Adhyaya 6
Dakṣa’s Daughters, Cosmic Lineages, and the Population of the Three Worlds
ఈ అధ్యాయంలో శుకదేవుడు బ్రహ్మ ఆజ్ఞతో ప్రజాపతి దక్షుడు (ప్రాచేతసుడు) అసిక్నీ గర్భంలో అరవై కుమార్తెలను కనిగి, వారి వివాహాలను విసర్గమనే ద్వితీయ సృష్టికి మార్గాలుగా ఏర్పాటు చేసినట్లు వర్ణిస్తాడు. పది కుమార్తెలు ధర్మరాజు/యమరాజును వివాహం చేసుకొని మౌహూర్తికాది వంశాలు, అష్ట వసువులు మొదలైన సంతానాన్ని ప్రసవించాయి; ఉపేంద్రుడు (జయంతుడు), విశ్వకర్మ వంటి ప్రముఖులు మరియు భగవంతుని విస్తారాలు (శిశుమారాది) కూడా పేర్కొనబడతాయి. తరువాత అంగిరసుడు, కృశాశ్వుడు వంటి ప్రజాపతులు, అలాగే కశ్యపుని భార్యలు వినత, కద్రూ మొదలైనవారి ద్వారా గరుడుడు, అరుణుడు, సర్పాలు, పక్షులు, శలభాదుల జననకథలు వస్తాయి. చంద్రదేవుని శాపం మరియు విమోచనాన్ని చెప్పి, కశ్యపుని ప్రధాన భార్యలు—అదితి, దితి, దను మొదలైనవారు—మరియు వారివలన పుట్టిన జాతులను లెక్కపెడతారు; చివరగా అదితి వంశారంభం, విశ్వరూపుని జననసందర్భం చూపించి, తదుపరి అధ్యాయంలో దేవ–అసుర ఉద్రిక్తతలు, పురోహితత్వం మరియు అధికార సంబంధ కథకు పీఠిక వేస్తుంది।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तत: प्राचेतसोऽसिक्न्यामनुनीत: स्वयम्भुवा । षष्टिं सञ्जनयामास दुहितृ: पितृवत्सला: ॥ १ ॥
శ్రీశుకదేవ గోస్వామి పలికెను—ఓ రాజా, అనంతరం స్వయంభూ బ్రహ్మ అభ్యర్థనచేత ప్రాచేతసుడైన దక్షుడు తన భార్య అసిక్నీ గర్భమున అరవై కుమార్తెలను జనింపజేసెను; వారు అందరూ తండ్రిపట్ల అపార స్నేహముగలవారు।
Verse 2
दश धर्माय कायादाद्द्विषट्त्रिणव चेन्दवे । भूताङ्गिर:कृशाश्वेभ्यो द्वे द्वे तार्क्ष्याय चापरा: ॥ २ ॥
అతడు ధర్మరాజు (యముడు)కు పది కుమార్తెలను, కశ్యపునకు పదమూడు, చంద్రదేవునకు ఇరవైఏడు, అలాగే అంగిరసుడు, కృశాశ్వుడు, భూతుడు వీరికి రెండేసి కుమార్తెలను దానమిచ్చెను; మిగిలిన నాలుగు కుమార్తెలను కూడా కశ్యపునకే ఇచ్చెను।
Verse 3
नामधेयान्यमूषां त्वं सापत्यानां च मे शृणु । यासां प्रसूतिप्रसवैर्लोका आपूरितास्त्रय: ॥ ३ ॥
ఇప్పుడు నా నుండి ఆ కుమార్తెలందరి పేర్లను, అలాగే వారి సంతానముల పేర్లను వినుము; వారి జననములూ వంశవృద్ధియూ చేత మూడు లోకములు నిండిపోయినవి।
Verse 4
भानुर्लम्बा ककुद्यामिर्विश्वा साध्या मरुत्वती । वसुर्मुहूर्ता सङ्कल्पा धर्मपत्न्य: सुताञ्शृणु ॥ ४ ॥
ధర్మరాజు (యముడు)కు ఇచ్చిన పది కుమార్తెల పేర్లు—భాను, లంబా, కకుద్, యామీ, విశ్వా, సాధ్యా, మరుత్వతీ, వసు, ముహూర్తా, సంకల్పా. ఇప్పుడు వారి కుమారుల పేర్లను వినుము।
Verse 5
भानोस्तु देवऋषभ इन्द्रसेनस्ततो नृप । विद्योत आसील्लम्बायास्ततश्च स्तनयित्नव: ॥ ५ ॥
ఓ రాజా, భాను గర్భమున దేవఋషభుడు అనే కుమారుడు జన్మించెను; అతనివలన ఇంద్రసేనుడు జన్మించెను. లంబా గర్భమున విద్యోతుడు అనే కుమారుడు పుట్టెను; అతనివలన సమస్త మేఘములు (స్తనయిత్నవః) ఉద్భవించెను।
Verse 6
ककुद: सङ्कटस्तस्य कीकटस्तनयो यत: । भुवो दुर्गाणि यामेय: स्वर्गो नन्दिस्ततोऽभवत् ॥ ६ ॥
కకుద గర్భమున ‘సంకట’ అనే కుమారుడు జన్మించాడు; అతని కుమారుడు ‘కీకట’. కీకట నుండి ‘దుర్గా’ అనే దేవగణములు పుట్టిరి. యామి నుండి ‘స్వర్గ’ మరియు స్వర్గ నుండి ‘నంది’ జన్మించాడు.
