననం చెప్పబడింది; ఓ ద్విజోత్తములారా, అనిరుద్ధుని ఉద్భవమూ కీర్తించబడింది।
Verse 104
कृष्णस्य गमने बुद्धिरृषीणामागतिस्तथा / अनुवशासितं च कृष्णेन वरदानं महात्मनः
కృష్ణుని ప్రయాణ నిర్ణయం, అలాగే ఋషుల आगమనం జరిగింది; కృష్ణుడు ఆ మహాత్మునికి ఉపదేశించి వరమును ప్రసాదించాడు।
Verse 105
गमनं चैव कृष्णस्य पार्थस्यापि च दर्शनम् / कृष्णद्वैपायनस्योक्ता युगधर्माः सनातनाः
కృష్ణుని ప్రస్థానం, అలాగే పార్థుని (అర్జునుని) దర్శనం వివరించబడింది; కృష్ణద్వైపాయనుడు (వ్యాసుడు) ఉపదేశించిన సనాతన యుగధర్మములు కూడా చెప్పబడ్డాయి।
Verse 106
अनुग्रहो ऽथ पार्थस्य वाराणसीगतिस्ततः / पाराशर्यस्य च मुनेर्व्यासस्याद्भुतकर्मणः
ఆపై పార్థునికి కలిగిన అనుగ్రహము, తరువాత అతని వారాణసీ గమనం; అలాగే పరాశరపుత్ర ముని వ్యాసుని అద్భుత కర్మములు కూడా కీర్తించబడ్డాయి।
Verse 107
वारणस्याश्च माहात्म्यं तीर्थानां चैव वर्णनम् / तीर्थयात्रा च व्यासस्य देव्याश्चैवाथ दर्शनम् / उद्वासनं च कथितं वरदानं तथैव च
వారణాసీ మహాత్మ్యం, తీర్థాల వివరణ చెప్పబడింది. వ్యాసుని తీర్థయాత్ర, దేవీ దర్శనం, అలాగే ఉద్వాసనం మరియు వరదాన ప్రసంగమూ వర్ణించబడింది.
Verse 108
प्रयागस्य च माहात्म्यं क्षेत्राणामथ कीर्तिनम् / फलं च विपुलं विप्रा मार्कण्डेयस्य निर्गमः
ప్రయాగ మహాత్మ్యం, పుణ్యక్షేత్రాల కీర్తి-కథనం, మరియు ఓ విప్రులారా, ఆ పుణ్యఫలం విపులంగా; అలాగే మార్కండేయుని నిర్గమమూ ఇక్కడ చెప్పబడింది.
Verse 109
भुवनानां स्वरूपं च ज्योतिषां च निवेशनम् / कीर्त्यन्ते चैव वर्षाणि नदीनां चैव निर्णयः
లోకాల స్వరూపం, జ్యోతిష్కుల (గ్రహ-నక్షత్రాది) నివాసస్థానాలు వర్ణించబడతాయి. అలాగే వర్షాల కీర్తనం, నదుల నిర్ణయమూ చెప్పబడుతుంది.
Verse 110
पर्वतानां च कथनं स्थानानि च दिवौकसाम् / द्वीपानां प्रविभागश्च श्वेतद्वीपोपवर्णनम्
పర్వతాల కథనం, దివ్యలోకవాసుల నివాసస్థానాలు, ద్వీపాల విభాగం, అలాగే శ్వేతద్వీప ఉపవర్ణనమూ ఇక్కడ చెప్పబడింది.
Verse 111
शयनं केशवस्याथ माहात्म्यं च महात्मनः / मन्वन्तराणां कथनं विष्णोर्माहात्म्यमेव च
తదనంతరం కేశవుని శయనం, ఆ మహాత్మ ప్రభువు మహాత్మ్యం, మన్వంతరాల కథనం, అలాగే విష్ణువు మహాత్మ్యమూ వర్ణించబడుతుంది.
