Adhyaya 3

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापादे नैमिषाख्यानकथनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः सूत उवाच शृणु तेषां कथां दिव्यां सर्वपापप्रमोचनीम् / कथ्यमानां मया चित्रां बह्वर्थां श्रुतिसंमताम्

ఇట్లు శ్రీబ్రహ్మాండ మహాపురాణంలో, వాయుప్రోక్త పూర్వభాగంలోని ప్రథమ ప్రక్రియాపాదంలో ‘నైమిషాఖ్యానకథనం’ అనే ద్వితీయ అధ్యాయం. సూతుడు పలికెను—వారి దివ్యకథను వినుడి; అది సమస్త పాపాలను తొలగించునది. నేను చెప్పుచున్న ఈ కథ విచిత్రమై, బహుఅర్థములతో, శ్రుతిసమ్మతమై యున్నది.

Verse 2

य इमां धारयेन्नित्यं शृणुयाद्वाप्यभीक्ष्णशः / स्ववंशं धारणं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते

ఇదిని నిత్యం ధారించువాడు గాని, లేక పదేపదే వినువాడు గాని, తన వంశాన్ని స్థిరపరచుకొని స్వర్గలోకంలో మహిమ పొందును.

Verse 3

विश्वतारा या च पञ्च यथावृत्तं यथाश्रुतम् / कीर्त्यमानं निबोधार्थं पूर्वेषां कीर्त्तिवर्द्धनम्

‘విశ్వతారా’ మరియు ఆ ఐదు విషయాలు—ఎలా జరిగాయో, ఎలా విన్నామో అట్లే కీర్తింపబడుతున్నవి; అర్థం గ్రహించుటకును, పూర్వుల కీర్తిని వృద్ధి చేయుటకును.

Verse 4

धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं शत्रुघ्नमेव च / कीर्त्तनं स्थिरकीर्तीनां सर्वेषां पुण्यकर्मणाम्

ఈ కీర్తనం ధన్యకరం, యశస్సును ప్రసాదించేది, ఆయుష్షును పెంపొందించేది, స్వర్గప్రదం మరియు శత్రునాశకం; స్థిరకీర్తిగల సమస్త పుణ్యకర్మల గానం ఇదే.

Verse 5

यस्मात्कल्पायते कल्पः समग्रं शुचये शुचिः / तस्मै हिरण्यगर्भाय पुरुषायेश्वराय च

యావనివలన ఈ కల్పము సమగ్రంగా ఏర్పడుతుందో, తాను శుచియై శుచిత్వాన్ని ప్రసాదించునో—ఆ హిరణ్యగర్భుడైన పురుషేశ్వరునికి నమస్కారం.

Verse 6

अजाय प्रथमायैव वरिष्ठाय प्रजासृजे / ब्रह्मणे लोकतन्त्राय नमस्कृत्य स्वयंभुवे

అజుడు, ప్రథముడు, శ్రేష్ఠుడు, ప్రజాసృష్టికర్త, లోకతంత్రాధిపతి అయిన బ్రహ్మ—ఆ స్వయంభువునకు నమస్కరించి (నేను వివరిస్తాను).

Verse 7

महदाद्यं विशेषान्तं सवैरूप्यं सलक्षणम् / पञ्चप्रमाणं षद्श्रान्तः पुरुषाधिष्ठितं च यत्

మహత్తత్వం నుండి విశేషాంతం (తన్మాత్ర/భూత) వరకు విస్తరించినది, వివిధ రూపాలు లక్షణాలతో కూడినది; పంచ ప్రమాణాలతో గ్రాహ్యమైనది, షడ్విధ విస్తారమై, పురుషాధిష్ఠితమైనది.

Verse 8

आसंयमात्प्रवक्ष्यामि भूतसर्गमनुत्तमम् / अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम्

ఇప్పుడు నేను క్రమంగా అనుత్తమమైన భూతసర్గాన్ని వివరిస్తాను. అవ్యక్తమైన కారణం ఏదైతే ఉందో, అది నిత్యము, సత్-అసత్ స్వరూపమైంది.

Verse 9

प्रधानं प्रकृतिं चैव यमाहुस्तत्त्वचिन्तकाः / गन्धरूपरसैर्हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम्

తత్త్వచింతకులు ‘ప్రధానం’ మరియు ‘ప్రకృతి’ అని చెప్పేది గంధ-రూప-రసరహితం, శబ్ద-స్పర్శవివర్జితం.