Verse 7
विश्वेदेवास्तु विश्वाया अप्रजांस्तान् प्रचक्षते । साध्योगणश्च साध्याया अर्थसिद्धिस्तु तत्सुत: ॥ ७ ॥
విశ్వా యొక్క కుమారులు ‘విశ్వేదేవులు’ అని పిలువబడిరి; వారికి సంతానం లేదని చెప్పబడింది. సాధ్యా గర్భమున ‘సాధ్య’ గణము జన్మించింది; వారి కుమారుడు ‘అర్థసిద్ధి’.
Verse 8
मरुत्वांश्च जयन्तश्च मरुत्वत्या बभूवतु: । जयन्तो वासुदेवांश उपेन्द्र इति यं विदु: ॥ ८ ॥
మరుత్వతీ గర్భమున ‘మరుత్వాన్’ మరియు ‘జయంత’ అనే ఇద్దరు కుమారులు జన్మించారు. జయంతుడు భగవాన్ వాసుదేవుని అంసము; అతడిని ‘ఉపేంద్ర’ అని లోకము ఎరుగును.
Verse 9
मौहूर्तिका देवगणा मुहूर्तायाश्च जज्ञिरे । ये वै फलं प्रयच्छन्ति भूतानां स्वस्वकालजम् ॥ ९ ॥
ముహూర్తా గర్భమున ‘మౌహూర్తిక’ అనే దేవగణములు జన్మించిరి. వారు జీవులకు తమ తమ కాలానుసారంగా కర్మఫలమును ప్రసాదించుదురు.
Verse 10
सङ्कल्पायास्तु सङ्कल्प: काम: सङ्कल्पज: स्मृत: । वसवोऽष्टौ वसो: पुत्रास्तेषां नामानि मे शृणु ॥ १० ॥ द्रोण: प्राणो ध्रुवोऽर्कोऽग्निर्दोषो वास्तुर्विभावसु: । द्रोणस्याभिमते: पत्न्या हर्षशोकभयादय: ॥ ११ ॥
సంకల్పా యొక్క కుమారుడు ‘సంకల్ప’ అని పిలువబడెను; అతనినుండి ‘కామ’ము జన్మించిందని స్మరించబడుతుంది. వసువు కుమారులు ‘అష్ట వసువులు’; వారి నామములు—ద్రోణ, ప్రాణ, ధ్రువ, అర్క, అగ్ని, దోష, వాస్తు, విభావసు. ద్రోణుని భార్య అభిమతి నుండి హర్ష, శోక, భయ మొదలైన కుమారులు పుట్టిరి.
Verse 11
सङ्कल्पायास्तु सङ्कल्प: काम: सङ्कल्पज: स्मृत: । वसवोऽष्टौ वसो: पुत्रास्तेषां नामानि मे शृणु ॥ १० ॥ द्रोण: प्राणो ध्रुवोऽर्कोऽग्निर्दोषो वास्तुर्विभावसु: । द्रोणस्याभिमते: पत्न्या हर्षशोकभयादय: ॥ ११ ॥
సంకల్పా కుమారుడు ‘సంకల్ప’ అని ప్రసిద్ధుడు; అతనివలన ‘కామము’ జన్మించింది. వసువు కుమారులు ఎనిమిది ‘అష్టవసువులు’—ద్రోణ, ప్రాణ, ధ్రువ, అర్క, అగ్ని, దోష, వాస్తు, విభావసు. ద్రోణుని భార్య అభిమతిలో హర్ష, శోక, భయ మొదలైన కుమారులు పుట్టారు.
Verse 12
प्राणस्योर्जस्वती भार्या सह आयु: पुरोजव: । ध्रुवस्य भार्या धरणिरसूत विविधा: पुर: ॥ १२ ॥
ప్రాణుని భార్య ఊర్జస్వతిలో సహ, ఆయు, పురోజవ అనే మూడు కుమారులు పుట్టారు. ధ్రువుని భార్య ధరణి; ఆమె గర్భమునుండి వివిధ పురాలు (నగరాలు) జన్మించాయి.
Verse 13
अर्कस्य वासना भार्या पुत्रास्तर्षादय: स्मृता: । अग्नेर्भार्या वसोर्धारा पुत्रा द्रविणकादय: ॥ १३ ॥
అర్కుని భార్య వాసన గర్భమునుండి తర్ష మొదలైన అనేక కుమారులు పుట్టారు. వసువు ‘అగ్ని’ భార్య ధారా గర్భమునుండి ద్రవిణక మొదలైన అనేక కుమారులు జన్మించారు.
Verse 14
स्कन्दश्च कृत्तिकापुत्रो ये विशाखादयस्तत: । दोषस्य शर्वरीपुत्र: शिशुमारो हरे: कला ॥ १४ ॥
అగ్నికి మరొక భార్య కృత్తిక నుండి స్కందుడు (కార్త్తికేయుడు) జన్మించాడు; అతని కుమారుల్లో విశాఖ మొదలైనవారు ప్రముఖులు. వసువు ‘దోష’ భార్య శర్వరీ గర్భమునుండి శిశుమారుడు అనే కుమారుడు పుట్టాడు; అతడు శ్రీహరి యొక్క కళ (అంశప్రకాశం).