Verse 112
वेदशाखाप्रणयनं व्यासानां कथनं ततः / अवेदस्य च वेदानां कथनं मुनिपुङ्गवाः
హే మునిపుంగవులారా, తదనంతరం వేదశాఖల ప్రణయనం మరియు విన్యాసం, వ్యాసుల పరంపరా కథనం, అలాగే వేదబాహ్యమైన (అవేద) విషయములూ వేదసంబంధ విషయములూ యథావిధిగా వివరించబడతాయి।
Verse 113
योगेश्वराणां च कथा शिष्याणां चाथ कीर्तनम् / गीताश्च विविधागुह्या ईश्वरस्याथ कीर्तिताः
మహా యోగేశ్వరుల కథలు, వారి శిష్యుల కీర్తనమూ చెప్పబడుతుంది; అలాగే ఈశ్వరుని వివిధమైన గూఢమైన గీత-ఉపదేశాలు కూడా ప్రకటించబడినవి।
Verse 114
वर्णाश्रमाणामाचाराः प्रायश्चित्तविधिस्ततः / कपालित्वं च रुद्रस्य भिक्षाचरणमेव च
వర్ణాశ్రమాలకు తగిన ఆచారాలు, ఆపై ప్రాయశ్చిత్త విధానాలు బోధించబడతాయి; అలాగే రుద్రుని కపాలధారి (కపాలిక) స్థితి మరియు భిక్షాచరణమూ వివరించబడుతుంది।
Verse 115
पतिव्रतायाश्चाख्यानं तीर्थानां च विनिर्णयः / तथा मङ्कणकस्याथ निग्रहः कीर्त्यते द्विजाः
హే ద్విజులారా, పతివ్రత స్త్రీ యొక్క ఆఖ్యానం, తీర్థాల నిర్ణయము, అలాగే మఙ్కణకుని నిగ్రహం (దమనము) కూడా ఇక్కడ కీర్తించబడుతుంది।
Verse 116
वधश्च कथितो विप्राः कालस्य च समासतः / देवदारुवने शंभोः प्रवेशो माधवस्य च
హే విప్రులారా, కాలుని వధ సంక్షేపంగా చెప్పబడింది; అలాగే దేవదారువనంలో శంభువు ప్రవేశం, మాధవుని ప్రవేశమూ వర్ణించబడింది।
Verse 117
दर्शनं षट्कुलीयानां देवदेवस्य धीमतः / वरदानं च देवस्य नन्दिने तु प्रकीर्तितम्
ఇక్కడ ఆరు కులాలకు ప్రసాదించిన దేవదేవుడైన ధీమంతుడి పవిత్ర దర్శనం, అలాగే ఆ ప్రభువు నందికి అనుగ్రహించిన వరమును కూడా ప్రకటించబడింది।
Verse 118
नैमित्तिकस्तु कथितः प्रतिसर्गस्ततः परम् / प्राकृतः प्रलयश्चोर्ध्वं सबीजो योग एव च
ఇలా నైమిత్తిక ప్రతిసర్గం వివరించబడింది; తదుపరి ప్రాకృత ప్రళయం, అలాగే దాని పైన సబీజ యోగం—ఆలంబనతో కూడిన ధ్యానశాసనం—కూడా చెప్పబడింది।
Verse 119
एवं ज्ञात्वा पुराणस्य संक्षेपं कीर्तयेत् तु यः / सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते
ఈ పురాణసారాన్ని సంక్షేపంగా తెలుసుకొని ఎవడు దీనిని కీర్తించి ప్రచారం చేస్తాడో, అతడు సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడై బ్రహ్మలోకంలో గౌరవింపబడతాడు।
Verse 120
एवमुक्त्वा श्रियं देवीमादाय पुरुषोत्तमः / संत्यज्य कूर्मसंस्थानं स्वस्थानं च जगाम ह
ఇలా చెప్పి పురుషోత్తముడు దేవీ శ్రీని తనతో తీసుకొని, కూర్మరూపాన్ని విడిచి తన స్వధామానికి వెళ్లెను।
Verse 121
देवाश्च सर्वे मुनयः स्वानि स्थानानि भेजिरे / प्रणम्य पुरुषं विष्णुं गृहीत्वा ह्यमृतं द्विजाः
సర్వ దేవతలూ మునులూ తమ తమ స్థానాలకు చేరారు; ద్విజులు పురుషుడైన విష్ణువుకు నమస్కరించి అమృతాన్ని స్వీకరించి బయలుదేరారు।
Verse 122
एतत् पुराणं परमं भाषितं कूर्मरूपिणा / साक्षाद् देवादिदेनेन विष्णुना विश्वयोनिना
