Adhyaya 30

Verse 1

इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे संख्यावर्त्तो नामैकोनत्रिशत्तमो ऽध्यायः शांशापायनिरुवाच कथं त्रेतायुगमुखे यज्ञस्य स्यात्प्रवर्त्तनम् / पूर्वं स्वायंभुवे सर्गे यथावत्तच्च ब्रूहि मे

ఇట్లు శ్రీ బ్రహ్మాండ మహాపురాణంలో, వాయుప్రోక్త పూర్వభాగంలోని ద్వితీయ అనుషంగపాదంలో ‘సంఖ్యావర్త్త’ అనే ఇరవై తొమ్మిదవ అధ్యాయం. శాంశపాయనుడు పలికెను—త్రేతాయుగ ఆరంభంలో యజ్ఞప్రవర్తనం ఎలా జరిగింది? పూర్వం స్వాయంభువ సర్గంలో జరిగినట్లు యథావిధిగా నాకు చెప్పుము।

Verse 2

अन्तर्हितायां संध्यायां सार्द्धं कृतयुगेन वै / कालाख्यायां प्रवृत्तायां प्राप्ते त्रेतायुगे तदा

కృతయుగంతో కూడిన సంధ్య అంతర్హితమై, ‘కాల’ అనే ప్రవాహం ప్రారంభమైనప్పుడు, అప్పుడు త్రేతాయుగం వచ్చెను।

Verse 3

औषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने / प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां गृहाश्रमपरे पुनः

ఔషధులు పుట్టి, వర్షసృష్టి ప్రారంభమై, వార్త (కృషి-వ్యాపారం) స్థిరపడగా, జనులు మళ్లీ గృహాశ్రమంలో నిమగ్నులయ్యారు।

Verse 4

वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृतवन्तश्च संख्यया / संभारांस्तांस्तु मंभृत्य कथं यज्ञः प्रवर्त्तितः

వారు క్రమంగా వర్ణాశ్రమ వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేశారు; ఆ ఆ సామగ్రిని సమీకరించి యజ్ఞం ఎలా ప్రవర్తించబడింది?

Verse 5

एतच्छुत्वाब्रवीत्सूतः श्रूयतां शांशपायने / यथा त्रेतायुगमुखे यज्ञस्य स्यात्प्रवर्तनम्

ఇది విని సూతుడు పలికెను—ఓ శాంశపాయన, వినుము; త్రేతాయుగ ఆరంభంలో యజ్ఞప్రవర్తనం ఎలా జరిగిందో అలా చెప్పుదును।

Verse 6

पूर्वं स्वायंभुवे सर्गे तद्वक्ष्याम्यानुपूर्व्यतः / अन्तर्हितायां संध्यायां सार्द्धं कृतयुगेन तु

స్వాయంభువ సృష్టి ఆది కాలంలో జరిగినదాన్ని నేను క్రమంగా వివరిస్తాను. సంధ్య అంతర్హితమైనప్పుడు, కృతయుగ కాలముతో కూడి అది జరిగింది.

Verse 7

कालाख्यायां प्रवृत्तायां प्रप्ते त्रेतायुगे तदा / औषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने

కాలగణన ప్రవృత్తమై, అప్పుడు త్రేతాయుగం వచ్చినప్పుడు, ఔషధులు జన్మించి, వర్షసృష్టి కూడా ప్రారంభమైంది.

Verse 8

प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां गृहश्रमपरेषु च / वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृत्वा मन्त्रांस्तु संहतान्

వార్తా (కృషి-వ్యాపారాది) స్థిరపడినప్పుడు, గృహశ్రమంలో నిమగ్నులైనవారిలో, వర్ణాశ్రమ వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేసి మంత్రాలను సమాహరించారు.

Verse 9

मन्त्रांस्तान्योजयित्वाथ इहामुत्र च कर्मसु / तदा विश्वभुगिन्द्रश्च यज्ञं प्रावर्त्तयत्प्रभुः

ఆ మంత్రాలను ఇహలోక-పరలోక కర్మలలో నియోగించి, అప్పుడు ప్రభువు విశ్వభుక్ ఇంద్రుడు యజ్ఞాన్ని ప్రారంభించాడు.