Verse 15
वास्तोराङ्गिरसीपुत्रो विश्वकर्माकृतीपति: । ततो मनुश्चाक्षुषोऽभूद् विश्वे साध्या मनो: सुता: ॥ १५ ॥
వసువు ‘వాస్తు’ భార్య ఆంగిరసి నుండి మహాశిల్పి విశ్వకర్మ జన్మించాడు. విశ్వకర్మ ఆకృతికి భర్త అయ్యాడు; వారి నుండి చాక్షుష మనువు పుట్టాడు. మనువు కుమారులు ‘విశ్వేదేవులు’ మరియు ‘సాధ్యులు’ అని ప్రసిద్ధి చెందారు.
Verse 16
विभावसोरसूतोषा व्युष्टं रोचिषमातपम् । पञ्चयामोऽथ भूतानि येन जाग्रति कर्मसु ॥ १६ ॥
విభావసుని భార్య ఉష వ్యుష్ట, రోచిష, ఆతప అనే ముగ్గురు కుమారులను ప్రసవించింది. ఆతపుని నుండి పంచయామము (దినప్రహరము) పుట్టి, సమస్త జీవులను కర్మలలో జాగృతం చేస్తుంది.
Verse 17
सरूपासूत भूतस्य भार्या रुद्रांश्च कोटिश: । रैवतोऽजो भवो भीमो वाम उग्रो वृषाकपि: ॥ १७ ॥ अजैकपादहिर्ब्रध्नो बहुरूपो महानिति । रुद्रस्य पार्षदाश्चान्ये घोरा: प्रेतविनायका: ॥ १८ ॥
భూతుని భార్య సరూపా కోటి కోటి రుద్రులను ప్రసవించింది. వారిలో ప్రధానమైన పదకొండు రుద్రులు—రైవత, అజ, భవ, భీమ, వామ, ఉగ్ర, వృషాకపి మొదలైనవారు.
Verse 18
सरूपासूत भूतस्य भार्या रुद्रांश्च कोटिश: । रैवतोऽजो भवो भीमो वाम उग्रो वृषाकपि: ॥ १७ ॥ अजैकपादहिर्ब्रध्नो बहुरूपो महानिति । रुद्रस्य पार्षदाश्चान्ये घोरा: प्रेतविनायका: ॥ १८ ॥
అజైకపాద్, అహిర్బ్రధ్న, బహురూప, మహాన్—ఇవీ ప్రధాన రుద్రులే. రుద్రుని ఇతర భయంకర పరిషదులు—ప్రేతలు, వినాయకులు—భూతుని మరో భార్య నుండి జన్మించారు.
Verse 19
प्रजापतेरङ्गिरस: स्वधा पत्नी पितृनथ । अथर्वाङ्गिरसं वेदं पुत्रत्वे चाकरोत् सती ॥ १९ ॥
ప్రజాపతి అంగిరసునికి స్వధా, సతీ అనే రెండు భార్యలు ఉన్నారు. స్వధా పితృదేవతలను తన కుమారులుగా స్వీకరించింది; సతీ అథర్వాంగిరస వేదాన్ని కుమారునిగా అంగీకరించింది.
Verse 20
कृशाश्वोऽर्चिषि भार्यायां धूमकेतुमजीजनत् । धिषणायां वेदशिरो देवलं वयुनं मनुम् ॥ २० ॥
కృశాశ్వునికి అర్చిష, ధిషణా అనే రెండు భార్యలు. అర్చిషలో ధూమకేతువును కనెను; ధిషణాలో వేదశిరా, దేవల, వయున, మను అనే నలుగురు కుమారులను కనెను.
Verse 21
तार्क्ष्यस्य विनता कद्रू: पतङ्गी यामिनीति च । पतङ्गयसूत पतगान्यामिनी शलभानथ ॥ २१ ॥ सुपर्णासूत गरुडं साक्षाद् यज्ञेशवाहनम् । सूर्यसूतमनूरुं च कद्रूर्नागाननेकश: ॥ २२ ॥
తార్క్ష్యుడని పిలువబడే కశ్యపునికి నాలుగు భార్యలు—వినత (సుపర్ణా), కద్రూ, పతంగీ, యామినీ. పతంగీ అనేక రకాల పక్షులను కనగా, యామినీ శలభములను (మిడతలను) కనింది. వినత (సుపర్ణా) స్వయంగా శ్రీ విష్ణువుకు వాహనమైన గరుడుని, అలాగే సూర్యదేవుని రథసారథి అరుణుని (అనూరుని) ప్రసవించింది. కద్రూ అనేక విధాల నాగులను కనింది.
Verse 22
तार्क्ष्यस्य विनता कद्रू: पतङ्गी यामिनीति च । पतङ्गयसूत पतगान्यामिनी शलभानथ ॥ २१ ॥ सुपर्णासूत गरुडं साक्षाद् यज्ञेशवाहनम् । सूर्यसूतमनूरुं च कद्रूर्नागाननेकश: ॥ २२ ॥
తార్క్ష్యుడని పిలువబడే కశ్యపునికి నాలుగు భార్యలు—వినత (సుపర్ణా), కద్రూ, పతంగీ, యామినీ. పతంగీ అనేక రకాల పక్షులను కనగా, యామినీ శలభములను (మిడతలను) కనింది. వినత (సుపర్ణా) స్వయంగా శ్రీ విష్ణువుకు వాహనమైన గరుడుని, అలాగే సూర్యదేవుని రథసారథి అరుణుని (అనూరుని) ప్రసవించింది. కద్రూ అనేక విధాల నాగులను కనింది.