ఈ పరమ పురాణాన్ని కూర్మరూపధారి సాక్షాత్ దేవాదిదేవుడు, విశ్వయోని భగవాన్ విష్ణువే ఉపదేశించాడు।
Verse 123
यः पठेत् सततं मर्त्यो नियमेन समाहितः / सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते
ఎవడు నియమంతో, సమాహిత మనస్సుతో దీనిని నిరంతరం పఠిస్తాడో, అతడు సర్వపాపముల నుండి విముక్తుడై బ్రహ్మలోకంలో గౌరవింపబడతాడు।
Verse 124
लिखित्वा चैव यो दद्याद् वैशाखे मासि सुव्रतः / विप्राय वेदविदुषे तस्य पुण्यं निबोधत
వైశాఖ మాసంలో సువ్రతుడై గ్రంథాన్ని వ్రాయించి, వేదవిద్వాంసుడైన బ్రాహ్మణునికి దానం చేసే వాని పుణ్యాన్ని తెలుసుకోండి।
Verse 125
सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वैश्वर्यसमन्वितः / भुक्त्वा च विपुलान्स्वर्गे भोगान्दिव्यान्सुशोभनान्
అతడు సర్వపాపముల నుండి విముక్తుడై, సమస్త ఐశ్వర్యములతో సమన్వితుడై, స్వర్గంలో విస్తారమైన దివ్యమైన సుశోభన భోగాలను అనుభవిస్తాడు।
Verse 126
ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो विप्राणां जायते कुले / पूर्वसंस्कारमाहात्म्याद् ब्रह्मविद्यामवाप्नुयात्
తర్వాత స్వర్గం నుండి చ్యుతుడై అతడు బ్రాహ్మణుల కులంలో జన్మిస్తాడు; పూర్వసంస్కార మహిమచేత బ్రహ్మవిద్యను పొందుతాడు।
Verse 127
पठित्वाध्यायमेवैकं सर्वपापैः प्रमुच्यते / योर्ऽथं विचारयेत् सम्यक् स प्राप्नोति परं पदम्
ఒక అధ్యాయమాత్రం పఠించినవాడు సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడవుతాడు; దాని అర్థాన్ని సమ్యక్గా విచారించువాడు పరమ పదాన్ని పొందుతాడు.
Verse 128
अध्येतव्यमिदं नित्यं विप्रैः पर्वणि पर्वणि / श्रोतव्यं च द्विजश्रेष्ठा महापातकनाशनम्
హే ద్విజశ్రేష్ఠా! బ్రాహ్మణులు ప్రతి పర్వదినంలో దీనిని నిత్యం అధ్యయనం చేయాలి; అలాగే వినాలి కూడా, ఎందుకంటే ఇది మహాపాతకాలను నశింపజేస్తుంది.
Verse 129
एकतस्तु पुराणानि सेतिहासानि कृत्स्नशः / एकत्र चेदं परममेतदेवातिरिच्यते
ఒక వైపున సమస్త పురాణాలు, ఇతిహాసాలు సంపూర్ణంగా ఉంచి, మరో వైపున ఈ (కూర్మపురాణం) ఉంచితే, ఇదే పరమం—ఆ సమస్త సమాహారానికన్నా మించినది.
Verse 130
धर्मनैपुण्यकामानां ज्ञाननैपुण्यकामिनाम् / इदं पुराणं मुक्त्वैकं नास्त्यन्यत् साधनं परम्
ధర్మంలో నైపుణ్యాన్ని కోరువారికీ, జ్ఞానంలో నైపుణ్యాన్ని ఆశించువారికీ—ఈ ఒక్క పురాణాన్ని తప్ప మరొక పరమ సాధనం లేదు.
Verse 131
यथावदत्र भगवान् देवो नारायणो हरिः / कथ्यते हि यथा विष्णुर्न तथान्येषु सुव्रताः
హే సువ్రతా! ఇక్కడ భగవాన్ దేవుడు నారాయణుడు హరి యథావిధిగా వర్ణింపబడుతున్నాడు; ఎందుకంటే ఇక్కడ విష్ణువు నిజ స్వరూపంగా చెప్పబడినట్లు ఇతర గ్రంథాలలో కాదు.
Verse 132
ब्राह्मी पौराणिकी चेयं संहिता पापनाशनी / अत्र तत् परमं ब्रह्म कीर्त्यते हि यथार्थतः
ఇది బ్రహ్మా-ప్రసూతమైన పౌరాణిక సంహిత, పాపనాశిని; ఇందులో పరబ్రహ్మము యథార్థంగా నిశ్చయంగా కీర్తింపబడుతుంది.