Verse 10

दैवतैः सहितैः सर्वैः सर्वसंभारसंभृतैः / तस्याश्वमेधे वितते समाजग्मुर्महर्षयः

సర్వ దేవతలతో కూడి, సమస్త సంభారాలతో సమృద్ధిగా, అతని విస్తరించిన అశ్వమేధ యజ్ఞానికి మహర్షులు సమాగమించారు.

Verse 11

यजन्तं पशुभिर्मे ध्यैरूचुः सर्वे समागताः / कर्मव्यग्रेषु ऋत्विक्षु संतते यज्ञकर्मणि

మేధ్య పశువులతో యజ్ఞం జరుగుతుండగా అందరూ సమాగమై పలికిరి; ఋత్వికులు కర్మలో నిమగ్నులై ఉండగా యజ్ఞకర్మ నిరంతరం సాగెను।

Verse 12

संप्रगीथेषु सर्वेषु सामगेष्वथ सुस्वग्म् / परिक्रान्तेषु लघुषु ह्यध्वर्युवृषभेषु च

సర్వ సంప్రగీతాలు, సామగానాలు మధుర స్వరంతో ఆలపించబడుచుండగా, వేగంగా చుట్టూ సంచరించే అధ్వర్యు-శ్రేష్ఠులూ తమ కర్మలో నిమగ్నులై యుండిరి।

Verse 13

आलब्धेषु च मेध्येषु तथा पशुगणेषु च / हविष्यग्नौ हूयमाने ब्राह्मणैश्चाग्निहोत्रिभिः

మేధ్య పశువులు మరియు పశుగణాలు బంధింపబడినప్పుడు, అగ్నిహోత్రి బ్రాహ్మణులు హవిష్యాగ్నిలో ఆహుతులు సమర్పించుచుండిరి।

Verse 14

आहूतेषु च सर्वेषु यज्ञभाक्षु क्रमात्तदा / य इन्द्रियात्मका देवास्तदा ते यज्ञभागिनः

అప్పుడు క్రమంగా యజ్ఞభాగం పొందు సమస్త దేవతలను ఆహ్వానించిరి; ఇంద్రియాధిష్ఠాత దేవతలు కూడా ఆ సమయంలో యజ్ఞభాగినులయ్యిరి।

Verse 15

तद्यचन्ते तदा देवान्कल्पादिषु भवन्ति ये / अध्वर्यवः प्रैषकाले व्यत्थिता वै महर्षयः

అప్పుడు కల్పాది కాలములలో ప్రత్యక్షమగు దేవతలను వారు ప్రార్థించిరి; ప్రైషకాలమున అధ్వర్యులు మరియు మహర్షులు నిజముగా అప్రమత్తులై ఉత్సాహపడిరి।

Verse 16

महर्षयस्तु तान्दृष्ट्वा दीनान्पशुगणांस्तदा / प्रपच्छुरिद्रं संभूय को ऽयं यज्ञ विधिस्तव

మహర్షులు ఆ దయనీయమైన పశుగణాలను చూసి, సమూహంగా ఇంద్రుని అడిగారు— “ఇది నీ యజ్ఞవిధానం ఏమిటి?”

Verse 17

अधर्मो बलवानेष हिंसाधर्मेप्सया ततः / ततः पशुवधश्चैष तव यज्ञे सुरोत्तम

హే సురోత్తమా! హింసాధర్మాన్ని కోరడం వల్ల ఈ అధర్మం బలపడింది; అందుచేత నీ యజ్ఞంలో పశువధ జరుగుతోంది.

Verse 18

अधर्मो धर्मघाताय प्रारब्धः पशुहिसया / नायं धर्मो ह्यधर्मो ऽयं न हिंसा धर्म उच्यते

పశుహింస ద్వారా ధర్మాన్ని నాశనం చేయడానికి ఈ అధర్మం ప్రారంభమైంది; ఇది ధర్మం కాదు, ఇది అధర్మమే— హింసను ధర్మమని చెప్పరు.

Verse 19

आगमेन भवान्यज्ञं करोतु यदिहेच्छति / विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्मेणाव्यपसेतुना

మీరు యజ్ఞం చేయదలచితే, ఆగమానుసారం చేయండి— విధిసిద్ధమైన, ధర్మయుక్తమైన, అవ్యభిచార యజ్ఞంతో.