Verse 23
कृत्तिकादीनि नक्षत्राणीन्दो: पत्न्यस्तु भारत । दक्षशापात् सोऽनपत्यस्तासु यक्ष्मग्रहार्दित: ॥ २३ ॥
హే భారతశ్రేష్ఠ మహారాజ పరిష్కిత్! కృత్తిక మొదలైన నక్షత్రములు చంద్రదేవుని భార్యలే. కానీ ప్రజాపతి దక్షుని శాపమువల్ల క్షయరోగంతో బాధపడిన చంద్రుడు సంతానహీనుడయ్యాడు; అందుచేత తన భార్యలలో ఎవరిలోనూ సంతానాన్ని కలిగించలేకపోయాడు.
Verse 24
पुन: प्रसाद्य तं सोम: कला लेभे क्षये दिता: । शृणु नामानि लोकानां मातृणां शङ्कराणि च ॥ २४ ॥ अथ कश्यपपत्नीनां यत्प्रसूतमिदं जगत् । अदितिर्दितिर्दनु: काष्ठा अरिष्टा सुरसा इला ॥ २५ ॥ मुनि: क्रोधवशा ताम्रा सुरभि: सरमा तिमि: । तिमेर्यादोगणा आसन् श्वापदा: सरमासुता: ॥ २६ ॥
ఆ తరువాత సోముడు (చంద్రుడు) వినయవాక్యాలతో ప్రజాపతి దక్షుణ్ని ప్రసన్నం చేసి, క్షయరోగంలో కోల్పోయిన తన కాంతి-కళలను మళ్లీ పొందాడు. కృష్ణపక్షంలో చంద్రుని తేజస్సు క్షీణించి, శుక్లపక్షంలో మళ్లీ ప్రకాశిస్తుంది; అయినా అతడు సంతానాన్ని పొందలేకపోయాడు. ఓ మహారాజ పరిష్కిత్! ఇప్పుడు కశ్యపుని భార్యల శుభనామాలను వినుము—వారి గర్భముల నుండే సమస్త జగత్తు ప్రజలు పుట్టారు: అదితి, దితి, దను, కాష్ఠా, అరిష్టా, సురసా, ఇలా, ముని, క్రోధవశా, తామ్రా, సురభి, సరమా, తిమి. తిమి గర్భం నుండి జలచరగణములు పుట్టగా, సరమా గర్భం నుండి సింహ-వ్యాఘ్రాది క్రూర శ్వాపదములు పుట్టాయి.
Verse 25
पुन: प्रसाद्य तं सोम: कला लेभे क्षये दिता: । शृणु नामानि लोकानां मातृणां शङ्कराणि च ॥ २४ ॥ अथ कश्यपपत्नीनां यत्प्रसूतमिदं जगत् । अदितिर्दितिर्दनु: काष्ठा अरिष्टा सुरसा इला ॥ २५ ॥ मुनि: क्रोधवशा ताम्रा सुरभि: सरमा तिमि: । तिमेर्यादोगणा आसन् श्वापदा: सरमासुता: ॥ २६ ॥
ఆ తరువాత సోముడు (చంద్రుడు) వినయవాక్యాలతో ప్రజాపతి దక్షుణ్ని ప్రసన్నం చేసి, క్షయరోగంలో కోల్పోయిన తన కాంతి-కళలను మళ్లీ పొందాడు. కృష్ణపక్షంలో చంద్రుని తేజస్సు క్షీణించి, శుక్లపక్షంలో మళ్లీ ప్రకాశిస్తుంది; అయినా అతడు సంతానాన్ని పొందలేకపోయాడు. ఓ మహారాజ పరిష్కిత్! ఇప్పుడు కశ్యపుని భార్యల శుభనామాలను వినుము—వారి గర్భముల నుండే సమస్త జగత్తు ప్రజలు పుట్టారు: అదితి, దితి, దను, కాష్ఠా, అరిష్టా, సురసా, ఇలా, ముని, క్రోధవశా, తామ్రా, సురభి, సరమా, తిమి. తిమి గర్భం నుండి జలచరగణములు పుట్టగా, సరమా గర్భం నుండి సింహ-వ్యాఘ్రాది క్రూర శ్వాపదములు పుట్టాయి.
Verse 26
पुन: प्रसाद्य तं सोम: कला लेभे क्षये दिता: । शृणु नामानि लोकानां मातृणां शङ्कराणि च ॥ २४ ॥ अथ कश्यपपत्नीनां यत्प्रसूतमिदं जगत् । अदितिर्दितिर्दनु: काष्ठा अरिष्टा सुरसा इला ॥ २५ ॥ मुनि: क्रोधवशा ताम्रा सुरभि: सरमा तिमि: । तिमेर्यादोगणा आसन् श्वापदा: सरमासुता: ॥ २६ ॥
ఆ తరువాత సోమరాజు ప్రజాపతి దక్షుణ్ణి మధుర వాక్యాలతో ప్రసన్నం చేసి, క్షయరోగంలో కోల్పోయిన కళలను మళ్లీ పొందెను; అయినా సంతానం కలుగలేదు. కృష్ణపక్షంలో చంద్రుని తేజస్సు క్షీణించి, శుక్లపక్షంలో మళ్లీ ప్రకాశిస్తుంది. ఓ రాజా పరీక్షిత్, ఇప్పుడు కశ్యపుని భార్యల పేర్లు వినుము—వారి గర్భముల నుండే సమస్త జగత్తు ప్రజలు పుట్టిరి. వారు: అదితి, దితి, దను, కాష్ఠా, అరిష్టా, సురసా, ఇళా, ముని, క్రోధవశా, తామ్రా, సురభి, సరమా, తిమి. తిమి గర్భం నుండి జలచరగణములు, సరమా గర్భం నుండి సింహవ్యాఘ్రాదుల వంటి భయంకర మృగములు జన్మించెను.