Verse 10

जगद्योनिम्महाभूतं परं ब्रह्मसनातनम् / विग्रहं सर्वभूतानामव्यक्तमभवत्किल

అది జగత్తుకు యోని అయిన మహాభూతం, సనాతన పరబ్రహ్మ; సమస్త భూతాల ఆధారరూపం—నిశ్చయంగా అవ్యక్తంగా ఉండెను.

Verse 11

अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् / असांप्रतिकमज्ञेयं ब्रह्म यत्सदसत्परम्

ఆ బ్రహ్మ ఆది-అంతరహితం, అజం, సూక్ష్మం, త్రిగుణాత్మకం, సృష్టి-లయకారణం; అపూర్వం, అజ్ఞేయం, సత్-అసత్‌కు పరమైనది.

Verse 12

तस्यात्मना सर्वमिदं व्याप्तमासीत्तमोमयम् / गुणसाम्ये तदा तस्मिन्नविभातं तमोमयम्

ఆయన ఆత్మచేత ఇదంతా తమోమయంగా వ్యాపించి ఉండెను; అప్పుడు గుణసామ్యంలో ఉన్న ఆ స్థితిలో ఏదీ ప్రకాశించలేదు—అంతా తమోమయమే.

Verse 13

सर्गकाले प्रधानस्य क्षत्रज्ञाधिष्ठितस्य वै / गुणभावाद्भासमाने महातत्त्व बभूव ह

సృష్టికాలంలో, క్షేత్రజ్ఞుడు అధిష్ఠించిన ఆ ప్రధానంలో గుణభావం ప్రకాశించగా, మహత్తత్త్వం ఉద్భవించింది.

Verse 14

सूक्ष्मः स तु महानग्रे अव्यक्तेन समावृतः / सत्त्वोद्रेको महानग्रे सत्त्वमात्रप्रकाशकः

ఆ సూక్ష్మ తత్త్వము ఆదిలో ‘మహాన్’గా అవ్యక్తముచే ఆవరించబడెను; ఆదిలో సత్త్వోద్భవము బలంగా ఉండి సత్త్వమాత్రమును ప్రకాశింపజేయును।

Verse 15

सत्त्वान्महान्स विज्ञेय एकस्तत्कारणः समृतः / निङ्गमात्रं समुत्पन्नं क्षेत्रज्ञाधिष्टितं महत्

సత్త్వమునుండి ‘మహాన్’ను గ్రహించవలెను; అతడే దాని ఏకైక కారణమని చెప్పబడెను. లింగమాత్రమైన మహత్ ఉద్భవించి, క్షేత్రజ్ఞునిచే అధిష్ఠితమై యుండును।

Verse 16

संकल्पो ऽध्यवसायश्च तस्य वृत्तिद्वयं स्मृतम् / महासृष्टिं च कुरुते वीतमानः सिसृक्षया

సంకల్పము, అధ్యవసాయము—ఇవి అతని రెండు వృత్తులని చెప్పబడెను; సృష్టించాలనే ఆకాంక్షతో ప్రేరితుడై మహాసృష్టిని నిర్వహించును।

Verse 17

धर्मादीनि च भूतानि लोकतत्त्वार्थहेतवः / मनो महात्मनि ब्रह्म दुर्बुद्धिख्यातिरीश्वरात्

ధర్మాది తత్త్వములు మరియు భూతములు లోకతత్త్వార్థమునకు కారణములు. మనస్సు మహాత్మ బ్రహ్మలో స్థితమై యుండును; ఈశ్వరుని నుండే దుర్బుద్ధి ఖ్యాతి (ఉద్భవము) కలుగును।

Verse 18

प्रज्ञासंधिश्च सर्वस्वं संख्यायतनरश्मिभिः / मनुते सर्वभूतानां तस्माच्चेष्टफलो विभुः

ప్రజ్ఞాసంధి యే సర్వస్వము, సాంఖ్యాయతనరశ్ములతో విస్తరించియున్నది. ఆ విభువు సమస్తభూతముల విషయమై మననము చేయును; అందుచేత చేష్టాకర్మఫలము ఆయన నుండే కలుగును।

Verse 19

भोक्ता त्राता विभक्तात्मा वर्त्तनं मन उच्यते / तत्त्वानां संग्रहे यस्मान्महांश्च परिमाणतः

భోగించువాడు, రక్షించువాడు, ఆత్మను విభజించువాడు—అటువంటి మనస్సు యొక్క ప్రవృత్తి ‘మన’మని చెప్పబడుతుంది; తత్త్వాలను సంగ్రహించుటవలన అది పరిమాణములో మహత్తరమైనది.