Verse 133
तीर्थानां परमं तीर्थं तपसां च परं तपः / ज्ञानानां परमं ज्ञानं व्रतानां परमं व्रतम्
తీర్థములలో ఇది పరమ తీర్థము, తపస్సులలో పరమ తపస్సు; జ్ఞానములలో పరమ జ్ఞానం, వ్రతములలో పరమ వ్రతము.
Verse 134
नाध्येतव्यमिदं शास्त्रं वृषलस्य च सन्निधौ / यो ऽधीते स तु मोहात्मा स याति नरकान् बहून्
ధర్మమర్యాదలకు వెలుపల ఉన్న వృషలుని సన్నిధిలో ఈ శాస్త్రం అధ్యయనం చేయరాదు; అలా చదివేవాడు మోహాత్ముడై అనేక నరకాలకు పోతాడు.
Verse 135
श्राद्धे वा दैविके कार्ये श्रावणीयं द्विजातिभिः / यज्ञान्ते तु विशेषेण सर्वदोषविशोधनम्
శ్రాద్ధంలో గానీ దైవిక కార్యంలో గానీ ద్విజులు ఈ శ్రావణీయ పాఠాన్ని పఠించాలి/శ్రవించాలి; ముఖ్యంగా యజ్ఞాంతంలో ఇది సమస్త దోషాలను శుద్ధి చేస్తుంది.
Verse 136
मुमुक्षूणामिदं शास्त्रमध्येतव्यं विशेषतः / श्रोतव्यं चाथ मन्तव्यं वेदार्थपरिबृंहणम्
మోక్షాన్ని కోరువారికి ఈ శాస్త్రం ప్రత్యేకంగా అధ్యయనయోగ్యం; దీన్ని శ్రవించి తరువాత మననం చేయాలి, ఎందుకంటే ఇది వేదార్థాన్ని విస్తరించి వివరిస్తుంది.
Verse 137
ज्ञात्वा यथावद् विप्रेन्द्रान् श्रावयेद् भक्तिसंयुतान् / सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मसायुज्यमाप्नुयात्
ఉపదేశాన్ని యథావిధిగా గ్రహించి భక్తిసంపన్నులైన శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణులకు దానిని శ్రవణం చేయించాలి. అతడు సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడై బ్రహ్మసాయుజ్యాన్ని పొందును.
Verse 138
यो ऽश्रद्दधाने पुरुषे दद्याच्चाधार्मिके तथा / स प्रेत्य गत्वा निरयान् शुनां योनिं व्रजत्यधः
శ్రద్ధలేని మనిషికి, అలాగే అధార్మికునికి దానం చేసినవాడు మరణానంతరం నరకలోకాలకు వెళ్లి, తరువాత అధోగతిగా కుక్కల యోనిలో పడతాడు.
Verse 139
नमस्कृत्वा हरिं विष्णुं जगद्योनिं सनातनम् / अध्येतव्यमिदं शास्त्रं कृष्णद्वैपायनं तथा
సనాతన జగద్యోని అయిన హరి విష్ణువుకు నమస్కరించి, అనంతరం ఈ శాస్త్రాన్ని అధ్యయనం చేయాలి—ఇది కృష్ణద్వైపాయనుడు (వ్యాసుడు) కూడా ప్రతిపాదించినది.
Verse 140
इत्याज्ञा देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः / पाराशर्यस्य विप्रर्षेर्व्यासस्य च महात्मनः
ఇలా దేవదేవుడైన అపార తేజస్సు గల విష్ణువు యొక్క ఆజ్ఞ; అలాగే పరాశరుని కుమారుడైన విప్రర్షి మహాత్మ వ్యాసుని ఆజ్ఞ కూడా (ఉంది).
Verse 141
श्रुत्वा नारायणाद् दिव्यां नारदो भगवानृषिः / गौतमाय ददौ पूर्वं तस्माच्चैव पराशरः
నారాయణుని నుండి దివ్య ఉపదేశాన్ని విని, భగవాన్ ఋషి నారదుడు ముందుగా గౌతమునికి దానిని ఇచ్చెను; అతనివలననే పరాశరుడుకూడా (గ్రహించి ప్రసరింపజేశాడు).