Verse 27
सुरभेर्महिषा गावो ये चान्ये द्विशफा नृप । ताम्राया: श्येनगृध्राद्या मुनेरप्सरसां गणा: ॥ २७ ॥
ఓ నృప పరీక్షిత్, సురభి గర్భం నుండి మహిషము, గోవు మరియు ఇతర ద్విశఫ (చీలిన ఖురాల) జంతువులు పుట్టిరి. తామ్రా గర్భం నుండి శ్యేన, గృధ్ర మొదలైన పెద్ద వేటపక్షులు పుట్టిరి; ముని గర్భం నుండి అప్సరసల గణములు జన్మించెను.
Verse 28
दन्दशूकादय: सर्पा राजन् क्रोधवशात्मजा: । इलाया भूरुहा: सर्वे यातुधानाश्च सौरसा: ॥ २८ ॥
ఓ రాజా, క్రోధవశా సంతానముగా దండశూక మొదలైన సర్పములు, ఇతర సర్పములు మరియు దోమల వంటి కీటకములు పుట్టిరి. ఇళా గర్భం నుండి అన్ని లతలు, వృక్షాలు, వనస్పతులు జన్మించెను. సురసా గర్భం నుండి యాతుధానులు—రాక్షసులు, దుష్టాత్మల వర్గము పుట్టెను.
Verse 29
अरिष्टायास्तु गन्धर्वा: काष्ठाया द्विशफेतरा: । सुता दनोरेकषष्टिस्तेषां प्राधानिकाञ् शृणु ॥ २९ ॥ द्विमूर्धा शम्बरोऽरिष्टो हयग्रीवो विभावसु: । अयोमुख: शङ्कुशिरा: स्वर्भानु: कपिलोऽरुण: ॥ ३० ॥ पुलोमा वृषपर्वा च एकचक्रोऽनुतापन: । धूम्रकेशो विरूपाक्षो विप्रचित्तिश्च दुर्जय: ॥ ३१ ॥
అరిష్టా గర్భం నుండి గంధర్వులు పుట్టిరి; కాష్ఠా గర్భం నుండి అద్భిశఫ (చీలని ఖురాల) జంతువులు—అశ్వములు మొదలైనవి—జన్మించెను. ఓ రాజా, దను గర్భం నుండి అరవై ఒక మంది కుమారులు పుట్టిరి; వారిలో ఈ పద్దెనిమిది ప్రధానులు: ద్విమూర్ధా, శంబర, అరిష్ట, హయగ్రీవ, విభావసు, అయోముఖ, శంకుశిరా, స్వర్భాను, కపిల, అరుణ, పులోమా, వృషపర్వా, ఏకచక్ర, అనుతాపన, ధూమ్రకేశ, విరూపాక్ష, విప్రచిత్తి, దుర్జయ।
Verse 30
अरिष्टायास्तु गन्धर्वा: काष्ठाया द्विशफेतरा: । सुता दनोरेकषष्टिस्तेषां प्राधानिकाञ् शृणु ॥ २९ ॥ द्विमूर्धा शम्बरोऽरिष्टो हयग्रीवो विभावसु: । अयोमुख: शङ्कुशिरा: स्वर्भानु: कपिलोऽरुण: ॥ ३० ॥ पुलोमा वृषपर्वा च एकचक्रोऽनुतापन: । धूम्रकेशो विरूपाक्षो विप्रचित्तिश्च दुर्जय: ॥ ३१ ॥
అరిష్టా గర్భం నుండి గంధర్వులు పుట్టిరి; కాష్ఠా గర్భం నుండి అద్భిశఫ (చీలని ఖురాల) జంతువులు—అశ్వములు మొదలైనవి—జన్మించెను. ఓ రాజా, దను గర్భం నుండి అరవై ఒక మంది కుమారులు పుట్టిరి; వారిలో ఈ పద్దెనిమిది ప్రధానులు: ద్విమూర్ధా, శంబర, అరిష్ట, హయగ్రీవ, విభావసు, అయోముఖ, శంకుశిరా, స్వర్భాను, కపిల, అరుణ, పులోమా, వృషపర్వా, ఏకచక్ర, అనుతాపన, ధూమ్రకేశ, విరూపాక్ష, విప్రచిత్తి, దుర్జయ।
Verse 31
अरिष्टायास्तु गन्धर्वा: काष्ठाया द्विशफेतरा: । सुता दनोरेकषष्टिस्तेषां प्राधानिकाञ् शृणु ॥ २९ ॥ द्विमूर्धा शम्बरोऽरिष्टो हयग्रीवो विभावसु: । अयोमुख: शङ्कुशिरा: स्वर्भानु: कपिलोऽरुण: ॥ ३० ॥ पुलोमा वृषपर्वा च एकचक्रोऽनुतापन: । धूम्रकेशो विरूपाक्षो विप्रचित्तिश्च दुर्जय: ॥ ३१ ॥
అరిష్టా గర్భమున గంధర్వులు జన్మించారు; కాష్ఠా గర్భమున అశ్వాది విభజిత-ఖురములేని జంతువులు పుట్టాయి. ఓ రాజా, దను గర్భమున అరవై ఒక మంది కుమారులు; వారిలో ఈ పద్దెనిమిది ప్రధానులు—ద్విమూర్ధా, శంబర, అరిష్ట, హయగ్రీవ, విభావసు, అయోముఖ, శంకుశిరా, స్వర్భాను, కపిల, అరుణ, పులోమా, వృషపర్వా, ఏకచక్ర, అనుతాపన, ధూమ్రకేశ, విరూపాక్ష, విప్రచిత్తి, దుర్జయ।
Verse 32
स्वर्भानो: सुप्रभां कन्यामुवाह नमुचि: किल । वृषपर्वणस्तु शर्मिष्ठां ययातिर्नाहुषो बली ॥ ३२ ॥
స్వర్భాను కుమార్తె సుప్రభను నముచీ వివాహం చేసుకున్నాడు. వృషపర్వ కుమార్తె శర్మిష్ఠను నహుషపుత్రుడైన పరాక్రమశాలి రాజు యయాతికి ఇచ్చారు.