Verse 20

यज्ञबीचैः सुरेश्रष्ठ येषु हिंसा न विद्यते / त्रिवर्षं परमं कालमुषितैरप्ररोहिभिः

హే సురేశ్రేష్ఠా! హింస లేని యజ్ఞబీజాలతో (యజ్ఞం చేయండి)— అవి మూడు సంవత్సరాల పరమకాలం నిల్వ ఉన్నా మొలకెత్తనివి.

Verse 21

एष धर्मो महाप्राज्ञ विरञ्चिविहितः पुरा / एवं विश्वभुगिन्द्रस्तु ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

హే మహాప్రాజ్ఞా! ఈ ధర్మము పురాతనకాలంలో విరంచి (బ్రహ్మ) చేత విధింపబడినది; అలాగే తత్త్వదర్శి ఋషులు విశ్వభుక్ ఇంద్రునికి ఈ విధంగా తెలియజేశారు.

Verse 22

तदा विवादः सुमहानिन्द्रस्यासीन्महर्षिभिः / जङ्गमस्थावरैः कैर्हि यष्टव्यमिति चोच्यते

అప్పుడు మహర్షులతో ఇంద్రునికి మహా వివాదము కలిగింది—యజ్ఞంలో జంగమములా స్థావరములా ఎవరివలన యజించవలెనని చర్చ జరిగింది.

Verse 23

ते तु खिन्ना विवादेन तत्त्वमुत्त्वा महर्षयः / सन्धाय वाक्यमिन्द्रेण पप्रच्छुः खेचरं वसुम्

వివాదముచేత అలసిన మహర్షులు తత్త్వాన్ని నిర్ణయించి, ఇంద్రునితో మాట కలిపి, ఆకాశచారి వసువును ప్రశ్నించారు.

Verse 24

सहाप्राज्ञ कथं दृष्टस्त्वया यज्ञविधिर्नृप / औत्तानपादे प्रब्रूहि संशयं नो नुद प्रभो

హే సహాప్రాజ్ఞ నృపా! ఔత్తానపాదుని విషయములో నీవు యజ్ఞవిధిని ఎలా చూచితివి? ప్రభో, మాకు వివరించి మా సందేహాన్ని తొలగించుము.

Verse 25

श्रुत्वा वाक्यं वसुस्तेषाम विचार्य बलाबलम् / वेदशास्त्रमनुस्मृत्य यज्ञतत्त्वमुवाच ह

వారి మాట విని వసువు బలాబలమును విచారించి, వేదశాస్త్రమును స్మరించి, యజ్ఞతత్త్వమును వివరించాడు.

Verse 26

यथोपनीर्तैर्यष्टव्यमिति होवाच पार्थिवः / यष्टव्यं पशुभिर्मे ध्यैरथ बीजैः फलैरपि

పార్థివుడు ఇలా అన్నాడు—విధిగా ఉపదేశించినట్లే యజ్ఞం చేయవలెను. నా యజ్ఞం పశువులతో, మేధ్య ద్రవ్యాలతో, అలాగే బీజాలు మరియు ఫలాలతో కూడ చేయవలెను.

Verse 27

हिंसास्वभावो यज्ञस्य इति मे दर्शनागमौ / यथेह देवता मन्त्रा हिंसालिङ्गा महर्षिभिः

నా దర్శనాలు, ఆగమాలు ఇలా చెబుతున్నాయి—యజ్ఞ స్వభావమే హింసతో కూడినది; ఎందుకంటే ఇక్కడ దేవతామంత్రాలు మహర్షులచే హింసా-లక్షణములు కలవిగా చెప్పబడ్డాయి.

Verse 28

दीर्घेण तपसा युक्तैर्दर्शनैस्तारकादिभिः / तत्प्रामाण्यान्मया चोक्तं तस्मात्स प्राप्तुमर्हथ

దీర్ఘ తపస్సుతో యుక్తమైన తారకాది దర్శనాల ప్రామాణ్యాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని నేను ఇది చెప్పాను; కాబట్టి మీరు దానిని స్వీకరించుటకు అర్హులు.

Verse 29

यदि प्रमाणं तान्येव मन्त्रवाक्यानि वै द्विजाः / तथा प्रवततां यज्ञो ह्यन्यथा वो ऽनृतं वचः

హే ద్విజులారా! ప్రమాణం ఆ మంత్రవాక్యాలే అయితే, యజ్ఞం అలాగే కొనసాగనివ్వండి; లేకపోతే మీ మాట అసత్యమవుతుంది.