Verse 20

शेषेभ्यो गुणातत्त्वेभ्यो महानिव तनुः स्मृतः / विभक्तिमानं मनुते विभागं मन्यते ऽपि वा

మిగిలిన గుణతత్త్వాలకన్నా ఇది మహత్తు వలె సూక్ష్మ దేహమని స్మరించబడింది; ఇది విభజనగలదానిని గ్రహిస్తుంది, విభాగాన్ని కూడా అంగీకరిస్తుంది.

Verse 21

पुरुषो भोगसंबन्धात्तेन चासौ सति स्मृतः / बृहत्त्वाद्वृंहणत्वाच्च भावानामखिलाश्रयात्

భోగసంబంధమువలన అతడు ‘పురుషుడు’ అని స్మరించబడతాడు; అందువల్లనే అతడు ‘సత్’ అని కూడా చెప్పబడెను—విస్తారత్వం, వృద్ధిచేయు శక్తి, సమస్త భావాలకు ఆశ్రయమగుట వలన.

Verse 22

यस्माद्वृंहयत भावान् ब्रह्मा तेन निरुच्यते / आपूरयति यस्माच्च सर्वान् देहाननुग्रहैः

అతడు భావాలను వృద్ధిచేయునందున ‘బ్రహ్మా’ అని నిరూచ్యుడగును; అలాగే అనుగ్రహములతో సమస్త దేహాలను పరిపూర్ణం చేయునందున.

Verse 23

बुध्यते पुरुषश्चात्र सर्वान् भावान्पृथक् पृथक् / तस्मिंस्तु कार्यकरणं संसिद्धं ब्रह्मणः पुरा

ఇక్కడ పురుషుడు సమస్త భావాలను వేరు వేరుగా గ్రహించును; మరియు అతనిలోనే బ్రహ్ముని కార్య-కరణము (కార్యసాధన సాధనాలు) పూర్వమే సిద్ధమై ఉంటుంది.

Verse 24

प्राकृतं देवि वर्तं मां क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंमितः / स वै शरीरी प्रथमः पुरा पुरुष उच्यते

దేవీ, నేను ప్రాకృత స్థితిలో ఉన్నాను; బ్రహ్మసమమైన క్షేత్రజ్ఞుడే ఆది శరీరధారి, పురాతనంగా ‘పురుషుడు’ అని పిలువబడెను।

Verse 25

आदिकर्त्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्त्तिनाम्

అతడే సమస్త భూతములకు ఆదికర్త, బ్రహ్మ ఆది కాలంలో ప్రత్యక్షమై నిలిచినవాడు।

Verse 26

हिरण्यगभः सो ऽण्डे ऽस्मिन्प्रादुर्भूतश्चतुर्मुखः / सर्गे च प्रतिसर्गे च क्षेत्रज्ञो ब्रह्म संसितः

ఆ హిరణ్యగర్భుడు ఈ అండంలో చతుర్ముఖుడై ప్రాదుర్భవించాడు; సర్గంలోనూ ప్రతిసర్గంలోనూ అతడు బ్రహ్మసమ క్షేత్రజ్ఞుడు।

Verse 27

करणैः सह पृच्छन्ते प्रत्याहारेस्त्यजन्ति च / भजन्ते च पुनर्देहांस्ते समाहारसंधिसु

వారు ఇంద్రియాలతో కలిసి ప్రశ్నిస్తారు, ప్రత్యాహారంలో విడిచిపెడతారు కూడా; సమాహార-సంధులలో వారు మళ్లీ మళ్లీ దేహాలను పొందుతారు।

Verse 28

हिरण्मयस्तु यो मेरुस्तस्योद्धर्तुर्महात्मनः / गर्तोदकं सबुदास्तु हरेयुश्चापि पञ्चताः

సువర్ణమయమైన ఆ మేరు పర్వతాన్ని ఎత్తువాడు మహాత్ముడై; గర్తంలోని నీటిని బుడగలతో కూడి తీసుకుపోవుదురు—ఆ ఐదూ పంచత్వాన్ని పొందుదురు।

Verse 29

यस्मिन्नण्ड इमे लोकाः सप्त वै संप्रतिष्ठिताः / पृथिवी सप्तभिर्द्वीपैः समुद्रैः सह सप्तभिः

