Shloka 1
Saṃkhyāvarta (संख्यावर्त्त): Commencement of Yajña at the Dawn of Tretāyuga
Devanagari script
इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे संख्यावर्त्तो नामैकोनत्रिशत्तमो ऽध्यायः शांशापायनिरुवाच कथं त्रेतायुगमुखे यज्ञस्य स्यात्प्रवर्त्तनम् / पूर्वं स्वायंभुवे सर्गे यथावत्तच्च ब्रूहि मे
Transliteration
iti śrī brahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde saṃkhyāvartto nāmaikonatriśattamo 'dhyāyaḥ śāṃśāpāyaniruvāca kathaṃ tretāyugamukhe yajñasya syātpravarttanam / pūrvaṃ svāyaṃbhuve sarge yathāvattacca brūhi me
Translation
ఇట్లు శ్రీ బ్రహ్మాండ మహాపురాణంలో, వాయుప్రోక్త పూర్వభాగంలోని ద్వితీయ అనుషంగపాదంలో ‘సంఖ్యావర్త్త’ అనే ఇరవై తొమ్మిదవ అధ్యాయం. శాంశపాయనుడు పలికెను—త్రేతాయుగ ఆరంభంలో యజ్ఞప్రవర్తనం ఎలా జరిగింది? పూర్వం స్వాయంభువ సర్గంలో జరిగినట్లు యథావిధిగా నాకు చెప్పుము।
Word by Word
itithus
iti:
Sambandha (सम्बन्ध/quotative marker)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formअव्यय; इति-शब्दः (quotative particle)
śrīrevered, auspicious
śrī:
Sambandha (सम्बन्ध/benedictive)
TypeNoun
Rootśrī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; मंगल/उपाधि-शब्दः (honorific)
brahmāṇḍein the Brahmāṇḍa (Purāṇa)
brahmāṇḍe:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootbrahmāṇḍa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; locative
mahāpurāṇein the great Purāṇa
mahāpurāṇe:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootmahā + purāṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; ‘महच्च तत् पुराणम्’
vāyu-proktespoken by Vāyu
vāyu-prokte:
Sambandha (सम्बन्ध/qualifier)
TypeAdjective
Rootvāyu + prokta (कृदन्त; √vac (धातु) + ktá)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; कर्मधारय/षष्ठी-तत्पुरुषार्थः ‘वायुनाऽुक्ते’ (spoken by Vāyu)
pūrvabhāgein the earlier section
pūrvabhāge:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootpūrva + bhāga (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; ‘पूर्वः भागः’ (earlier part)
dvitīyein the second
dvitīye:
Sambandha (सम्बन्ध/qualifier)
TypeAdjective
Rootdvitīya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; ordinal ‘second’ (agreeing with bhāga/pāda)
anuṣaṅga-pādein the Anuṣaṅga section
anuṣaṅga-pāde:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootanuṣaṅga + pāda (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; ‘अनुषङ्गस्य पादः’ (section called Anuṣaṅga)
saṃkhyāvarttaḥSaṃkhyāvartta
saṃkhyāvarttaḥ:
Karta (कर्ता/subject)
TypeNoun
Rootsaṃkhyā + vartta (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; chapter-title noun
nāmanamed
nāma:
Sambandha (सम्बन्ध/naming marker)
TypeIndeclinable
Rootnāma (अव्यय)
Formअव्यय; नाम-शब्दः (particle meaning ‘by name’)
ekona-triśattamaḥtwenty-ninth
ekona-triśattamaḥ:
Sambandha (सम्बन्ध/qualifier)
TypeAdjective
Rootekona + triśat + tama (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; ordinal ‘(one-less-than-thirty)=29th’ qualifying adhyāyaḥ
adhyāyaḥchapter
adhyāyaḥ:
Karta (कर्ता/subject)
TypeNoun
Rootadhyāya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
śāṃśāpāyanaḥŚāṃśāpāyana
śāṃśāpāyanaḥ:
Karta (कर्ता/subject)
TypeNoun
Rootśāṃśāpāyana (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; proper noun
uvācasaid
uvāca:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√vac (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; parasmaipada
kathamhow
katham:
Prashna (प्रश्न/ manner)
TypeIndeclinable
Rootkatham (अव्यय)
Formअव्यय; प्रश्नार्थक-अव्यय (interrogative adverb)
tretā-yuga-mukheat the start of the Tretā age
tretā-yuga-mukhe:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Roottretā + yuga + mukha (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; ‘त्रेतायुगस्य मुखे’ (at the beginning of Tretā-yuga)
yajñasyaof the sacrifice
yajñasya:
Sambandha (सम्बन्ध/possessor)
TypeNoun
Rootyajña (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन; genitive
syātwould be / should be
syāt:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√as (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; parasmaipada
pravarttanamthe commencement
pravarttanam:
Karma (कर्म/object of inquiry)
TypeNoun
Rootpravarttana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; verbal noun ‘setting in motion’
pūrvamformerly, earlier
pūrvam:
Kala (काल/temporal)
TypeIndeclinable
Rootpūrva (प्रातिपदिक/अव्ययीभाव-प्रयोग)
Formअव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (temporal adverb)
svāyaṃbhuvein the Svāyambhuva (period)
svāyaṃbhuve:
Sambandha (सम्बन्ध/qualifier)
TypeAdjective
Rootsvāyaṃbhuva (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; ‘स्वायम्भुव’ (of Svāyambhuva [Manu]) qualifying sarge
sargein the creation
sarge:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootsarga (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; locative
yathāvatproperly
yathāvat:
Prakara (प्रकार/manner)
TypeIndeclinable
Rootyathāvat (अव्यय)
Formअव्यय; manner adverb ‘properly, as it should be’
tatthat
tat:
Karma (कर्म/object)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; सर्वनाम
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/conjunction)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
brūhitell
brūhi:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√brū (धातु)
Formलोट् (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd), एकवचन; parasmaipada
meto me
me:
Sampradana (सम्प्रदान/recipient)
TypeNoun
Rootmad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी/चतुर्थी-एकवचन (6th/4th sg) एन्क्लिटिक रूप ‘मे’; here dative sense (to me)