Verse 33
वैश्वानरसुता याश्च चतस्रश्चारुदर्शना: । उपदानवी हयशिरा पुलोमा कालका तथा ॥ ३३ ॥ उपदानवीं हिरण्याक्ष: क्रतुर्हयशिरां नृप । पुलोमां कालकां च द्वे वैश्वानरसुते तु क: ॥ ३४ ॥ उपयेमेऽथ भगवान् कश्यपो ब्रह्मचोदित: । पौलोमा: कालकेयाश्च दानवा युद्धशालिन: ॥ ३५ ॥ तयो: षष्टिसहस्राणि यज्ञघ्नांस्ते पितु: पिता । जघान स्वर्गतो राजन्नेक इन्द्रप्रियङ्कर: ॥ ३६ ॥
దను కుమారుడైన వైశ్వానరునికి ఉపదానవీ, హయశిరా, పులోమా, కాలకా అనే నాలుగు అందమైన కుమార్తెలు ఉన్నారు. ఓ రాజా, ఉపదానవీని హిరణ్యాక్షుడు, హయశిరాను క్రతువు వివాహం చేసుకున్నారు. తరువాత బ్రహ్మ ఆజ్ఞచేత ప్రజాపతి కశ్యపుడు పులోమా మరియు కాలకా అనే మిగిలిన ఇద్దరినీ వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆ ఇద్దరి గర్భమున నివాతకవచాది అరవై వేల దానవులు పుట్టారు; వారు పౌలోములు, కాలకేయులు అని ప్రసిద్ధులు, యుద్ధనిపుణులు, మహర్షుల యజ్ఞాలను భంగపరచువారు. ప్రియ రాజా, మీ పితామహుడు అర్జునుడు స్వర్గలోకానికి వెళ్లినప్పుడు ఒక్కడే వారందరినీ సంహరించాడు; అందువల్ల ఇంద్రుడు అతనిపై అత్యంత స్నేహభావం కలిగాడు.
Verse 34
वैश्वानरसुता याश्च चतस्रश्चारुदर्शना: । उपदानवी हयशिरा पुलोमा कालका तथा ॥ ३३ ॥ उपदानवीं हिरण्याक्ष: क्रतुर्हयशिरां नृप । पुलोमां कालकां च द्वे वैश्वानरसुते तु क: ॥ ३४ ॥ उपयेमेऽथ भगवान् कश्यपो ब्रह्मचोदित: । पौलोमा: कालकेयाश्च दानवा युद्धशालिन: ॥ ३५ ॥ तयो: षष्टिसहस्राणि यज्ञघ्नांस्ते पितु: पिता । जघान स्वर्गतो राजन्नेक इन्द्रप्रियङ्कर: ॥ ३६ ॥
దను కుమారుడైన వైశ్వానరునికి ఉపదానవీ, హయశిరా, పులోమా, కాలకా అనే నాలుగు అందమైన కుమార్తెలు ఉన్నారు. ఓ రాజా, ఉపదానవీని హిరణ్యాక్షుడు, హయశిరాను క్రతువు వివాహం చేసుకున్నారు. తరువాత బ్రహ్మ ఆజ్ఞచేత ప్రజాపతి కశ్యపుడు పులోమా మరియు కాలకా అనే మిగిలిన ఇద్దరినీ వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆ ఇద్దరి గర్భమున నివాతకవచాది అరవై వేల దానవులు పుట్టారు; వారు పౌలోములు, కాలకేయులు అని ప్రసిద్ధులు, యుద్ధనిపుణులు, మహర్షుల యజ్ఞాలను భంగపరచువారు. ప్రియ రాజా, మీ పితామహుడు అర్జునుడు స్వర్గలోకానికి వెళ్లినప్పుడు ఒక్కడే వారందరినీ సంహరించాడు; అందువల్ల ఇంద్రుడు అతనిపై అత్యంత స్నేహభావం కలిగాడు.