Verse 30

एवं कृतोत्तरास्ते वै युक्तात्मानस्तपोधनाः / अवश्यभावितं दृष्ट्वा तमथो वाग्यताभवन्

ఇలా ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చిన ఆ యుక్తాత్ములు, తపోధన మహర్షులు, అది తప్పనిసరి అని గ్రహించి, తరువాత వాక్సంయమంతో మౌనమయ్యారు.

Verse 31

इत्युक्तमात्रे नृपतिः प्रविवेश रसातलम् / ऊर्ध्वचारी वसुर्भूत्वा रसातलचरो ऽभवत्

అని చెప్పిన మాత్రానే ఆ నృపతి రసాతలంలో ప్రవేశించాడు; ఊర్ధ్వచారి వసువై రసాతలచరుడయ్యాడు.

Verse 32

वसुधा तलवासी तु तेन वाक्येन सो ऽभवत् / धर्माणां संशयच्छेत्ता राजा वसुरधोगतः

ఆ వాక్యంతోనే అతడు వసుధాతలవాసి అయ్యాడు; ధర్మసంశయాలను ఛేదించే రాజు వసు అధోగతిని పొందాడు.

Verse 33

तस्मान्न वाच्यमेकेन बहुज्ञेनापि संशये / बहुद्वारस्य धर्मस्य सूक्ष्मा दूरतरा गतिः

కాబట్టి సందేహంలో ఒకడే—బహుజ్ఞుడైనా—తీర్మానంగా పలకకూడదు; అనేక ద్వారాలున్న ధర్మగతి సూక్ష్మమై అత్యంత దూరగామి.

Verse 34

तस्मान्न निश्चयाद्वक्तुं धर्मः शक्यस्तु केनचित् / देवानृषीनुपादाय स्वायंभुवमृते मनुम्

కాబట్టి దేవులు, ఋషుల ఆశ్రయం లేకుండా—స్వాయంభువ మనువును తప్ప—ఎవ్వరూ ధర్మాన్ని నిశ్చయంగా చెప్పలేరు.

Verse 35

तस्मादहिंसा धर्मस्य द्वारमुक्तं महर्षिभिः / ऋषिकोटिसहस्राणि स्वतपोभिर्दिवं ययुः

కాబట్టి మహర్షులు అహింసనే ధర్మద్వారమని చెప్పారు; కోటి సహస్రాల ఋషులు తమ తపస్సుతో స్వర్గానికి వెళ్లారు.

Verse 36

तस्मान्न दानं यज्ञं वा प्रशंसंति महर्षयः / उञ्छमूलफलं शाकमुदपात्रं तपोधनाः

అందుచేత మహర్షులు దానం గాని యజ్ఞం గాని ప్రశంసించరు; తపోధనులు ఉఞ్ఛవృత్తి, మూల-ఫల-శాకము మరియు జలపాత్రమును శ్రేష్ఠమని చెబుతారు।

Verse 37

एतद्दत्वा विभवतः स्वर्गे लोके प्रतिष्ठिताः / अद्रोहश्चाप्य लोभश्च तपो भुतदया दमः

ఇవన్నీ దానమిచ్చిన సామర్థ్యవంతులు స్వర్గలోకంలో స్థిరపడతారు; అద్రోహం, అలోభం, తపస్సు, భూతదయ, దమం—ఇవే వారి గుణాలు।

Verse 38

ब्रह्मचर्यं तथा सत्यमनुक्रोशः क्षमा धृतिः / सनातनस्य धर्मस्य मूलमेतद्दुरासदम्

బ్రహ్మచర్యం, సత్యం, అనుకంప, క్షమ, ధైర్యం—ఇవే సనాతన ధర్మానికి దుర్లభమైన మూలము।

Verse 39

श्रूयन्ते हि तपःसिद्धा ब्रह्मक्षत्रादयो ऽनघाः / प्रियव्रतोत्तानपादौ ध्रुवो मेधातिथिर्वसुः

తపస్సుతో సిద్ధి పొందిన నిర్దోష బ్రాహ్మణ-క్షత్రియాదులు ఉన్నారని వినబడుతుంది—ప్రియవ్రత, ఉత్తానపాద, ధ్రువ, మేధాతిథి, వసు।

