Shloka 7
Bhūtasarga-Prakaraṇa
Account of Elemental Creation from Avyakta to Mahat
Devanagari script
महदाद्यं विशेषान्तं सवैरूप्यं सलक्षणम् / पञ्चप्रमाणं षद्श्रान्तः पुरुषाधिष्ठितं च यत्
Transliteration
mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ savairūpyaṃ salakṣaṇam / pañcapramāṇaṃ ṣadśrāntaḥ puruṣādhiṣṭhitaṃ ca yat
Translation
మహత్తత్వం నుండి విశేషాంతం (తన్మాత్ర/భూత) వరకు విస్తరించినది, వివిధ రూపాలు లక్షణాలతో కూడినది; పంచ ప్రమాణాలతో గ్రాహ్యమైనది, షడ్విధ విస్తారమై, పురుషాధిష్ఠితమైనది.
Word by Word
महत्-आद्यम्beginning with Mahat
महत्-आद्यम्:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक) + आद्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; तत्पुरुषः ‘महतः आद्यं’ (beginning with Mahat)
विशेष-अन्तम्ending in the specific elements
विशेष-अन्तम्:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootविशेष (प्रातिपदिक) + अन्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; तत्पुरुषः ‘विशेषे अन्तः’ (ending in the particulars)
स-वैरूप्यम्with manifold forms
स-वैरूप्यम्:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootस (उपसर्ग/सह) + वैरूप्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; अव्ययीभावः ‘सह वैरूप्येण’ (with diversity of forms)
स-लक्षणम्with distinguishing marks
स-लक्षणम्:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootस (उपसर्ग/सह) + लक्षण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; अव्ययीभावः ‘सह लक्षणेन’ (with characteristics)
पञ्च-प्रमाणम्having five measures
पञ्च-प्रमाणम्:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootपञ्च (संख्या-प्रातिपदिक) + प्रमाण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; द्विगु-समासः (having five measures/standards)
षट्-श्रान्तःsixfold (reading/meaning uncertain)
षट्-श्रान्तः:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootषट् (संख्या-प्रातिपदिक) + श्रान्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; द्विगु-समासः; पाठभेद/अर्थदुर्बोध: ‘sixfold …’ (uncertain)
पुरुष-अधिष्ठितम्presided over by the Puruṣa
पुरुष-अधिष्ठितम्:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootपुरुष (प्रातिपदिक) + अधिष्ठित (प्रातिपदिक; √स्था with अधि, क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; तत्पुरुषः ‘पुरुषेण अधिष्ठितम्’
चand
च:
सम्बन्ध/समुच्चय (Conjunction/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक (conjunction)
यत्which, that which
यत्:
सम्बन्ध (Relative/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; relative pronoun