Verse 35
वैश्वानरसुता याश्च चतस्रश्चारुदर्शना: । उपदानवी हयशिरा पुलोमा कालका तथा ॥ ३३ ॥ उपदानवीं हिरण्याक्ष: क्रतुर्हयशिरां नृप । पुलोमां कालकां च द्वे वैश्वानरसुते तु क: ॥ ३४ ॥ उपयेमेऽथ भगवान् कश्यपो ब्रह्मचोदित: । पौलोमा: कालकेयाश्च दानवा युद्धशालिन: ॥ ३५ ॥ तयो: षष्टिसहस्राणि यज्ञघ्नांस्ते पितु: पिता । जघान स्वर्गतो राजन्नेक इन्द्रप्रियङ्कर: ॥ ३६ ॥
దను కుమారుడైన వైశ్వానరునికి ఉపదానవీ, హయశిరా, పులోమా, కాలకా అనే నాలుగు అందమైన కుమార్తెలు ఉన్నారు. ఓ రాజా, ఉపదానవీని హిరణ్యాక్షుడు, హయశిరాను క్రతువు వివాహం చేసుకున్నారు. తరువాత బ్రహ్మ ఆజ్ఞచేత ప్రజాపతి కశ్యపుడు పులోమా మరియు కాలకా అనే మిగిలిన ఇద్దరినీ వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆ ఇద్దరి గర్భమున నివాతకవచాది అరవై వేల దానవులు పుట్టారు; వారు పౌలోములు, కాలకేయులు అని ప్రసిద్ధులు, యుద్ధనిపుణులు, మహర్షుల యజ్ఞాలను భంగపరచువారు. ప్రియ రాజా, మీ పితామహుడు అర్జునుడు స్వర్గలోకానికి వెళ్లినప్పుడు ఒక్కడే వారందరినీ సంహరించాడు; అందువల్ల ఇంద్రుడు అతనిపై అత్యంత స్నేహభావం కలిగాడు.
Verse 36
वैश्वानरसुता याश्च चतस्रश्चारुदर्शना: । उपदानवी हयशिरा पुलोमा कालका तथा ॥ ३३ ॥ उपदानवीं हिरण्याक्ष: क्रतुर्हयशिरां नृप । पुलोमां कालकां च द्वे वैश्वानरसुते तु क: ॥ ३४ ॥ उपयेमेऽथ भगवान् कश्यपो ब्रह्मचोदित: । पौलोमा: कालकेयाश्च दानवा युद्धशालिन: ॥ ३५ ॥ तयो: षष्टिसहस्राणि यज्ञघ्नांस्ते पितु: पिता । जघान स्वर्गतो राजन्नेक इन्द्रप्रियङ्कर: ॥ ३६ ॥
దాను కుమారుడు వైశ్వానరునికి ఉపదానవీ, హయశిరా, పులోమా, కాలకా అనే నాలుగు సుందరీమణి కుమార్తెలు ఉన్నారు. ఉపదానవీని హిరణ్యాక్షుడు, హయశిరాను క్రతువు వివాహం చేసుకున్నారు. తరువాత బ్రహ్మ ఆజ్ఞతో ప్రజాపతి కశ్యపుడు పులోమా, కాలకా అనే మిగిలిన ఇద్దరినీ వివాహం చేసుకున్నాడు. వారి గర్భాల నుండి పౌలోములు, కాలకేయులు అనే అరవై వేల మంది దానవులు పుట్టారు; వారు యజ్ఞాలను భంగం చేసే వారు, యుద్ధంలో నిపుణులు. ఓ రాజా, మీ పితామహుడు అర్జునుడు స్వర్గలోకానికి వెళ్లినప్పుడు ఒంటరిగా వారందరినీ సంహరించాడు; అందువల్ల ఇంద్రుడు అతనిపై అత్యంత ప్రీతిచెందాడు.
Verse 37
विप्रचित्ति: सिंहिकायां शतं चैकमजीजनत् । राहुज्येष्ठं केतुशतं ग्रहत्वं य उपागता: ॥ ३७ ॥
విప్రచిత్తి తన భార్య సింహిక గర్భంలో నూట ఒక మంది కుమారులను కనెను. వారిలో పెద్దవాడు రాహువు; మిగిలిన నూరు మంది కేతువులు. వారందరూ ప్రభావశాలి గ్రహస్థానాలను పొందారు.