Verse 40

सुधामा विरजाश्चैव शङ्खः पाण्ड्यज एव च / प्राजीनबर्हिः पर्जन्यो हविर्धानादयो नृपः

అలాగే సుధామా, విరజా, శంఖ, పాండ్యజ; మరియు రాజులు ప్రాజీనబర్హి, పర్జన్య, హవిర్ధాన మొదలైనవారు కూడా (తపస్సిద్ధులు) అని చెప్పబడతారు।

Verse 41

एते चान्ये च बहवः स्वैस्तपोभिर्दिवं गताः / राजर्षयो महासत्त्वा येषां कीर्त्तिः प्रतिष्ठिता

ఇవీ మరియు మరెందరో తమ తమ తపస్సులతో స్వర్గలోకాన్ని పొందారు. వారు మహాసత్త్వులైన రాజర్షులు; వారి కీర్తి స్థిరంగా ప్రతిష్ఠితమైంది.

Verse 42

तस्माद्विशिष्यते यज्ञात्तपः सर्वैस्तु कारणः / ब्रह्मणा तपसा सृष्टं जगद्विश्वमिदं पुरा

అందువల్ల యజ్ఞం కంటే తపస్సే విశిష్టం; అది సమస్తానికి కారణం. పూర్వకాలంలో బ్రహ్మ తపస్సుతోనే ఈ సమస్త విశ్వజగత్తును సృష్టించాడు.

Verse 43

तस्मान्नान्वेति तद्यज्ञस्तपोमूलमिदं स्मृतम् / द्रव्यमन्त्रात्मको यज्ञस्तपस्त्वनशनात्मकम्

అందువల్ల ఆ యజ్ఞం (తపస్సుకు) సమానంగా ఉండదు; ఇది తపస్సునే మూలమని స్మృతిలో చెప్పబడింది. యజ్ఞం ద్రవ్య-మంత్ర స్వరూపం; తపస్సు అనశన స్వరూపం.

Verse 44

यज्ञेन देवानाप्नोति वैराजं तपसा पुनः / ब्राह्मं तु कर्म संन्यासाद्वैराग्यात्प्रकृतेर्जयम्

యజ్ఞం ద్వారా దేవతలను పొందుతాడు; తపస్సు ద్వారా వైరాజ పదాన్ని పొందుతాడు. కాని సన్న్యాసం, వైరాగ్యం ద్వారా బ్రాహ్మ కర్మ—అంటే ప్రకృతిపై జయం—సిద్ధిస్తుంది.

Verse 45

ज्ञानात्प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैतागतयः स्मृताः / एवं विवादः सुमहान्य ज्ञस्यासीत्प्रवर्त्तने

జ్ఞానంతో కైవల్యం పొందుతాడు—ఇవి ఐదు గతులుగా స్మృతిలో చెప్పబడ్డాయి. ఈ విధంగా యజ్ఞ ప్రవర్తన విషయంలో మహా వివాదం ఏర్పడింది.

Verse 46

देवतानामृषीणां च पूर्व स्वायंभुवे ऽन्तरे / ततस्तमृषयो दृष्ट्वा हतं धर्मबलेन तु

దేవతలూ ఋషులూ ఉన్న ఆ ప్రాచీన స్వాయంభువ మన్వంతరంలో, ఋషులు అతనిని ధర్మబలంతో హతుడై ఉన్నట్లు చూచిరి.

Verse 47

वसोर्वाक्यमना दृत्य जगमुः सर्वे यथागतम् / गतेषु मुनिसंघेषु देवा यज्ञं समाप्नुवन्

వసువు మాటను లెక్కచేయక వారు అందరూ వచ్చినట్లే తిరిగి వెళ్లిరి. మునిసంఘాలు వెళ్లిన తరువాత దేవతలు యజ్ఞాన్ని సమాప్తం చేసిరి.

Verse 48

यज्ञप्रवर्त्तनं ह्येवमासीत्स्वायंभुवे ऽन्तरे / ततः प्रभृति यज्ञो ऽयं युगैः सह विवर्त्तितः

స్వాయంభువ మన్వంతరంలో యజ్ఞప్రవర్తనం ఇలానే జరిగింది. అప్పటినుంచి ఈ యజ్ఞం యుగాలతో పాటు పరివర్తన చెందుతూ వచ్చింది.