Shloka 24
Bhūtasarga-Prakaraṇa
Account of Elemental Creation from Avyakta to Mahat
Devanagari script
प्राकृतं देवि वर्तं मां क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंमितः / स वै शरीरी प्रथमः पुरा पुरुष उच्यते
Transliteration
prākṛtaṃ devi vartaṃ māṃ kṣetrajño brahmasaṃmitaḥ / sa vai śarīrī prathamaḥ purā puruṣa ucyate
Translation
దేవీ, నేను ప్రాకృత స్థితిలో ఉన్నాను; బ్రహ్మసమమైన క్షేత్రజ్ఞుడే ఆది శరీరధారి, పురాతనంగా ‘పురుషుడు’ అని పిలువబడెను।
Word by Word
प्राकृतम्natural, primordial
प्राकृतम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootप्राकृत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (Neuter, Nom/Acc, Singular); विशेषण
देविO goddess
देवि:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootदेवी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन (Feminine, Vocative, Singular)
वर्तम्existing, being
वर्तम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootवृत् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (Present active participle; Neuter, Nom/Acc, Singular)
माम्me
माम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formउत्तमपुरुष-सर्वनाम; द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (Pronoun; Accusative, Singular)
क्षेत्रज्ञःknower of the field (self)
क्षेत्रज्ञः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootक्षेत्रज्ञ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular); षष्ठी-तत्पुरुषः: क्षेत्रस्य ज्ञः
ब्रह्मसंमितःequal to Brahman / measured as Brahman
ब्रह्मसंमितः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootब्रह्म + संमित (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular); तत्पुरुषः: ब्रह्मणा संमितः/ब्रह्मसमः
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)
वैindeed
वै:
Sambandha/Emphasis (निपात)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिपात (particle/emphatic)
शरीरीembodied one
शरीरी:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootशरीरिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)
प्रथमःfirst
प्रथमः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootप्रथम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular); विशेषण
पुराformerly, in ancient times
पुरा:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootपुरा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (adverb of time)
पुरुषःPerson (Puruṣa)
पुरुषः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)
उच्यतेis called
उच्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलट्-लकार, कर्मणि-प्रयोग (passive), प्रथमपुरुष, एकवचन (Present, Passive, 3rd person, Singular)