Shloka 23
Bhūtasarga-Prakaraṇa
Account of Elemental Creation from Avyakta to Mahat
Devanagari script
बुध्यते पुरुषश्चात्र सर्वान् भावान्पृथक् पृथक् / तस्मिंस्तु कार्यकरणं संसिद्धं ब्रह्मणः पुरा
Transliteration
budhyate puruṣaścātra sarvān bhāvānpṛthak pṛthak / tasmiṃstu kāryakaraṇaṃ saṃsiddhaṃ brahmaṇaḥ purā
Translation
ఇక్కడ పురుషుడు సమస్త భావాలను వేరు వేరుగా గ్రహించును; మరియు అతనిలోనే బ్రహ్ముని కార్య-కరణము (కార్యసాధన సాధనాలు) పూర్వమే సిద్ధమై ఉంటుంది.
Word by Word
बुध्यतेunderstands; becomes aware
बुध्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√बुध् (धातु)
Formलट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
पुरुषःPuruṣa
पुरुषः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
अत्रhere
अत्र:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअत्र (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (adverb of place: here)
सर्वान्all
सर्वान्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; विशेषण
भावान्entities; states
भावान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootभाव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
पृथक्separately
पृथक्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootपृथक् (अव्यय)
Formरीति/प्रकारवाचक-अव्यय (adverb: separately)
पृथक्each separately
पृथक्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootपृथक् (अव्यय)
Formपुनरुक्ति (repetition for emphasis)
तस्मिन्in that
तस्मिन्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुं, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
तुbut; indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/विशेषण-अव्यय (but/indeed)
कार्यकरणम्effect and instrument (organs)
कार्यकरणम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootकार्य (प्रातिपदिक) + करण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; द्वन्द्वः (itaretara)—“कार्यं च करणं च” (effect and instrument/organ)
संसिद्धम्fully accomplished; established
संसिद्धम्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootसम् + √सिध् (धातु)
Formक्त (PPP) used adjectivally, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; “fully accomplished/established”
ब्रह्मणःof Brahmā
ब्रह्मणः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
पुराformerly; earlier
पुरा:
Kala (काल)
TypeIndeclinable
Rootपुरा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (adverb of time: formerly)