Shloka 26
Bhūtasarga-Prakaraṇa
Account of Elemental Creation from Avyakta to Mahat
Devanagari script
हिरण्यगभः सो ऽण्डे ऽस्मिन्प्रादुर्भूतश्चतुर्मुखः / सर्गे च प्रतिसर्गे च क्षेत्रज्ञो ब्रह्म संसितः
Transliteration
hiraṇyagabhaḥ so 'ṇḍe 'sminprādurbhūtaścaturmukhaḥ / sarge ca pratisarge ca kṣetrajño brahma saṃsitaḥ
Translation
ఆ హిరణ్యగర్భుడు ఈ అండంలో చతుర్ముఖుడై ప్రాదుర్భవించాడు; సర్గంలోనూ ప్రతిసర్గంలోనూ అతడు బ్రహ్మసమ క్షేత్రజ్ఞుడు।
Word by Word
हिरण्यगर्भःHiraṇyagarbha
हिरण्यगर्भः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootहिरण्य + गर्भ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular); तत्पुरुषः: हिरण्यस्य गर्भः
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)
अण्डेin the egg (cosmic egg)
अण्डे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootअण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (Neuter, Locative, Singular)
अस्मिन्in this
अस्मिन्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (Neuter, Locative, Singular)
प्रादुर्भूतःmanifested, arisen
प्रादुर्भूतः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootप्रादुस् (अव्यय) + भू (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि/भूतकाले कृदन्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (Past participle; Masculine, Nominative, Singular)
चतुर्मुखःfour-faced
चतुर्मुखः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootचतुर् + मुख (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular); बहुव्रीहिः: यस्य चत्वारि मुखानि सः
सर्गेin creation
सर्गे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootसर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Locative, Singular)
चand
च:
Sambandha (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)
प्रतिसर्गेin re-creation
प्रतिसर्गे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootप्रति + सर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Locative, Singular); तत्पुरुषः: प्रतिसर्गः (re-creation)
चand
च:
Sambandha (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)
क्षेत्रज्ञःknower of the field
क्षेत्रज्ञः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootक्षेत्रज्ञ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular); षष्ठी-तत्पुरुषः: क्षेत्रस्य ज्ञः
ब्रह्मBrahman / Brahmā (as context)
ब्रह्म:
Samanaadhikarana (समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (Neuter, Nom/Acc, Singular)
संसितःseated/established (as Brahman)
संसितः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootसम् + सि/शि (धातु: सि/शि = बन्धने/शयने इत्यादि; here as 'स्थित/आसीन' sense) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (Past participle; Masculine, Nominative, Singular)