ఏ బ్రహ్మాండ అండంలో ఈ ఏడు లోకాలు స్థిరంగా ప్రతిష్ఠితమై ఉన్నాయో, అందులోనే భూమి ఏడు ద్వీపాలు మరియు ఏడు సముద్రాలతో సహా నిలిచియున్నది।

Verse 30

पर्वतैः सुमहद्भिश्च नदीभिश्च सहस्रशः / अन्तःस्थस्य त्विमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत्

అత్యంత మహత్తర పర్వతాలు, వేలాది నదులతో కూడి—ఆ అండంలో అంతఃస్థంగా ఈ లోకాలు ఉన్నాయి; ఇదే అంతర్విశ్వమైన జగత్తు।

Verse 31

चन्द्रादित्यौ सनक्षतौ संग्रहः सह वायुना / लोकालोकं च यत् किञ्चिदण्डे तस्मिन्प्रतिष्टितम्

చంద్రుడు, సూర్యుడు నక్షత్రాలతో సహా, వాయువుతో కూడిన సమస్త సమాహారం—లోకమూ అలోకమూ ఏదైతే ఉందో, అది అంతా ఆ అండంలోనే ప్రతిష్ఠితమై ఉంది।

Verse 32

आपो दशगुणे नैव तेजसा बाह्यतो वृताः / तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुना वृतम्

జలతత్త్వం బయట నుండి దశగుణమైన తేజస్సుతో ఆవరించబడింది; తేజస్సు కూడా బయట నుండి దశగుణమైన వాయుతత్త్వంతో ఆవరించబడింది।

Verse 33

वायुर्दशगुणेनैव बाह्यतो नभसा वृतः / आकाशमावृतं सर्वं बहिर्भूतादिना तथा

వాయుతత్త్వం కూడా బయట నుండి దశగుణమైన నభస్సు (ఆకాశం) చేత ఆవరించబడింది; ఆకాశమంతటినీ అలాగే బయట నుండి భూతాది ఆవరణం కప్పివేస్తుంది।

Verse 34

भूतादिर्महता चैव प्रधानेनावृतो महान् / एभिरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम्

భూతాది మహత్తత్త్వం మహత్ మరియు ప్రధానంతో ఆవరించబడి ఉంది; ఈ ఏడు ప్రాకృత ఆవరణాలతో బ్రహ్మాండ అండం చుట్టుముట్టబడి ఉంది.

Verse 35

इच्छया वृत्य चान्योन्यमरणे प्रकृतयः स्थितः / प्रसर्गकाले स्थित्वा च ग्रसंतस्च परस्परम्

ఇచ్ఛా మరియు ప్రవృత్తి వలన ప్రకృతులు పరస్పర పోరాటంలో నిలిచివుంటాయి; సృష్టికాలంలో స్థిరమై ఒకదానిని ఒకటి గ్రసిస్తాయి.

Verse 36

एवं परस्परैश्चैव धारयन्ति परस्परम् / आधाराधेयभावेन विकारास्ते विकारिषु

ఇలా అవి పరస్పరం ఒకదానిని ఒకటి ధరిస్తాయి; ఆధార-ఆధేయ భావంతో ఆ వికారాలు వికారి తత్త్వాలలో నిలిచివుంటాయి.

Verse 37

अव्यक्तं क्षेत्रमित्युक्तं ब्रह्म क्षेत्रज्ञमुच्यते / इत्येवं प्राकृतः सर्गः क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु सः

అవ్యక్తాన్ని ‘క్షేత్రం’ అని, బ్రహ్మను ‘క్షేత్రజ్ఞుడు’ అని అంటారు; ఈ విధంగా ఈ ప్రాకృత సృష్టి క్షేత్రజ్ఞుని అధిష్ఠానంలోనే ఉంది.

Verse 38

अबुद्धिपूर्वः प्रथमः प्रादुर्भूतस्तडिद्यथा / एतद्धिरण्यगर्भस्य चन्म यो वेत्ति तत्त्वतः / आयुष्मान्कीर्तिमान्धन्यः प्रज्ञावांश्च न संशयः

ఆది ప్రాదుర్భావం బుద్ధికి ముందే మెరుపువలె జరిగింది; హిరణ్యగర్భుని ఈ జన్మను తత్త్వంగా తెలిసినవాడు దీర్ఘాయుష్మంతుడు, కీర్తిమంతుడు, ధన్యుడు, ప్రాజ్ఞుడు అవుతాడు—సందేహం లేదు.