Verse 38
अथात: श्रूयतां वंशो योऽदितेरनुपूर्वश: । यत्र नारायणो देव: स्वांशेनावातरद्विभु: ॥ ३८ ॥ विवस्वानर्यमा पूषा त्वष्टाथ सविता भग: । धाता विधाता वरुणो मित्र: शत्रु उरुक्रम: ॥ ३९ ॥
ఇప్పుడు అదితి వంశాన్ని క్రమంగా వినండి; ఈ వంశంలో సర్వవ్యాపి దేవుడు నారాయణుడు తన స్వాంశంతో అవతరించాడు. అదితి కుమారులు—వివస్వాన్, అర్యమా, పూషా, త్వష్టా, సవితా, భగ, ధాతా, విధాతా, వరుణ, మిత్ర, శత్రు, ఉరుక్రమ।
Verse 39
अथात: श्रूयतां वंशो योऽदितेरनुपूर्वश: । यत्र नारायणो देव: स्वांशेनावातरद्विभु: ॥ ३८ ॥ विवस्वानर्यमा पूषा त्वष्टाथ सविता भग: । धाता विधाता वरुणो मित्र: शत्रु उरुक्रम: ॥ ३९ ॥
ఇప్పుడు అదితి వంశాన్ని క్రమంగా వినండి; ఈ వంశంలో సర్వవ్యాపి దేవుడు నారాయణుడు తన స్వాంశంతో అవతరించాడు. అదితి కుమారులు—వివస్వాన్, అర్యమా, పూషా, త్వష్టా, సవితా, భగ, ధాతా, విధాతా, వరుణ, మిత్ర, శత్రు, ఉరుక్రమ।
Verse 40
विवस्वत: श्राद्धदेवं संज्ञासूयत वै मनुम् । मिथुनं च महाभागा यमं देवं यमीं तथा । सैव भूत्वाथ वडवा नासत्यौ सुषुवे भुवि ॥ ४० ॥
సూర్యదేవుడు వివస్వాన్ భార్య సంజ్ఞ శ్రాద్ధదేవ అనే మనువును ప్రసవించింది. అదే మహాభాగ్యవతి యమదేవుడు మరియు యమీ (యమునా) అనే జంటను కూడా కనింది. తరువాత యమీ గుర్రపు రూపం ధరించి భూమిపై సంచరిస్తూ నాసత్యులైన అశ్వినీకుమారులను ప్రసవించింది.
Verse 41
छाया शनैश्चरं लेभे सावर्णिं च मनुं तत: । कन्यां च तपतीं या वै वव्रे संवरणं पतिम् ॥ ४१ ॥
సూర్యదేవుని మరో భార్య ఛాయా శనైశ్చరుడు, సావర్ణి మనువు అనే ఇద్దరు కుమారులను, అలాగే తపతీ అనే కుమార్తెను ప్రసవించింది; ఆమె సంవరణుని భర్తగా వరించింది।
Verse 42
अर्यम्णो मातृका पत्नी तयोश्चर्षणय: सुता: । यत्र वै मानुषी जातिर्ब्रह्मणा चोपकल्पिता ॥ ४२ ॥
అర్యముని భార్య మాతృక గర్భమున అనేక చర్షణయులు (విద్వాంసులు) పుట్టిరి; వారిలోనే బ్రహ్మదేవుడు స్వపరిశీలన సామర్థ్యముగల మానవ జాతిని సృష్టించాడు।
Verse 43
पूषानपत्य: पिष्टादो भग्नदन्तोऽभवत्पुरा । योऽसौ दक्षाय कुपितं जहास विवृतद्विज: ॥ ४३ ॥
పూషాకు సంతానం లేదు. శివుడు దక్షునిపై కోపించినప్పుడు పూషా పళ్ళు చూపుతూ నవ్వాడు; అందువల్ల అతని పళ్ళు పోయి, అతడు పిండి మాత్రమే తిని జీవించవలసి వచ్చింది।
Verse 44
त्वष्टुर्दैत्यात्मजा भार्या रचना नाम कन्यका । सन्निवेशस्तयोर्जज्ञे विश्वरूपश्च वीर्यवान् ॥ ४४ ॥
ప్రజాపతి త్వష్టా యొక్క భార్య దైత్యకన్య రచనా. అతని వీర్యముతో ఆమె గర్భమున సన్నివేశుడు మరియు మహాబలవంతుడైన విశ్వరూపుడు అనే ఇద్దరు కుమారులు జన్మించారు।
Verse 45
तं वव्रिरे सुरगणा स्वस्रीयं द्विषतामपि । विमतेन परित्यक्ता गुरुणाङ्गिरसेन यत् ॥ ४५ ॥
విశ్వరూపుడు వారి శాశ్వత శత్రువులైన దైత్యుల కుమార్తె కుమారుడైనా, దేవగణాలు తమ గురువు బృహస్పతిని అవమానించి ఆయనచే విడిచిపెట్టబడినప్పుడు, బ్రహ్మ ఆజ్ఞ ప్రకారం విశ్వరూపుని పురోహితునిగా స్వీకరించారు।
Frequently Asked Questions
The detail is a visarga map: marriages function as sanctioned channels of secondary creation, showing how cosmic population, administrative deities, and species-lines arise under Brahmā’s plan. The Bhāgavata frames genealogy not as mere history but as a theological chart of how the Lord’s order manifests through prajāpatis and their networks.
The eight Vasus—Droṇa, Prāṇa, Dhruva, Arka, Agni, Doṣa, Vāstu, and Vibhāvasu—represent elemental and functional powers within universal maintenance. Their family lines (e.g., Viśvakarmā from Vāstu; Skanda from Agni) illustrate how specialized cosmic roles (architecture, time divisions, leadership of devas) emerge within dharmic creation.
The curse episode explains the moon’s cyclical waxing and waning and simultaneously transitions the narrative from Dakṣa’s immediate marital distributions to Kaśyapa’s broader progenitive network. It anchors cosmological observation (lunar phases) in moral causality (Dakṣa’s curse) while keeping the focus on population dynamics.
Aditi’s sons include Vivasvān, Aryamā, Pūṣā, Tvaṣṭā, Savitā, Bhaga, Dhātā, Vidhātā, Varuṇa, Mitra, Śatru, and Urukrama. This Āditya line is crucial because it is a primary deva lineage through which the Supreme Lord’s plenary expansion is described as descending, and it sets the stage for conflicts and resolutions involving devas, asuras, and priestly authority (e.g., Viśvarūpa).