Verse 142
पराशरो ऽपि भगवान गङ्गाद्वारे मुनीश्वराः / मुनिभ्यः कथयामास धर्मकामार्थमोक्षदम्
గంగాద్వారంలో భగవంతునితో సమానంగా పూజ్యుడైన పరాశర ముని, మునీశ్వరులను ఉద్దేశించి తపస్వులకు ధర్మ–కామ–అర్థ–మోక్షాలను ప్రసాదించే ఉపదేశాన్ని వివరించాడు।
Verse 143
ब्रह्मणा कथितं पूर्वं सनकाय च धीमते / सनत्कुमाराय तथा सर्वपापप्रणाशनम्
ఈ ఉపదేశాన్ని పూర్వం బ్రహ్మదేవుడు ధీమంతుడైన సనకునికి చెప్పాడు; అలాగే సనత్కుమారునికీ—ఇది సమస్త పాపాలను నశింపజేసేది।
Verse 144
सनकाद् भगवान् साक्षाद् देवलो योगवित्तमः / अवाप्तवान् पञ्चशिखो देवलादिदमुत्तमम्
సనకుని నుండే భగవంతునితో సమానమైన, యోగవిద్యలో అగ్రగణ్యుడైన దేవలుడు ఈ శ్రేష్ఠ ఉపదేశాన్ని పొందాడు; దేవలుని నుండే పంచశిఖుడు ఈ ఉత్తమ సిద్ధాంతాన్ని గ్రహించాడు।
Verse 145
सनत्कुमाराद् भगवान् मुनिः सत्यवतीसुतः / लेभे पुराणं परमं व्यासः सर्वार्थसंचयम्
సనత్కుమారుని నుండే భగవంతునితో సమానమైన ముని, సత్యవతీ సుతుడైన వ్యాసుడు ఈ పరమ పురాణాన్ని పొందాడు—ఇది సమస్త అర్థాలు, ప్రయోజనాల సారసంగ్రహం।
Verse 146
तस्माद् व्यासादहं श्रुत्वा भवतां पापनाशनम् / ऊचिवान् वै भवद्भिश्च दातव्यं धार्मिके जने
అందువల్ల వ్యాసుని నుండి మీ పాపనాశకమైన ఈ బోధను విని, నేను చెప్పుతున్నాను—మీరు కూడా తప్పక దానం చేయాలి; ధార్మికుడైన జనునికి అర్పించాలి।
Verse 147
तस्मै व्यासाय गुरवे सर्वज्ञाय महर्षये / पाराशर्याय शान्ताय नमो नारायणात्मने
ఆ సర్వజ్ఞ మహర్షి, గురువైన వ్యాసునికి—పారాశర్యుడైన శాంతస్వరూపునికి, నారాయణాత్మకునికి నమస్కారం।
Verse 148
यस्मात् संजायते कृत्सनं यत्र चैव प्रलीयते / नमस्तस्मै सुरेशाय विष्णवे कूर्मरूपिणे
యావనిలోనుండి సమస్త జగత్తు జన్మిస్తుంది, యావనిలోనే లయమవుతుంది—దేవేశుడైన కూర్మరూపధారి విష్ణువుకు నమస్కారం।
Frequently Asked Questions
It describes a total withdrawal initiated when Time becomes Kāla-agni and Maheśvara consumes the brahmāṇḍa, followed by systematic reabsorption of elements, senses, devas, ahaṅkāra, and Mahat into the Unmanifest (Pradhāna/Prakṛti), with Puruṣa remaining as the witness.
The chapter uses Sāṃkhya-Yogic language: Puruṣa is the 25th tattva, unchanging witness-consciousness; the manifest cosmos returns to Pradhāna in dissolution; and the Supreme is affirmed as one imperishable Reality approached through multiple divine forms—supporting both devotional theism and contemplative non-duality.
It explicitly advances samanvaya: Rudra is praised as the one appearing as many and as the recipient of Vedic worship, while Nārāyaṇa is identified as the deluding/establishing power and as the supreme refuge; worship of either, in saguṇa or nirguṇa modes, is presented as leading toward the Supreme.
Nirbīja is meditation without an object-support, aimed at attributeless realization; sabīja employs supports such as Viṣṇu, Rudra, Brahmā, and other deities for contemplation, recommended for aspirants still ascending toward nirguṇa steadiness.